وسى تاقىرىپتى وتاندىق باق كوپتەن بەرى كوتەرى ءجۇر. جاقىندا مەرەي سۇگىرباەۆانىڭ وسى تاقىرىپقا ارنالعان Exclusive.kz سايتىندا «بەشبارماق كاك ناسلەديە كولونيالنوگو پروشلوگو» وزەكتى ماقالا» ءبىراز ماسەلەنىڭ تۇڭىلىگىن اشىپ، تەرەڭىنە ءۇڭىلدى. ءبىز اۆتوردىڭ وي جەلىسىن سول قالپى ساقتاپ، سايت ۇجىمى كوزقاراسى تۇرعىسىنان وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.

ۇلتتىق تاعام اتاۋى توڭىرەگىندەگى دابىل

قازاقتىڭ باس ۇلتتىق تاعامىنىڭ اتاۋى سوڭعى ۋاقىتتا قوعامدا، اسىرەسە فيلولوگتار مەن مادەنيەتتانۋشىلار اراسىندا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ ءجۇر. تارازدىق Asatu Group كومپانياسى مەن ءبىر توپ فيلولوگ-بەلسەندىلەر كۇندەلىكتى قولدانىستاعى «بەسبارماق / بەشبارماق» سوزىنەن باس تارتىپ، ونىڭ ورنىنا تۇپنۇسقا اتاۋ – «ەت اسى» ۇعىمىن رەسمي تۇردە قايتا جاڭعىرتۋدى ۇسىنىپ وتىر.

بۇل باستاما جاي عانا لينگۆيستيكالىق داۋ ەمەس، ۇلتتىق سانا، تاريحي ادىلدىك جانە يدەولوگيالىق تاۋەلسىزدىك ماسەلەسىنە تىرەلەدى. سەبەبى «بەشبارماق» ءسوزى قازاقى تانىمعا جات، وتارشىل ءداۋىردىڭ قالدىعى رەتىندە سيپاتتالۋدا.

نەلىكتەن فيلولوگتار «بەشبارماق» اتاۋىنا قارسى؟

ماقالادا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، بۇل اتاۋدىڭ قازاق مادەنيەتىنە ەش قاتىسى جوق:

فونەتيكالىق تۇرعىدان: قازاق ءتىلى قىپشچاك توبىنا جاتاتىندىقتان، بۇل تىلدە «س» ءارپى قاتاڭ ساقتالادى (مىسالى، «بەس»). ال كورشىلەس تۇركى تىلدەرىندە (قىرعىز، باشقۇرت، تاتار) ول «ش» دىبىسىمەن ايتىلىپ، «بەش» بولىپ قالىپتاسقان. سوندىقتان «بەشبارماق» فورماتى – قازاقشا ەمەس، وزگە تىلدەردىڭ اسەرىمەن ەنگەن فونەتيكالىق كالكا.

لينگۆيستيكالىق ابسۋرد: فيلولوگ كىزدارحان رىسبەرگەننىڭ ايتۋىنشا، قازاق تىلىندەگى «بارماق» تەك باس بارماقتى بىلدىرەدى، ال ساۋساقتاردىڭ جالپى اتاۋى – «ساۋساق». ماسەلەن، بەس ساۋساقپەن جەلىنەتىن تاعامدى اتاۋ كەرەك بولسا، حالىق ونى «بەسساۋساق» (قولعاپ ماعىناسىنداعىداي) دەر ەدى. ال «بەشبارماق» – ۇلتتىق ەتيكەتكە دە، ءتىل زاڭىنا دا قايشى كەلەتىن جاساندى ۇعىم.

تاريحي تامىر: كولونياليزمنىڭ ىزدەرى

شوقان ۋاليحانوۆ اتىنداعى ەتنولوگيا جانە تاريح ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى نۇرسان ءالىمبايدىڭ ايتۋىنشا، بۇل اتاۋ رەسەيلىك وتارشىلدىق كەزەڭىنەن باستاۋ الادى. رەسەيمەن بىرگە كەلگەن تاتار-باشقۇرت ءتىلماشتارى قازاقتاردىڭ قوناققا ۇسىنعان، قولمەن جەيتىن ەت تاعامىن وسىلاي تۇستەپ تۇگەندەگەن. كەيىن بۇل اتاۋ ورىس ءتىلى ارقىلى كۇندەلىكتى قولدانىسقا ءسىڭىپ كەتكەن.

ال ەتنوگراف بولات بوپايۇلىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، كوشپەلى تۇركىلەر تاعامدى اس دەپ اتاپ، وعان ۇلكەن قاسيەتپەن قاراعان. تۇركىلەر ءۇشىن اس – كوك پەن جەرگە جاسالاتىن تاعامدىق ءداستۇردىڭ، قاسيەتتى ريتۋالدىڭ سيمۆولى بولعان. ادام قولى ۇستايتىن قاسيەتتى دۇنيەنى شانىشقى سياقتى تەمىر قۇرالدارمەن ەمەس، قولمەن جەۋ قۇرمەتتىڭ بەلگىسى ەدى. سوندىقتان كيەلى «اس» ۇعىمىن «بەسبارماق» نەمەسە «بەشبارماق» دەپ تومەندەتىپ، ماسقارالاۋعا جول بەرۋگە بولمايدى.

باسقا حالىقتارداعى اس اتاۋلارىنىڭ تاعدىرى:

بۇل ماسەلە تەك قازاق اسحاناسىنا عانا ءتان ەمەس. كەڭەستىك كەزەڭدە نەمەسە جاھاندانۋ داۋىرىندە كوپتەگەن ۇلتتىق برەندتەر مەن اتاۋلار وزگەرىسكە ۇشىرادى نەمەسە سىرتتاي تاڭىلعان اتاۋلارمەن الماستىرىلدى:

بەلارۋس اسحاناسى: كوپتەگەن ۇلتتىق تاعامدار مەن اتاۋلار كەڭەس داۋىرىندە ورىستاندىرىلىپ، شىنايى اتاۋلارى كولەڭكەدە قالىپ قويدى. بۇگىندە بەلارۋستە دە تاريحي مادەني مۇرانى تۇپنۇسقا اتاۋلارىمەن قايتا جاڭعىرتۋ ناۋقاندارى ءجيى ءجۇرىپ جاتادى.

ۋكراينا اسحاناسى: رەسەيلىك يمپەريالىق جانە كەڭەستىك كەزەڭدە ۋكرايننىڭ ۇلتتىق اسحاناسى (مىسالى، بورشش، ۆارەنيكي) ورتاق «كەڭەستىك اسحانا» قاتارىنا قوسىلىپ، كەيبىر اتاۋلار مەن رەتسەپتەر بۇرمالانعان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا ۋكراين قوعامى ءوز اسحانالىق برەندينگىن (سونىڭ ىشىندە يۋنەسكو دەڭگەيىندە) قورعاپ، تۇپنۇسقا اتاۋلاردى بەلسەندى تۇردە قايتارىپ جاتىر.

قازاقستانداعى باسقا دا برەندتەر: ماسەلەن، بۇرىنعى «كازاحسكي كونياك» نەمەسە «بەسبارماك» سياقتى اتاۋلاردىڭ ورنىنا قازىرگى تاڭدا «ەت اسى»، «قىمىز»، «شۇبات» سياقتى تۇپنۇسقا اتاۋلاردى حالىقارالىق تۋريستىك برەند رەتىندە ۇسىنۋ ءۇردىسى ارتىپ كەلەدى.

ءتۇيىن: «بەشبارماق» اتاۋىنان باس تارتىپ، «ەت» نەمەسە «ەت اسى» اتاۋىن قايتارۋ – بۇل تەك تىلدىك تازالىق ءۇشىن كۇرەس ەمەس، بۇل – ۇلتتىق سانانى وتارسىزداندىرۋ (دەكولونيزاتسيا) ۇدەرىسىنىڭ ءبىر بولشەگى. اتا-بابامىزدان قالعان قاسيەتتى «ۇلكەن ءدامدى» ءوز اتىمەن اتاۋ ارقىلى ءبىز جوعالعان رۋحىمىزدى، تاريحي جادىمىزدى جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى جاڭعىرتا تۇسەمىز. اۆتور وسىنى تامىرداي تاپ باسا العان.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz