2026 jylghy 30 qazanda Ankarada ótken Týrki memleketteri úiymynyng (TMÚ) 13-sammiytinde Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaev Reseydi úiym júmysyna baqylaushy retinde qatysugha nemese «TMÚ plus» formatyna qosylugha shaqyrudy úsyndy. Búl úsynysty qazaqstandyqtar әrtýrli qabyldauda: biri – «Búl mýmkin emes,  Resey úiymnyng júmysyna kedergi» dese, ekinshileri – preziydentting úsynysyn qoldauda. Endi, osy mәselege terenirek toqtaymyz.

Preziydent óz úsynysyn negizdeu ýshin mynaday derekterdi algha tartady:

1) Tarihy jәne mәdeny baylanystar: Resey iri derjava retinde kóne zamannan beri týrki әlemimen tyghyz qarym-qatynasta bolyp keledi. Sonday-aq orys tilinde týrki tilderinen tamyr tartatyn sózder az emes.

2) Reseydegi týrki halyqtary: Resey Federasiyasynyng aumaghynda kóptegen týrki tildes halyqtar (mysaly, tatarlar, bashqúrttar, qúmyqtar, sahalar jәne t.b.) tarihy meken etken.

3) Altay tújyrymdamasy: Qazirgi tanda Resey tarapy «Altay óniri – Týrki órkeniyetining altyn besigi» degen ghylymy jәne mәdeny tújyrymdamany belsendi dәripteude. Qazaqstan búl kózqarasty qoldaytynyn bildirdi.

4) Úiymnyng bedelin arttyru: Múnday iri aimaqtyq oiynshynyng «TMÚ plus» nemese baqylaushy mәrtebesinde qatysuy úiymnyng halyqaralyq dengeydegi yqpaly men geosayasy salmaghyn odan әri nyghaytugha septigin tiygizedi.

Biraq, sammitke qatysushylar Reseyding Ukrainada jýrgizip jatqan qazirgi soghys qimyldaryn eskere kele, әri, onyng 5 jylgha tayau uaqyt boyy ýzdiksiz jýrgizip jatqan  «arnayy әskery operasiyasyn» (AÁO) BÚÚ‑na mýshe 150‑den astam memleketterding «agressiya», al, Reseydi «agressiyany qarjylandyrushy memleket» (sponsor) dep tanyghandyqtan – Qazaqstan preziydentining úsynysyn salqyn qabyldady. Ol olardyng týrinen kórinip túrdy...

Al, múnyng astarynda qanday shyndyq jatyr?

Birinshiden, әriyne, qazir biz Týrki elderining úiymy naqty ayaqqa túrghan, sayasy yqpaly zor, ekonomikalyq quaty jetkilikti úiym dep aita almaymyz. Búl úiym qazir «sayasy bastama», «yqylas‑niyet» retindegi joba dengeyinde túr dese bolady. Sondyqtan, osy jaghdayda múnday úsynystyng Reseymen 7598,6  shaqyrymdyq shegarasy bar Qazaqstan tarapynan jasaluy zandy.

Ekinshiden, barlyq Týrki úiymyna mýshe elderge qaraghanda tek Qazaqstanda ghana óte iri orys diasporasy ómir sýrip jatyr. Al, búl Qazaqstan ýshin óte nәzik, ýnemi este ústaudy qajet etetin ótkir mәsele. Sondyqtan, Qazaqstan tarapy osy úsynysty jasaugha tiyisti edi.

Ýshinshiden, býgingi Resey‑Ukraina arasyndaghy soghysqa yqpal etken «Orys әlemi» iydeologiyasyn ómirge әkelgen avtorlar A.Dugin men V.R.Medinskiy әli de óz «qyzmetterin» jalghastyruda. (Mysaly, V.R.Medinskiy jaqynda Saud Arabiya elindegi kelissózderge RF delegasiyasyn bastap baratyn boldy). Endeshe, onday iydeologiyanyng Qazaqstanda bas kóteruining aldyn alu – Qazaqstannyng sayasy diplomatiyasynyng basty mindetterining birine jatady deu – shyndyq.

Sol sebepti de, Qazaqstan tarapy úsyngha búl úsynys – eger, әr taraptarda osyghan niyet bolsa, barlyq mәseleni beybit týrde sheshuge bolatynyna menzeydi.

Odan ózge qanday sebepter bar?

Qazirgi Týrki әlemi ózining derbes memlekettgine qol jetkizgen tәuelsiz memlekettermen shektelmeytini belgili. Oghan Reseydegi týrkilik halyqtardan ózge, Qytayda ómir sýrip jatqan týrkilik elderdi de jatqyzamyz. Endeshe, Týrki elderining Úiymyna osy eki eldegi týrkilik halyqtarmen baylanysyn ýzbeui qajet bolsa, onda búl Úiymgha Reseydi de, Qytaydy da baqylaushy etip qabyldau – dúrys qadam. Eger olay etpesek, qysqa ghana tarihy kezende búl elder tolyghymen imperiyalyq sipattaghy  halyqtarmen assimilyasiyalanyp, ózderining týp‑tamyrynan ajyraulary mýmkin. Týrki әlemi búghan jol bermey, mәseleni meylinshe beybit joldarmen sheshuge úmtylsa – bolashaqta Resey men Qytaydaghy týrkilik júrttardyng Týrki elderi úiymdarymen integrasiyasy joyylmaydy.

...Tarihty kim boljaghan, mýmkin, bir uaqyttarda olar da tәuelsizdik alyp, óz ýiirine qosylar degen ýmit bar – ony ýzuge bolmaydy...

Áriyne, osynyng bәrin saraptap, bilip otyrghan Resey men Qytay bizding preziydentting úsynysyn qolday ma, qoldamay ma – mine, osy mәsele әldeqayda manyzdyraq bolyp túr!

Sizder qalay oilaysyzdar?

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz