ءححى عاسىر الەمدىك ساياساتتاعى ۇلكەن وزگەرىستەر كەزەڭىنە اينالدى. كەشە عانا دۇنيەجۇزىلىك ساياساتتىڭ تىزگىنىن جالعىز ءوزى ۇستاعان امەريكا قۇراما شتاتتارىنا بۇگىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قۋاتتى باسەكەلەس رەتىندە قارسى شىقتى. ءبىرى – اسكەري كۇشىنە، تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرىنە جانە حالىقارالىق ىقپالىنا سۇيەنسە، ەكىنشىسى – ەكونوميكالىق ورلەۋى مەن وندىرىستىك الەۋەتى ارقىلى الەمدىك كوشباسشىلىققا ۇمتىلۋدا. ەكى الىپ مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى باسەكە ساۋدا مەن ەكونوميكا شەڭبەرىنەن شىعىپ، تەحنولوگيا، اسكەري قاۋىپسىزدىك، عارىش جانە جاساندى ينتەللەكت سالالارىن قامتىدى. ەندەشە، ءححى عاسىرداعى الەمدىك ۇستەمدىك كىمنىڭ قولىنا وتەدى؟

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن امەريكا قۇراما شتاتتارى الەمدىك ساياساتتىڭ باستى ويىنشىلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ەۋروپا ەلدەرى سوعىستان السىرەپ شىققاندا، اقش ەكونوميكالىق جانە اسكەري قۋاتىن ارتتىرا ءتۇستى.

1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن امەريكا الەمدەگى ەڭ ىقپالدى دەرجاۆاعا اينالدى. ونىڭ اسكەري بازالارى دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن ايماقتارىنا ورنالاستى، ال دوللارى حالىقارالىق قارجى جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ۆاليۋتاسى مارتەبەسىن ساقتادى.

گولليۆۋد فيلمدەرى، كرەمني القابىنىڭ تەحنولوگيالارى، Microsoft, Apple جانە Google سياقتى كومپانيالار امەريكالىق ىقپالدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارىنا اينالدى.

الايدا تاريح ەشبىر مەملەكەتتىڭ ۇستەمدىگى ماڭگىلىك بولمايتىنىن دالەلدەگەن. بۇگىندە امەريكانىڭ الەمدىك كوشباسشىلىعىنا قىتاي ەلەۋلى سىن-قاتەر توندىرۋدە.

وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا قىتاي ەكونوميكالىق تۇرعىدان ارتتا قالعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى ەدى. 1978 جىلى دەن سياوپين باستاعان رەفورمالار ەلدىڭ دامۋ باعىتىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى.

بەيجىڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارعا جول اشىپ، ءوندىرىستى قارقىندى دامىتتى. ناتيجەسىندە بىرنەشە ونجىلدىق ىشىندە قىتاي الەمدەگى ەڭ ءىرى ونەركاسىپ ورتالىعىنا اينالدى.

بۇگىندە قىتاي ەلەكتروموبيلدەر، كۇن پانەلدەرى، اككۋمۋلياتورلار جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جابدىقتار وندىرىسىندە جەتەكشى ورىندارعا كوتەرىلدى.

ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ پاريتەتى بويىنشا قىتاي ەكونوميكاسى اقش-تان اسىپ ءتۇستى. الايدا نارىقتىق ۆاليۋتا باعامىمەن ەسەپتەلەتىن جالپى ىشكى ءونىم كولەمى جاعىنان امەريكا ءالى دە الدا.

سونىمەن قاتار، قىتايدىڭ الدىندا حالىقتىڭ قارتايۋى، تۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋى جانە ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋى سياقتى كۇردەلى جاعدايلار تۇر. وسى ورايدا، قىتاي بيلىگى وزىندەگى سانى ارتىق قىتاي ازاماتتارىنا قىتاي قىزدارى جەتپەگەن سون، ءارى كوپ تۋاتىن حالىقتاردىڭ قىزدارىن الىپ بەرۋگە، ءتۇرلى ايلا-تاسىلدەر قولدانىپ، كۇش سالۋدا. مىسالى، تۇرمىسى اۋىر پاكىستاندىق قىز-كەلىنشەكتەردى ءتۇرلى جولدارمەن ساتىپ الۋدا. سول سياقتى، ءوز ىشىندەگى تيبەت، ۇيعىر وزگە دە ەتنوستاردىڭ ايەلدەرىنە كوپتەپ ۇيلەنۋدە.      

ەكى دەرجاۆانىڭ اراسىنداعى اشىق ەكونوميكالىق تەكەتىرەس 2018 جىلى باستالعان ساۋدا سوعىسىمەن ايقىن كورىندى.

ۆاشينگتون قىتاي تاۋارلارىنا قوسىمشا كەدەندىك باج سالىعىن ەنگىزدى. بەيجىڭ دە جاۋاپ رەتىندە امەريكالىق ونىمدەرگە تاريفتەر بەلگىلەدى.

ۋاقىت وتە بۇل قاقتىعىس تەحنولوگيالىق ۇستەمدىك ءۇشىن كۇرەسكە ۇلاستى. اسىرەسە جارتىلاي وتكىزگىشتەر مەن جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى باسەكەلەستىك كۇشەيدى.

اقش قىتايعا وزىق ميكروچيپتەر مەن ولاردى وندىرۋگە قاجەتتى تەحنولوگيالاردى جەتكىزۋگە شەكتەۋلەر ەنگىزدى. قىتاي بولسا تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋدى ستراتەگيالىق ماقسات رەتىندە بەلگىلەدى.

ويتكەنى بولاشاقتا الەمدىك ىقپال تەك مۇناي مەن قارجىعا ەمەس، اقپاراتقا، جاساندى ينتەللەكتكە جانە وزىق تەحنولوگيالارعا دا تاۋەلدى بولماق.

اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ەڭ كۇردەلى گەوساياسي پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – تايۆان. بەيجىڭ تايۆاندى قىتايدىڭ اجىراماس بولىگى دەپ سانايدى. ال امەريكا ارالدىڭ قورعانىس قابىلەتىن قولداپ كەلەدى. تايۆاننىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى ونىڭ الەمدىك ميكروچيپ وندىرىسىندەگى ەرەكشە ورنىمەن دە بايلانىستى.

ساراپشىلار تايۆان توڭىرەگىندەگى اسكەري قاقتىعىس الەمدىك ەكونوميكاعا وراسان زيان كەلتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى. سوندىقتان بۇل جاعداي ەكى مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس، بۇكىل حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ نازارىندا تۇر.

اسكەري الەۋەت بويىنشا امەريكا ازىرگە ايتارلىقتاي باسىمدىققا يە.

اقش-تىڭ الەمنىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا اسكەري بازالارى ورنالاسقان. سونىمەن قاتار ناتو جانە ازياداعى وداقتاستارىمەن قالىپتاسقان قاۋىپسىزدىك بايلانىستارى ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى.

قىتاي دا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن جاڭعىرتىپ، زىمىراندىق، عارىشتىق جانە كيبەرنەتيكالىق تەحنولوگيالارىن دامىتۋدا.

دەگەنمەن يادرولىق قارۋعا يە ەكى دەرجاۆانىڭ تىكەلەي قاقتىعىسى ادامزات ءۇشىن اسا قاۋىپتى بولار ەدى. سوندىقتان ولاردىڭ باسەكەسى اسكەري تەكەتىرەسپەن قاتار ديپلوماتيالىق جانە ەكونوميكالىق ىقپال ارقىلى جالعاسۋى ىقتيمال.

اقش پەن قىتاي اراسىنداعى باسەكە قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى. قىتاي – ەلىمىزدىڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. ال امەريكا قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالاتىن جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى جول – كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتى ساقتاپ، ەكى دەرجاۆامەن دە ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستى دامىتۋ.

اسىرەسە حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىن، ونەركاسىپتى، ەنەرگەتيكانى جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋدا وسى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت.

بۇگىنگى جاعدايعا قاراپ، الەمدىك ۇستەمدىك تولىقتاي قىتايدىڭ قولىنا وتەدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە.

امەريكا عىلىمي جاڭالىقتار، حالىقارالىق قارجى جانە اسكەري وداقتار سالاسىندا باسىمدىقتارىن ساقتاپ وتىر. قىتاي بولسا وندىرىستىك قۋاتى مەن ەكونوميكالىق ىقپالىن ارتتىرۋدا.

دەگەنمەن بولاشاق الەم تەك وسى ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى باسەكەمەن شەكتەلمەۋى مۇمكىن. ءۇندىستان، ەۋروپالىق وداق جانە باسقا دا ىقپالدى كۇشتەر حالىقارالىق ساياساتتاعى ءوز ورىندارىن نىعايتۋدا.

تاريحتا ريم يمپەرياسى دا، بريتان يمپەرياسى دا ءوز ۇستەمدىگىن ماڭگىلىك دەپ ساناعان. بىراق ۋاقىت وتە الەمدىك كۇشتەر اراسالماعى وزگەردى.

ءححى عاسىردىڭ شىنايى جەڭىمپازى الەمدى كۇشپەن باعىندىرعان مەملەكەت – دەپ ويلاماۋ كەرەك، ادامزاتقا بەيبىتشىلىك، تەحنولوگيالىق ورلەۋ جانە تۇراقتى دامۋ ۇسىنا العان ەل بولماق.

ال امەريكا مەن قىتاي اراسىنداعى تاريحي باسەكەنىڭ ناتيجەسىن الداعى ونجىلدىقتار كورسەتەدى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz