Osy taqyrypty Otandyq BAQ kópten beri kóteri jýr. Jaqynda Merey Sýgirbaevanyng osy taqyrypqa arnalghan Exclusive.kz saytynda «Beshbarmaq kak nasledie kolonialinogo proshlogo» ózekti maqala» biraz mәselening týniligin ashyp, terenine ýnildi. Biz avtordyng oy jelisin sol qalpy saqtap, sayt újymy kózqarasy túrghysynan oqyrman nazaryna úsynyp otyrmyz.

ÚLTTYQ TAGhAM ATAUY TÓNIREGINDEGI DABYL

Qazaqtyng bas últtyq taghamynyng atauy songhy uaqytta qoghamda, әsirese filologtar men mәdeniyettanushylar arasynda qyzu talqygha týsip jýr. Tarazdyq Asatu Group kompaniyasy men bir top filolog-belsendiler kýndelikti qoldanystaghy «besbarmaq / beshbarmaq» sózinen bas tartyp, onyng ornyna týpnúsqa atau – «et asy» úghymyn resmy týrde qayta janghyrtudy úsynyp otyr.

Búl bastama jay ghana lingvistikalyq dau emes, últtyq sana, tarihy әdildik jәne iydeologiyalyq tәuelsizdik mәselesine tireledi. Sebebi «beshbarmaq» sózi qazaqy tanymgha jat, otarshyl dәuirding qaldyghy retinde sipattaluda.

NELIKTEN FILOLOGTAR «BEShBARMAQ» ATAUYNA QARSY?

Maqalada keltirilgen derekterge sýiensek, búl ataudyng qazaq mәdeniyetine esh qatysy joq:

Fonetikalyq túrghydan: Qazaq tili qypshchak tobyna jatatyndyqtan, búl tilde «s» әrpi qatang saqtalady (mysaly, «bes»). Al kórshiles týrki tilderinde (qyrghyz, bashqúrt, tatar) ol «sh» dybysymen aitylyp, «besh» bolyp qalyptasqan. Sondyqtan «beshbarmaq» formaty – qazaqsha emes, ózge tilderding әserimen engen fonetikalyq kalika.

Lingvistikalyq absurd: Filolog Kyzdarhan Rysbergenning aituynsha, qazaq tilindegi «barmaq» tek bas barmaqty bildiredi, al sausaqtardyng jalpy atauy – «sausaq». Mәselen, bes sausaqpen jelinetin taghamdy atau kerek bolsa, halyq ony «bessausaq» (qolghap maghynasyndaghyday) der edi. Al «beshbarmaq» – últtyq etiyketke de, til zanyna da qayshy keletin jasandy úghym.

TARIHY TAMYR: KOLONIALIZMNING IZDERI

Shoqan Ualihanov atyndaghy Etnologiya jәne tarih institutynyng bas ghylymy qyzmetkeri Núrsan Álimbaydyng aituynsha, búl atau reseylik otarshyldyq kezeninen bastau alady. Reseymen birge kelgen tatar-bashqúrt tilmashtary qazaqtardyng qonaqqa úsynghan, qolmen jeytin et taghamyn osylay týstep týgendegen. Keyin búl atau orys tili arqyly kýndelikti qoldanysqa sinip ketken.

Al etnograf Bolat Bopayúlynyng týsindiruinshe, kóshpeli týrkiler taghamdy as dep atap, oghan ýlken qasiyetpen qaraghan. Týrkiler ýshin as – Kók pen Jerge jasalatyn taghamdyq dәstýrdin, qasiyetti ritualdyng simvoly bolghan. Adam qoly ústaytyn qasiyetti dýniyeni shanyshqy siyaqty temir qúraldarmen emes, qolmen jeu qúrmetting belgisi edi. Sondyqtan kiyeli «as» úghymyn «besbarmaq» nemese «beshbarmaq» dep tómendetip, masqaralaugha jol beruge bolmaydy.

Basqa halyqtardaghy as ataularynyng taghdyry:

Búl mәsele tek qazaq ashanasyna ghana tәn emes. Kenestik kezende nemese jahandanu dәuirinde kóptegen últtyq brendter men ataular ózgeriske úshyrady nemese syrttay tanylghan ataularmen almastyryldy:

Belarusi ashanasy: Kóptegen últtyq taghamdar men ataular kenes dәuirinde orystandyrylyp, shynayy ataulary kólenkede qalyp qoydy. Býginde Belarusite de tarihy mәdeny múrany týpnúsqa ataularymen qayta janghyrtu nauqandary jii jýrip jatady.

Ukraina ashanasy: Reseylik imperiyalyq jәne kenestik kezende ukrainnyng últtyq ashanasy (mysaly, borsh, vareniki) ortaq «kenestik ashana» qataryna qosylyp, keybir ataular men resepter búrmalanghan bolatyn. Qazirgi tanda ukrain qoghamy óz ashanalyq brendingin (sonyng ishinde YuNESKO dengeyinde) qorghap, týpnúsqa ataulardy belsendi týrde qaytaryp jatyr.

Qazaqstandaghy basqa da brendter: Mәselen, búrynghy «kazahskiy koniyak» nemese «besbarmak» siyaqty ataulardyng ornyna qazirgi tanda «et asy», «qymyz», «shúbat» siyaqty týpnúsqa ataulardy halyqaralyq turistik brend retinde úsynu ýrdisi artyp keledi.

Týiin: «Beshbarmaq» atauynan bas tartyp, «et» nemese «et asy» atauyn qaytaru – búl tek tildik tazalyq ýshin kýres emes, búl – últtyq sanany otarsyzdandyru (dekolonizasiya) ýderisining bir bólshegi. Ata-babamyzdan qalghan qasiyetti «ýlken dәmdi» óz atymen atau arqyly biz joghalghan ruhymyzdy, tarihy jadymyzdy jәne últtyq biregeyligimizdi janghyrta týsemiz. Avtor osyny tamyrday tap basa alghan.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz