Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng «Jana tarihy kezendegi Qazaqstannyng ózekti mindetteri» atty biylghy Joldauy ózining auqymdylyghy jaghynan dәstýrli shenberden shyghyp, shyn mәninde, qazaq últynyng strategiyalyq damuy baghyttaryn bir emes, aldaghy on jyldyqtargha (әdettegidey) aiqyndap berdi. 

Joldaudan әleumettik, ekonomikalyq jәne negizgi qúraly retinde sifrlandyru men jasandy intellektige sýiengen memlekettik basqaru siyaqty ýsh bazalyq baghytty Preziydenttin «múqiyat qayta qarau», «týbegeyli reformalau» sózderi arqyly әr salagha bólip qarastyrugha bolady.

Memleket basshysy Jalpyhalyqtyq auqymdy qúrylystyng bastalatynyn jariyalap, Ýkimetke, ózi atap ótkendey búryn-sondy bolmaghan infraqúrylymdyq janghyrtu Josparyn әzirleudi tapsyrdy.

«Jas úrpaqtargha josparlar men tújyrymdar emes, ekonomikasy quatty jәne qarqyndy, joghary tehnologiyalary damyghan, bilim men ghylymgha negizdelgen, zandy moyyndaytyn, jasampaz әri ozyq, geosayasy túrghydan kýshi men yqpaly bar Qazaqstandy qaldyruymyz kerek. Búl — últymyzdyng aldynda túrghan naghyz strategiyalyq mindet», – dep atap ótti ol "Halyqtyq qúrylys" baghdarlamasyn tanystyra kele.

Baghdarlamagha sәikes býkil el boyynsha әleumettik, kólik jәne injenerlik nysandar boy kótermek, oghan Últtyq qordan 6,5 trln tg bólu josparlanyp otyr.

Joldaudyng әleumettik bóligine keletin bolsaq, Preziydent alghashqy kezenning ózinde-aq aimaqtarda 70 densaulyq saqtau, 50 bilim, sport, mәdeniyet nysandaryn salyp, iske qosudy tapsyrdy.

Sonymen qatar, túrghyn ýy qúrylysy, TKSh salasyna qomaqty qarjy bólu, gazdandyru jәne eldi-mekenderdi auyz sumen qamtamasyz etu júmystary jalghasyn tabady.

Q. Toqaev Joldauynyng belsendi әleumettik basymdyghy onyng memlekettik sayasattyng nәtiyjeliligin makroekonomikalyq kórsetkishter boyynsha emes, azamattardyng túrmys sapasy men ekonomikalyq qauqary arqyly baghalau kerek degen sózinen birden angharyldy.

Memleket basshysy qoghamda qyzu talqylanyp jatqan әleumettik kómek tәsilderin qayta qarau mәselesin de ainalyp ótpey, dәiekti týrde barlyghyn óz atymen atady: әleumettik tólemderdi údayy arttyru búghan deyingi jyldarda halyqqa "qamqorsynudyn" bir týri bolyp keldi.

Eske sala keteyik, barlyq jyldarda Parlamentte budjetti talqylau barysynda biznes ókilderi memlekettik kiristegi tengerimsizdikti, yaghni, jana budjet kiristerin qamtamasyz etetin shynayy sektorgha investisiya saludyng ornyna, qaytarymsyz shyghyndargha qarjynyng kóptep júmsaluyn atap kelgen bolatyn. Sonyng saldarynan memlekettik qaryz esebinen jyrtyghy jamylatyn tapshylyq qalyptasatyn. Búl jaghdaydyng mәngi jalghasuy mýmkin emes edi, sebebi, tapqanynnan júmsaghanyng kóp bola almaydy.

Búrynghy tәsilding taghy da bir kemshiligi onyng keshendi sipatta emes, fragmentarlyq týrde bolghandyghy; sol kómekting ózin keyde shynayy múqtajdar emes, tabandy týrde talap etkender alyp jatatyn. Az qamtylghandardyng mәselesin jan-jaqty sheshu sayasatynyng ornyna, memleket aqshamen "basyp" tastap otyrdy, búl, әriyne, mәseleni odan sayyn ushyqtyrdy. Múnday jýie jemqorlyqqa jol ashyp, budjet ýshin de, azamattar ýshin de jaghdaydy ózgertuding ornyna jyl sayyn shyghyndardy ghana arttyratyn.

Mәseleni osynshalyqty ashyq әri batyl kóteru ýshin memleket tarapynan sayasy erik-jiger ghana emes, azamattardyng qoldauyna degen senim men olardyng ómirindegi naqty jaghdaylardy tereng týsinu de qajet. Preziydentting әleumettik sayasatty jong emes, qayta baghdarlau turaly aityp otyrghany da kezdeysoq emes. Yaghni, memlekettik qoldaudyng naqty múqtaj jandargha baghyttaluyn qamtamasyz etu kózdelip otyr. «Búl sezimtal mәselede shekten shyghugha bolmaydy. Reforma jan-jaqty oilastyrylghan, múqiyat eseptelgen jәne adamdardyng naqty jaghdayyn eskeretin boluy kerek», – dep atap ótti ol.

Alayda, mening oiymsha, Qasym-Jomart Kemelúlynyng basty uәji búdan keyingi sózderinde aiqyn kórinis tapty: «Paternalizmge boy aldyryp, adamdardy әleumettik jәrdemaqylargha tәueldi etuding ornyna memleket әleumettik infraqúrylymdy nyghaytugha jәne azamattardyng ómirlik mýmkindikterin keneytuge basymdyq berui tiyis». Búrynghy jýie adamdardy tәueldilikke, senimsizdik pen týrli aila-sharghylargha iytermelese, Preziydent Q. Toqaev әrbir azamatqa múqtajdyqtan arylyp, qoghamnan óz ornyn tabugha ynta men mýmkindik beretin memleket qúruda. Ádiletti Qazaqstan degenimiz – osy.

Búl ýderiste sifrlandyrudyng da ózindik orny bar. Onyng mindeti múqtaj jandardy anyqtap, әleumettik kómek taghayyndaumen ghana shektelmeydi. Memleket basshysynyng aituynsha, býginde milliondaghan otandasymyz marketpleysterdi, tamaq jetkizu jәne taksy shaqyru servisterin, sonday-aq basqa da kóptegen qyzmet týrlerin kýndelikti paydalanady. Alayda internet – tek tútynu men kónil kóteru kenistigi ghana emes. Sifrlyq orta shygharmashylyqpen ainalysugha, tabys tabugha mýmkindik beretin alangha, al smartfon enbek qúralyna ainala alady.

Kreativti jәne sifrlyq ekonomikanyng ýlesi artyp kele jatqanyn eskersek, múnymen kelispeu qiyn. Oghan qosa, aqparattyq tehnologiyalar qoljetimdilik auqymyn keneytip, yntaly adamdargha jabdyqtardy jóndeuden bastap qarjylyq tehnologiyalargha deyingi san aluan bazalyq bilimdi mengeruge mýmkindik berip, bilim alugha nemese jana mamandyqty iygeruge jol ashady. Sifrlandyru men jasandy intellekt jaqyn bolashaqta taghy qanday mýmkindikterge jol ashatynyn tek boljaugha ghana bolady. Adamdargha osy mýmkindikterdi múqtajdyqtan shyghudyng joly retinde paydalanugha kómektesu kerek.

Joldaudyng ekonomikalyq bóliginde qolda bar resurstardy «sarqugha» baghyttalghan taktikadan jana damu baghyttaryn qalyptastyrugha kóshu qajettigi aiqyn kórsetilgen. Jana energetikany, kólik-logistikalyq infraqúrylymdy auqymdy týrde damytugha, investisiya tartu sayasatyn birizdendiruge, agroónerkәsiptik keshendi janghyrtugha jәne basqa da baghyttargha basymdyq beriluin osylay týsinuge bolady.

Preziydent Q. Toqaevtyng osy basymdyqtar qatarynda múnay-gaz sektoryn (budjetting dәstýrli tiregi) atamay, onyng ornyna últtyq ekonomikany әrtaraptandyru jәne tehnologiyalyq túrghydan kýrdelendiru ýshin barynsha әleueti joghary salalargha basymdyq berui de nazar audartady.

Mysaly, Preziydent múnday baghyttargha logistikalyq infraqúrylymdy jatqyzyp, teniz joldarynyng kemshiligi kóringen tústa onyng bolashaghyn әlemdik kólik dәlizderining transformasiyasymen baylanystaryp otyr. «Qazaqstan osy tarihy mýmkindikti paydalanyp, is jýzinde Euraziyanyng jetekshi logistikalyq ortalyghyna ainalyp», «halyqaralyq jýk aghyndaryn tolyqqandy úiymdastyrushy mәrtebesine kóshui qajet», – dep talap qoydy Qasym-Jomart Kemelúly. Ol ýshin «elimizding aumaghyn ózara baylanystyratyn jәne tranzittik әleuetin kýsheytetin zamanauy temirjoldar men avtomobili joldarynyng jelisin qúru» qajet.

Biraq, búl az. Tranzitti qazaqstandyq logistikalyq operatorlardy damytu arqyly jana kiristerdi generasiyalau, jýkterdi shoghyrlandyru jәne taratu ortalyqtaryn qúru, kólik toraptarynyng ainalasynda otandyq óndiris pen sauda alandaryn qalyptastyru ýshin paydalanu qajet.

Preziydent búl túrghyda taghy da ózekti mәselelerdi kóterdi: «Qazaqstan arqyly tranzittik tasymaldardyng jartysynan astamyn sheteldik kompaniyalar jýzege asyryp otyrghandyqtan, avtomobili kóligimen jýk tasymaldaumen ainalysatyn otandyq kәsipkerlerdi qoldaugha basymdyq berilui kerek», sonday-aq «barlyq avtomobili ótkizu punktterining rekonstruksiyasyn ayaqtau» qajet.

Biznes Parlamentte qúrylys mәselesin jәne Qytay men Kaspiy baghytyndaghy temir joldardyng ótkizu mýmkindikterin keneytudi talay ret kótergen, "Aq jol" Dempartiyasynyng deputattary Qorghas, Baqty, Jibek joly, Syrym keden beketterine birneshe mәrte arnauly baryp, búl mәselelerdi memlekettik organdargha deyin jetkizgen bolatyn. Qazaqstandyq avtotasymaldaushylardyng tranzittik baghyttardan yghystyryluy mýldem qordalanghan mәsele әri últtyq mýddelerdi qorghaudy talap etedi. Sondyqtan, naryqtyng kóptegen qatysushylary Preziydentting búl sózderin aldaghy ong ózgeristerding manyzdy belgisi retinde qabyldady.

Qasym-Jomart Kemelúly sheneunikterding elektr energiyasy tapshylyghyn úzaq jyldar boyy «bizneske» ainaldyrghanyna, Balqashtaghy JEO qúrylysynyng túralap qalghanyna, Týrkistan, Qyzylorda, Almaty jәne Ekibastúz qalalaryndaghy energetikalyq quattardy iske qosu júmystarynyng oryndalmaghanyna qatysty eskertu aityp, energetika salasyndaghy jaghdaydy asa qatang syngha aldy.

Al ónerkәsiptin, qúrylystyn, agroónerkәsiptik keshenning qarqyndy damuy jәne derekterdi óndeu ortalyqtaryn qúru josparlanyp otyrghan jaghdayda energiya tapshylyghyna jol beruge mýlde bolmaydy. Búl rette Preziydent «jana elektr stansiyalaryn salu jәne qoldanystaghylaryn janghyrtu, elektr beru jelilerin damytu, «taza» kómir generasiyasyn tolyqqandy óristetip, janartylatyn energetikagha, eng aldymen, kýn elektr stansiyalaryna nazar audaru» mindetin qoydy.

Odan keyin ónirlerding salalyq mamandanuy turaly aita kele, Memleket basshysy asa manyzdy eskertu jasady - negizgi nysandardyng ainalasynda bilim beru, logistika, qyzmet kórsetu salasy, aralas óndirister men tehnologiyalyq kәsipkerlikti qamtityn tolyqqandy ekojýie qalyptastyru qajet. Búl talap energetika salasyna da tikeley qatysty.

Qúryltaydaghy «Aq jol» fraksiyasy energetika salasyna memleket tarapynan baghyttalyp jatqan orasan zor qarajatty eskere otyryp, energetikalyq mashina jasaudy damytu qajettigi turaly túraqty týrde deputattyq saualdar jasap keledi. Eski JEO men GRES-terdi rekonstruksiyalau jәne jana nysandar salu ýshin generatorlar, turbinalar, kompressorlar jәne basqa da jabdyqtar qajet. Qazaqstanda múnday mashinalardy óndiruge jәne jobalaugha qajetti óndiristik quattar men kadrlar bar. Alayda, energetikalyq kәsiporyndar olardy shetelden satyp aludy tabandy týrde jalghastyryp keledi. Búl otandyq óndirushilerge tikeley ziyan keltiredi.

Mysaly, Qaraghandydaghy turbomehanikalyq zauyty juyrda iri tau metallurgiyalyq kompaniyasy ýshin elimizdegi alghashqy turbinany әzirlep shyghardy, alayda, sayyp kelgende tapsyrushy sheteldik arzandau núsqany alghandy jón kórgen.

Áriyne, birli-jarym ónimning ózindik qúny jappay óndiriletin tauarmen bәsekege týse almaytyny belgili. Alayda múnday sheshimder energetikanyng importqa tәueldiligin kýsheytip, qazaqstandyq óndiristing joghaluyna әkelip, memlekettik jәne kvaziymemlekettik sektordyng milliardtaghan qarajaty últtyq ekonomikada qayta ainalymgha týsip, júmys isteuding ornyna shetelge ketedi.

Meninshe, Qasym-Jomart Kemelúly «iri infraqúrylymdyq jobalardy iske asyrugha qajetti otandyq qúrylys materialdaryn, metall konstruksiyalary men injenerlik jabdyqtardy óndirudi qamtamasyz etuimiz kerek. Múnday bastamalar «Halyqtyq qúrylys» baghdarlamasynyng negizine ainaluy tiyis dep sanaymyn. Últtyq qordyng qarajatyn importty qarjylandyrugha paydalanugha bolmaydy. Búl – qaghidatty talap», – degende dәl osynday tengerimsizdikterdi menzegen boluy kerek.

Sonymen qatar ekonomikalyq shyndyqty eskere otyryp, Preziydent otandyq óndiriske «ozyq tehnologiyalary, qajetti saraptamalyq tәjiriybesi jәne jahandyq naryqtargha shyghugha mol mýmkindikteri bar» jetekshi әlemdik kompaniyalardy tartu qajettigin aitty. Búl baghytta bes jyl búryn Ýkimetting tapsyrmasymen iri shiykizattyq investorlar qúrghan Halyqaralyq múnay-gaz mashina jasau ortalyghy (IMBC) kóp-kórim tәjiriybe kórsetti. Býginde osy ortalyq arqyly qazaqstandyq zauyttar atalghan salada halyqaralyq joghary talaptargha say zamanauy jabdyqtardy iygerip, óndiruge mýmkindik aldy. 2024 jyly tau-ken metallurgiya mashina jasau salasyn damytugha arnalghan osynday ortalyq qúru turaly TMK alpauyttary – «Qazsink», ERG jәne «Qazaqmys» ta mәlimdegen bolatyn. Alayda onyng qyzmeti turaly aqparat joq. Juyrda birqatar iri shiykizattyq kompaniyalardyng aksionerleri auysqannan keyin jana últtyq investorlar búl bastamagha qajetti serpin beredi dep ýmittenemiz.

Mýmkin, mashina jasau salasyndaghy әlemdik kóshbasshylarmen jәne olardyng jabdyqtaryn tútynatyn iri qazaqstandyq kәsiporyndarmen seriktestik negizinde osynday ortalyqtardy naqty qúru, tipti birlesken kәsiporyndar ashu Memleket basshysy aitqan «elimizdi industriyalyq-tehnologiyalyq túrghydan jedel damytu tetikterinin» birine ainaluy da yqtimal. «Halyqtyq qúrylys» ayasynda ekonomikada bolatyn auqymdy ózgeristerdi, paydalanylatyn jabdyqtardy otandyq óndirudi damytu mindetterin jәne IMBC tәjiriybesin eskere otyryp, mashina jasau salasyn damytugha arnalghan osynday ortalyqtar tau-ken metallurgiyasy ýshin ghana emes, energetika, agroónerkәsiptik keshen jәne qúrylys salalary ýshin de paydaly bolar edi. Qúryltay deputattary osy baghytta zannamagha tiyisti úsynystar әzirleydi dep ýmittenemiz.

Áriyne, Preziydent Joldauynyng kәsipkerlik mәselelerine arnalghan bólimi shaghyn jәne orta biznes ýshin asa ózekti boldy. Atap aitqanda, Qasym-Jomart Kemelúlynyng Ýkimetke úzaq merzimdi qarjylandyru men tehnologiyalyq janghyrtu sharalaryn qamtityn orta biznesti damytu jónindegi keshendi jospar qabyldau turaly tapsyrmasyn salyq reformasy ayasynda qarastyrugha bolady. Ózderinizge belgili, búl reforma shaghyn biznes pen iri kәsiporyndardyng ainalymdaryn әjeptәuir ajyratyp, búl biznes qauymdastyghynyng negizgi syn nysandarynyng birine ainaldy. Sonymen birge múnday jikteu kәsiporyndardy shaghyn biznesten ortagha, odan әri iri bizneske «ósiru» mәselesin ózekti etti.

Búrynghy jýiede múnday ósudi yntalandyratyn tetikter is jýzinde bolmaghanyn, sonyng saldarynan kәsipkerler arasynda orta biznesting ýlesi mardymsyz bolyp, shaghyn kәsiporyndar negizinen sauda men qyzmet kórsetu salasynda shoghyrlanghanyn moyyndau kerek. Alayda ekonomikalyq yntalandyru tek tómendetilgen salyq mólsherlemelerimen shektelmeydi. Preziydent atap ótken baghyttardyng manyzy da búlardan kem emes: qoljetimdi әri úzaq merzimdi qarjylandyru; negizgi kapitalgha (tehnologiyalar men jabdyqtargha) investisiya salugha arnalghan jenildikter; korporativtik naryqqa (últtyq kompaniyalar men iri jer qoynauyn paydalanushylar) qol jetkizu jәne qoldau sharalary. Korporativtik satyp alular mәselesin Memleket basshysynyng jeke tapsyrma retinde belgileui de kezdeysoq emes: «Orta biznes ókilderining iri kәsiporyndarmen tyghyz yntymaqtastyghyna, sonyng ishinde olardyng ónimderin ótkizuge jaghday jasau qajet. Satyp alynatyn ónim kólemining bir bóligin shaghyn jәne orta kәsiporyndargha rezervteuge bolady. Búl rette jetkizushilerge qoyylatyn talaptardy jenildetu qajet».

Búl jerde qanday talaptar turaly sóz bolyp otyr? Meninshe, eng aldymen importtyq jetkizilimderding dempinginen qorghau mәselesi jóninde aitylyp otyr, sebebi, Últtyq qordyng qarajatyn importty qarjylandyrugha paydalanugha tyiym salynghanyn eskersek, búl mәsele airyqsha manyzdy («Halyqtyq qúrylys» baghdarlamasy dәl osy Últtyq qordan qarjylandyrylady). Turbinalar mysalynda aitylghanday, iri seriyaly óndiris bolmasa, ónimning ózindik qúnyn tómendetudi talap etu mýmkin emes. Al, seriyalyq óndiris túraqty әri úzaq merzimdi kelisimsharttardy qajet etedi. Ókinishke oray, býginde ofteyk-kelisimsharttardyng ózine de korporasiyalar tarapynan «reviziyalau» jýrgizilip keledi. Úzaq merzimdilik pen satyp alu kólemi jәne bagha boyynsha ózara mindettemelerding ornyna, kәsiporyndardyng tabystylyqqa (ofteyk-kelisimsharttyng mәni osynda) shyghuyna mýmkindik beretin sharttar tapsyrys berushining mýddesine qaray qayta qaralyp, týsindirilip jatady. Búghan jetkizilgen ónimning aqysyn úzaq uaqytqa keyinge qaldyru talaptary da qosylady.

Sondyqtan Qasym-Jomart Kemelúlynyng jogharyda atalghan tapsyrmalary biznes pen deputattargha iri korporativtik seriktestermen qarym-qatynasta ShOB qúqyqtaryn zannamalyq túrghydan bekituge negiz beredi. Búl óndiristi keneytuge investisiya salugha, shaghyn kәsiporynnyng jenildetilgen rejiyminen shyghyp, orta bizneske ótuge jaqsy yntalandyru bola alady.

Memleket basshysy bizneske zansyz kedergi keltiru memleketke qarsy qylmys retinde qarastyryluy tiyis ekenin de mәlimdep, kónil kónshitpeytin statistikany keltirdi: jeke kәsipkerler tarapynan jasalghan zang búzushylyqtar sany 34 payyzgha qysqarghanymen, aiyppúl kólemi, kerisinshe, 11 payyzgha ósken. Yaghni, әkimshilik qysym kәsipkerlerding zangha baghynu dengeyining artuymen esh ýilespeydi, tipti kerisinshe kýsheyip otyr.

Partiyamyz byltyrghy kóktemnen bastap jana salyqtyq (kenirek aitqanda, ekonomikalyq sayasatty) engizu barysynda eseptiliktegi bolmashy sәikessizdikter ýshin jazalaudyng ornyna, bizneske jana retteu jәne әkimshilendiru jaghdaylaryna beyimdeluge mýmkindik beru ýshin salyqtyq raqymshylyq jasaudy jәne ótpeli kezeng belgileudi birneshe ret úsynghan. Sondyqtan Preziydent Q. Toqaevtyng 2027 jyldyng 1 qantarynan bastap ShOB-ty tekseruge ýsh jyldyq moratoriy engizu turaly tapsyrmasy eki million kәsipkerding kóniline quanysh úyalatyp qana qoymay, el basshylyghynyng reformalardyng auyrtpalyghyn kóterip otyrghan azamattardyng olardy ong qabyldauyna mýddeli ekenin kórsetetin sayasy erik-jigerding aiqyn kórinisi boldy.

Búl ózekti sheshim Qasym-Jomart Kemelúlynyng býkil últ ýshin taghdyrly mәselelermen, sonyng ishinde syrtqy sayasattaghy manyzdy mindettermen ainalysyp otyrghanyna qaramastan, el ishindegi ahualdy jiti baqylap, jýrgizilip jatqan reformalargha qoghamnyng keri baylanysyn ýnemi eskeretinin aiqyn kórsetedi.

Osy tújyrymdy rastay týskendey, Memleket basshysy qoghamda ýlken rezonans tudyrghan salyq mәselesine taghy da toqtalyp, Salyq kodeksi «qasiyetti kitap» emes ekenin, onyng kýshine enui kәsipkerler ýshin birqatar shyghyndar men problemalargha әkelgenin atap ótti. Osyghan baylanysty Ýkimetke biznes tarapynan kelip týsken signaldardy taldap, kodekske nysanaly týzetuler әzirleudi tapsyrdy.

Bir jyl búryn qújatty talqylau kezinde bizding fraksiya salyq reformasyndaghy birqatar olqylyqtardy kórsetken bolatyn. Biz budjetke týsetin salyq týsimderin arttyrudy qoldaghanymyzben, ShOB-qa shamadan tys shekteuler qoymay, saralanghan salyq mólsherlemeleri arqyly, qarjy, shiykizat sektorlaryna týsetin jýktemeni kýsheytu esebinen neghúrlym tengerimdi tәsilderdi úsyndyq.

Endi Joldau ayasynda ShOB pen Qúryltaygha Ýkimetpen birlesip, jana Salyq kodeksin týzetu júmystaryn jalghastyrugha mýmkindik tuyp otyr.

Memleket basshysynyng qazirgi ekonomikanyng talaptaryna jauap beretin, qogham, memleket jәne biznes mýddelerining ózekti tepe-tendigin qalyptastyratyn jana Azamattyq kodeksti qabyldau turaly tapsyrmasy da asa ózekti.

Eske sala keteyin, feodaldyq tәrtipting negizin búzghan Napoleonnyng Azamattyq kodeksinen keyin XIX ghasyrda Europada ónerkәsiptik kapitalizm qarqyndy damy bastady. Bәlkim, sifrlyq dәuirding Azamattyq kodeksine de bizding zamanymyzda osynday tarihy ról atqaru búiyrar.

Qasym-Jomart Kemelúlynyng ekonomikalyq qúqyq búzushylyqtardy odan әri qylmyssyzdandyru qajettigi turaly sózderin de erekshe atap ótkim keledi. Búl baghyt biznes ahualy ýshin negizgi basymdyqtardyng biri bolyp tabylady.

«Aq jol» Demokratiyalyq partiyasy ekonomikalyq jәne sharuashylyq daulardy qylmystyq qúqyq ayasynda qarastyrugha әrdayym qarsy boldy. Bizding bastamamyzben 2017 jyly QR Qylmystyq kodeksinen búryn adal kәsipkerlerge alayaqtardyng zang búzushylyqtary ýshin jauapkershilikti jýkteuge jii sebep bolghan jalghan kәsipkerlik turaly bap alynyp tastaldy.

2025 jyly bes jyldyq kýresten keyin Qylmystyq kodekske týzetuimiz engizildi. Ol resmy kәsiporyndardaghy lauazymdyq mindetterdi bólu faktisining negizinde ghana biznesti úiymdasqan qylmystyq top qúrdy dep aiyptaugha jol bermeudi kózdeydi. Ókinishke qaray, búl norma әzirge tiyisti dengeyde qoldanylmay keledi. Sondyqtan biz búl mәselege qayta oralugha mәjbýr boldyq.

Preziydent Joldauynda ekonomikalyq qúqyq búzushylyqtardy qylmyssyzdandyru qajettigin taghy da kótergendikten, Qúryltaydyng qazirgi deputattaryna kәsipker óz tәuekelderi ýshin bostandyghymen emes, mýlkimen jauap berui tiyis degen ústanymdy jýzege asyru jolyndaghy júmysty jalghastyrugha mýmkindik tuyp otyr.

Memleket basshysy ekonomikany sifrlandyrudyng keng auqymdy baghyttaryn belgiledi. Onyng maqsaty – biznes-prosesterdi jenildetip, barynsha jedeldetu, memlekettik retteuding de, kәsiporyndardyng tabystylyghynyng da tiyimdiligin týbegeyli arttyru.

Múny logistika men kólikti sifrlandyrudan, su resurstaryn basqaru men geologiyalyq barlauda jasandy intellektini paydalanudan nemese qarjylyq tehnologiyalardy azamattardyng kýndelikti ómirine engizuden-aq kóruge bolady.

Sonymen qatar, ekonomikany sifrlandyrudy praktikalyq túrghydan qoldanu baghdarlamasyn әzirleu josparymen qatar, Preziydent Q. Toqaev: «Aktivterdi tokenizasiyalau, yaghny olardy sifrlyq ortagha kóshiru әleuetin tolyq iske asyru qajet. Búl azamattargha kompaniyalar men týrli nysandardyng ortaq iyesi bolugha, al kәsipkerlerge artyq deldaldarsyz tikeley kapital tartugha mýmkindik beredi», – dep atap ótti.

Búl bastamanyng manyzy men bolashaghy erekshe. Óitkeni ol eki jaqty mindetti sheshuge baghyttalghan: kәsipkerlerge investisiya tartudy jenildetu jәne halyqqa az ghana qarajatpen biznesting bir bóligine ainalugha mýmkindik beru.

Sifrlyq aktivter bolyp tabylatyn tokender kriptovalutagha úqsamaydy, sebebi, olardyng qúndylyghy naryqtyng qúbylmalylyghymen emes, olardyng emiytentterining aktiyvimen baghalanady. Mysaly, token bop steyblkoynder (AQSh dollaryna baylanghan USDT siyaqty), nemese osy tokenderdi shygharatyn qatysushylardyng sifrlanghan shynayy aktivterin (aksiyalar, menshik ýlesteri, shynayy mýlik) ataydy. Búl túrghydan alghanda tokender ainalymy qarapayymdylyq, qoljetimdilik, jyldamdyq sekildi ózining sifrlyq qúraldarynyng artyqshylyqtarymen qor naryghyn tolyqtyryp, onyng balamasy bola alady.

Preziydent Joldauy búl júmysqa memlekettik dengeyde serpin beretinine senimdimin.

Degenmen, Qasym-Jomart Kemelúlynyng ekonomikalyq sala boyynsha bergen tapsyrmalarynyng kóbin auditoriyanyng konservativtik bóligi týsine almay jatqan siyaqty. Osyghan baylanysty ol: «Bolashaq ekonomikasyn qúru ýshin qalyptasqan stereotipter men eskirgen tәsilderden birjola arylyp, qoghamymyzdyng mýlde jana tirek qúrylymdaryn qalyptastyruymyz qajet», – dep atap ótti.

Memlekettik apparatty qalyptasqan iynersiya men toqyraudy enseruge júmyldyru qajettigin aldyn ala payymdaghanday, Preziydent jana tarihy kezenning sheshushi faktory retinde memlekettik basqaru jýiesin týbegeyli reformalaudy belgiledi: «Sifrlandyru men jasandy intellektini qoldanugha negizdelgen jana ekonomika ýshin memlekettik basqarudyng jana modelin qalyptastyruymyz kerek».

Memleket basshysynyng búl reformany naqty qanday baghytta jýrgizudi kózdeytini, qúzyretter men baqylau arasyndaghy tepe-tendikting qalay qalyptasatyny әzirge ashyq kýiinde qaldy. Sirә, Preziydent qogham men lauazymdy túlghalardy osy mindetti óz betinshe saralap, oy eleginen ótkizuge jetelep otyrsa kerek. Preziydent Ákimshiligi 2027 jyldyng 1 mausymyna deyin osy reformanyng Keshendi josparyn әzirlep, úsynuy tiyis. Qazirgi tanda bir nәrse anyq: bastamashyldyq, jauapkershilik, tehnologiyalyq jәne tehnokratiyalyq qaghidattargha negizdelgen memlekettik basqarudyng býkil vertikalin tolyq qayta janghyrtu kózdelip otyr.

«Ýkimetten bastap auyl әkimderine deyingi barlyq dengeydegi basqaru qúrylymy sifrlandyru jaghdayynda júmys isteuge jәne jasandy intellektimen ózara is-qimyl jasaugha beyimdelui kerek», – dep Preziydent Q. Toqaev reformanyng naqty maqsatyn aiqyndady.

Memlekettik organdardyng bastamashyldyghy men batyl sheshim qabyldau qabiletin arttyru, óz ókilettikterin tereng týsinui, funksiyalardyng qaytalanuy men qúrylymdyq tengerimsizdikterdi jon ýshin jasandy intellektini paydalanu yntalandyrylmaq. «Memlekettik apparatty burokratiyalyq jýktemeden jәne sheshim qabyldaudy bayaulatyp, progreske kedergi keltiretin barlyq nәrseden aryltu manyzdy», – dep atap ótti Memleket basshysy.

Memlekettik basqaru jýiesin reformalau Preziydent Ákimshiligine SJJRA-men birlesip әzirleu tapsyrylghan úzaq merzimdi strategiyalyq damu josparymen tyghyz baylanysty bolady dep payymdaugha negiz bar. Al Memleket basshysy Qúryltay deputattaryn «osy qújatty әzirleuge eleuli ýles qosugha» tikeley shaqyrghandyqtan, bizding partiya da osynday manyzdy bastamadan tys qalmaydy dep oilaymyn.

Joldaudan angharylghanday, Qazaqstannyng bolashaqta ozyq damuyna serpin beruge baghyttalghan ekonomikany, әleumettik sayasatty jәne memlekettik basqarudy auqymdy transformasiyalau kózdelip otyr. Qasym-Jomart Kemelúlynyng búl mindetti tarihy auqymdaghy missiya dep atauy da kezdeysoq emes.

Preziydentpen oiy bir pikirlesteri ýshin búl auqymdy bastamagha qatysu, onyng barlyq auyrtpalyghy men jauapkershiligin bólisu ýlken mәrtebe.

Azat Peruashev, «Aq jol» Demokratiyalyq partiyasy Sayasy kenesining mýshesi, doctor of business administration

Abai.kz