Jwma, 6 Jeltoqsan 2019
Jañalıqtar 2562 0 pikir 30 Qaraşa, 2009 sağat 06:56

Serik AQSWÑQARWLI. TONIKÖK PEN TEMIRHAN

Elteris qağan
Qatulana atqa qonbasa,
Men de atqa qonbasam,
Türik eli qwm astında qalar edi.
Kül astında qalar edi.
Şükir!
Elim - el boldı.
Jerim - jer boldı.
Erlerimdi bılay qoyğanda,
Qwlıma deyin ör boldı!

Tonıkök.

Alşayıp jürdim.
Taltayıp twrdım.

Temirhan

 

Elteris qağan
Qatulana atqa qonbasa,
Men de atqa qonbasam,
Türik eli qwm astında qalar edi.
Kül astında qalar edi.
Şükir!
Elim - el boldı.
Jerim - jer boldı.
Erlerimdi bılay qoyğanda,
Qwlıma deyin ör boldı!

Tonıkök.

Alşayıp jürdim.
Taltayıp twrdım.

Temirhan

 

Wlı Gomer "Iliada" men "Odis­seya" dastanın qauırsın qalammen qağazğa tüsirse, köne türki jırınıñ bastauında twr­ğan Tonıkök öz öleñin tasqa qaşap jazğan. Mwnda är söz, är buın ölşeuli. Äri qısqa, äri nwsqa. Jarıqtay jeñil, tabıttay auır. Keñistik keñ bol­ğanmen, köyituge uaqıt bol­ma­­ğan. Qolda qalam emes - qaşau, aldında qağaz emes - qara tas. Gomerdiñ öleñi mwhit sındı arnasınan asıp, tögilip jatsa, Tonıkök jırı arğımaqtıñ twyağınday asau türki jüreginiñ notasın döp basadı. Temirhan Medetbek aqın da är öleñin Tonıkök atasınday aq paraqqa qalammen emes, qara tasqa qaylamen qaşağanday jazadı: "Qazir meniñ sırtım - bütin, işim - tütin. Sol tütin bıqsıp janıp, jan-jüregimdi qamap, ökpe qolqamdı qauıp twr... Sol tütinde, men bilsem, qaterli qauip twr. Işki älemim odan sayın kökala tütin bop bıqsıp ketedi. Közim­nen jas ırşıp ketedi. Demim jetpey, alqınıp qalam. Qayrat, quattan sarqılıp baram. Mär­tebeli memleket basşıları! Tütin astında qozdanıp jatqan şoq boladı, al şoqta erteñ lap ete tüsetin ot boladı! Sonı tüsinseñderşi".

Süyegine qına şıqqan Tonıkök pen nebir Aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama, orıs otarşıldığınıñ oyranı, aştıq pen revolyuciya, repressiyalardı körip, qazaq deytin halıqtıñ qara şañırağın qwlatpay wstap otırğan eldiñ şeri men uayımı äli bar; arada qanşama ğasır ötse de özgermegen qalpında qalğan. Eñ ökiniştisi - osı! Tandayına tatığan tarihi qasiret­ten tatımdı tağılım ala almağan ne degen el edik?! "Wşsam - attı. Jüzsem - au qwrdı. Jatsam - attan saldı. Jürsem -qaqpan saldı... Sodan beri kü­nimdi sanap jatırmın. Jaramdı jalap jatırmın. Jwlqınıp jatırmın, qwrğan audan şığa almay - jayınday - bwlqınıp jatırmın. Amalım bitip, qwrıp twrmın. Aq qar, kök mwzda qaqpannan bosay almay, jüzinde qan-söli joq bop-boz Ayğa qarap, Böridey wlıp twrmın".

Keşegi kök türkiniñ näsili wştı-küyli qwrıp ketken joq. Temirhan jırınıñ basqamızdan göri tegeurindiliginiñ tüp-törkini osı aqiqattı alaqanğa salğanday aldımızğa jayıp saluında jatır. "Ornında bar oñalar", twqımsız qalsaq ne isteymiz: "Qabağı jauar bwlttay tüyilip, qastarı adırnaday iilip, äri sözin jebedey qadap söylese, mülgigen jwrttı dauılday silki­lep ketken, är sözin emenniñ şor közine şegedey qadap söylese, estigen jwrt Kündey kürkirep ketken. Şerhan Mwrtaza! Sen jel qwsap, esip söyleysiñ. Qı­lış qwsap, kesip söyleysiñ. Sen köktegi bwlttarday köşip söy­ley­siñ. Sen señder soqtığısıp jatqan asau ağısqa omıraulap kirip, keşip söyleysiñ. Sen keyde jauğa soğılasıñ, jau da teñseledi. Sen de teñselesiñ. Sen keyde tauğa soğılasıñ. Tau da teñseledi. Sen de teñsele­siñ. Opasızdı körip, küyinip twrasıñ. Sonday kezderde jw­dı­rıqtay tüyilip, qarşığaday şüyilip twrasıñ. Essizdi körgende, aşudan qabınıp ketesiñ. Tol­qın wrğan jartastay, tas-tal­qan bop jarılıp ketesiñ. Hal­qıñ seni arda tuğan arısım deydi. Jonına qol tigizbeytin barısım, - deydi Şerhan Mwrtaza!".

Temirhannıñ tay-qwlınday tebisip ösken qwrbı-qwrbastarın joqtauına qarañız: Kök Türiktiñ qanday oğlandarı qasımızda jürgen! Onı biz bayqamay qalıppız, Temirhannıñ qıran közi ğana qiyadan şalıptı: "Keñşilik! Sen bärimizden basqa, bärimizden bölek ediñ. Erek ediñ! Sen birde ekpin, birde serpin bolatınsıñ. Sahnada twrğanda da, köşede twrğanday,   erkin bolatınsıñ. Sen eşuaqıtta da bireuge jaqsam dep oylanbaytınsıñ. Sodan ba, keybir tımırsıq otırıstardı bomba jarğanday oyrandaytınsıñ... Jamandıqtı da, jaqsılıqtı da köñilge toqitın ediñ. Öleñ oqığanda da, mına las tirşilikke qarağıñ kelmeytindey, köziñdi tars jwmıp oqitın ediñ. Sen iilmeytin ediñ. Sen qırqılatınsıñ. Biz imenip wmtılğan jerlerge, sen kimelep wmtılatınsıñ. Külseñ de mına ömirdi mazaq etip külgendey kületinsiñ. Jürseñ de, mına ömirdi iığımen qağıp jiberetindey, qayqañ-qayqañ etip jüretinsiñ. Özge emes, öziñdi öziñ tar jol, tar qıspaqqa salıp, qinaytın ediñ. Biz sıyğan mına ömirge Sen sıymaytın ediñ. Aqırı sıymay kettiñ".

Temirhan Medetbek - qazaq jırındağı sonı qwbılıs! Eren äri erek qwbılıs. Keybireuler "Temirhan aytarın ayttı, endi osı jerden toqtay qalsa" desedi. Bwl - işegine may aynalmaytın iştar pendeniñ öksigi. Qazaq jırı notasındağı Temir­han Medetbektiñ Kök Täñirden quat alıp, Kök Börimen şarbolattay şarpısqan "Kök Türikter sarını" adamzat tarihında üş mıñ jılday asır salğan köş­peli salt attılar twyağınıñ salqar simfoniyasına wlastı. Qazaq poeziyasında köne Kök Türikter sarınımen alğaş betpe-bet kelgen aqın - osı Temir­han Medetbek, sol simfoniyanı da onıñ özi tamamdap ketui kerek. Oğan orta joldan kiliguge eşqaysımızdıñ moral'dıq qa­qımız joq!

Aqın - at üstinde! At jalın tartıp mingen jwmır bastı pendeniñ özi jayau-jalpılı adam­zattan bölinip, aruaqtanıp ketedi. Al at üstinde aydarınan jel esken Aqın twrsa, onıñ özi bir kezde törtkül dünieni özine jalt qaratqan türki aqını bolsa, äñgime mülde basqa: "Eñkip-eñkip soqqanda taudıñ denesinen tastar bwrşaq bop qwyıldı. Serpip-serpip soqqanda, üzip jiberdim - şınjır bop şır­mal­ğan, bwğau bop kürmelgen tüyindi. Kürsingenimde, Kün kürkiredi. Silkingenimde, Jer titirendi. Hahahaulap jar sal­ğanımda, aspandağı bwlttar jerge qondı. Ahahaulap än salğanımda, aspandağı qws bitken kölge qondı. Eñkeygenge - eñ­key­dim, Şalqayğanğa - şalqaydım. Asqannıñ ormanın otınday örtedim. Tasqannıñ kölderin astauday töñkerdim. Qısqanda qu ağaştan bu şığardım. Sıqqanda qara tastan su şığardım. Atandı asıqtay attım. Qarsı kelgendi qazıqtay qaqtım. Alşañdap jürdim. Taltañdap twr­dım".

Kök Türiktiñ qara şañırağı bizdiñ qazaq ekenine köz jetkizu üşin arheologiyalıq qazba, genetikalıq zertteu jwmıstarın jürgizip, şañ basqan köne tarihi mwrattardı aqtarıp, töñke­rudiñ qajeti joq, Temirhan Medet­bektiñ "Kök Türikter sarının" oqıp şıqsañız jetedi. Türkiniñ bir kezde bäri tekti, bekzat bolğanımen, bizdiñ qazaqtıñ genetikalıq bolmıs-bitimi sonıñ bärinen mıqtı bolıp şıqtı. Sol quattıñ arqasında VIII ğasırda süyegi qurap qalğan Tonıkök arqasına aruaq bitip, HHI ğasırdıñ basında Kök Täñirine qarap, Kök Türkiniñ näsiline qayta söyledi. Qalay söyledi deseñizşi: "Alatauı besik bolıp terbetken, jarqıldağan ot pen sarqırağan sudıñ işinde er jetken Kök Täñiriniñ oğılandarı, bükil türik jwrtınıñ arlandarı men qabılandarı - Bumın qağan men Istemi qağan taqqa qondı. Elimdi el etemin dep, jerimdi kögertemin dep, ottay asau, oqtay wşqır atqa qondı... Qadırhan jerin basıp jatqan jwrtqa aynaldıq. Silekey bal bolıp aqqan qwtqa aynaldıq. Kenu tarmanğa deyin el qondı. Suı sarqırap aqqan, köli jar­qırap jatqan jer boldı. Qwlınıñ özi qwl jwmsaytın boldı. Küñiniñ özi küñ jwmsaytın boldı..."

Bwl - Iollah Teginniñ Külte­gin Jırı. Onı Temirhanğa deyin de nebir marğasqa osı zaman tiline tärjimalamaq bolğan. "Kültegin" audarmaşılarınıñ altın bastauında orıs äskeri­niñ twtqını, şved oficeri Filipp Ioganniy Stralenberg twr. Kültegin jazuı biiktigi - 3,5, tömengi eni -1,32, joğarğı jağınıñ eni -1,22 metr zäulim tasqa qaşalıp jazılğan. Filipp Ioganniy Stralenberg osınau jwmbaq tastarğa kez bolğanda tarih parağınıñ beti HVIII ğa­sırdıñ basın körsetip twrğan-dı. Sodan beri üş jüz jılday uaqıt ötken eken. Sol meñireu tas şejire "Orhon eskert­kişteri" (VII-VIII ğ.ğ) degen ay­dar­ğa ie bolıp, dünie jüziniñ ğalımdarınıñ otırsa - oyı, jatsa - tüsinen şığar emes. Ğalımdar üşin ol türki halıqtarınıñ tasqa qaşalğan qwpiya şejiresi bolğanmen, keyinde onıñ älemdik poeziyanıñ klassikalıq ozıq ülgisi ekeni közi qaraqtı jwrtqa belgili bola bas­tadı. Qazaq ligvist-äde­biettanuşıları Filipp Ioganniy Stralenberg nwsqasınan jolma-jol audarma jasap şığarğannan keyin Qadır Mırza Äli 1970 jılı "Jwldız" jurnalında onıñ alğaşqı ädebi nwsqasın jariyaladı. Biraq, ol nwsqalardıñ bäri de qazaq oqırmanın Külteginniñ poetikalıq ruhına kenelte alğan joq. Wlı şığarmanı osı zamanğı ädebi tilge qotaru üşin ayaqtan bwğau, qoldan kisen tüsui kerek eken. "Igor' jasağı turalı jırdıñ" 1800 jılğı Musin-Puşkin jasağan tärjiması men Igor' Şklyarevskiydiñ qolınan şıqqan 1980 jılğı audarmanıñ aralığında 50-den astam tärjima-täjiribe düniege kelgen eken. Audarmaşılardıñ atına qarasañ, ataq-dañqınan at ürkerdey öñşeñ auzı dualı şeber: T.Şev­çenko, A.Prokofev,

N.A.Zabolockiy, E.Evtuşenko sındı aqındar, A.S.Orlov, B.A.Rıbakov, D S.Lihaçev sındı ğwlamalar bar. Biraq, orıs halqı "Igor' jasağı turalı jırdıñ" älemdik deñgeydegi ädebi nwsqasın äli jasap bitken joq...

Temirhan Medetbek Kültegin jırınıñ köne türki tilindegi nwsqasınan osı zamanğı qazaq tilindegi ädebi nwsqasınıñ al­ğaşqı häm kemel ülgisin jasap şıqtı. Bwl älem ädebiet şejiresindegi atap aytarlıqtay wlı oqiğa dese de boladı. Alaş jwrtınıñ azattıq aluı qazaq aqınınıñ arqasına aruaq qondırıp, adamzattıq poeziyanıñ alaman bäygesiniñ aldına alıp şıqtı. Biraq, qazaq ädebiettanu ğılımı men ädebiet sını qazaq ädebietinde el qwlağın eleñdeterlik tük bolmağanday äli künge deyin enjar, esinep otır...

Türik Kültegin XXI ğasırdıñ eleñ-alañında özbekşe, qır­ğızşa, qarqalpaqşa, tipti tü­rikşe de söylegen joq. Qazaqşa söyledi! Qalay söyledi dese­ñizşi: "Kök Täñiriniñ özi äkem Ilteris qağandı quattı bolsın dep, qara bwltqa orap, tö­besine kötergen. Şeşem Ilbilge qatındı şuaqtı bolsın dep, aq bwltqa orap, töbesine kötergen... Jauları tabandarına taptap, mal qıp ketken halıqtı, qağanınan ayırılıp, qañğıp ketken halıqtı, küldi kömeş küñ bop ketken halıqtı, qwlağı kesik qwl bop ketken halıqtı azat etken. Küni keşe bilik qwrğan jauların belderinen bügildirip, moyındarınan iildirip, mazaq etken. Könbegenderin külge aunatıp, qwm asatıp, jer etken. Ten­tirep ketken tölin, tar­dauış­tı el etken. Ağam taqqa otırıp, Qağan boldı. Eli men jerine qara jartastan soqqanday qamal boldı. Erleriniñ namısın ürlep, ört qıldı. Kedeyin - bay, azın - köp qıldı".

Qazaq poeziyası qazaq halqına qara üzdirip baradı. Eura­ziya­nı salt attılar twyağınıñ şañına kömip, törtkül dünieni titiretken, Äl-Farabidey dananı, Abayday aqındı, Han Kenedey batırdı tuğan qazaq eli öziniñ poeziyasınan 300-400 jıl keyin qalıp qoydı... "Arğımaqtar minetin, tozbas tondar kie­tin, qara tastardı qaq jarıp, qarağayday qaptap ösetin, qara narları şudaları jelkil­dep, qara bwlttarday köşetin; ayğırları Künge qarap kisinep, bie­leri Ayğa qarap qwlındağan; Ketisse - bwrılmağan; Sözderin tasqa qaşağan, alıpsoqtarınıñ itayağın oyulap, jezden jasağan; Altaydı jastanıp jatsa, ayağı Ürimge jetken, kerilse - Ürimnen de ötken; Kermelerine Tayburıl men Kerqwla baylanğan, Altı ayşılıq joldardı, altı künde aynalğan; Qamaldarı qwljalar şığa almas aqar-şaqar qwz bol­ğan, qağandarı Kün astındağı Künekey qızdı alğan; Kün jağı kümis diñgekti, Ay jağı altın diñgekti ordada otırğan, sol jaqtan kelgendi japırğan, oñ jaqtan kelgendi opırğan; jeldey añqıldap, swñqarday sañqıldap söyleytin, daladay keñ, tauday biik halıq edik. Alıp edik!".

Wlt jerbauırlap, Wlttıq Ruh aspanğa jönep baradı! Ötken ğasırdıñ 60-70-jıldarı Aziya, Afrika elderinde de wlttıq ruh - wlttıq poeziyanıñ alaman bäygesi közge ayqwlaqtana körinip edi. Qazir sol wlttıq Renessans däuiri qazaq jwrtınıñ şañırağına da qasqaya qarap twr. Eldi qıl tamağınan buın­dır­ğan sayın, onıñ aqındarınıñ auzınan ot şığadı. Tonıkök jırau, Asan Qayğı, Qaztuğan, Aq­tan­berdi, Dospanbet, Abay, Mağ­jan, Qasım, Mwqağali, bäri­mizdi qıdıra şolıp, Temirhan­nıñ qasına kelip, kilt toqtadı! Temirhan Medetbek jırınıñ jwlın-jüyesi osı küngi qazaq poeziyasınan mülde bölek. Kültegin jırınıñ XXI ğasırdağı sonı sorabı, jaña jañğırığı sekildi.

Temirhan Medetbek - mına jarıq dünieniñ esigin eki märte jwlıp aşqan adam. Birinşi ret öz anasınıñ qwrsağınan aqın bop tuıp, 70-jıldarı qazaq poe­ziyasınıñ bosağasın attağanda qara öleñge europalıq ozıq öleñ mädenietin eselep engizip, ğılımi-tehnikalıq prog­restiñ äuen, ırğağın alıp kelse, el-jwrtı egemen bolğanda Alaş Anasınıñ qwrsağınan qayta tuıp, qazaq jırın köne türkide qalğan ata jwrtımen qayta ta­bıs­tadı.

Däl bügin türki düniesinde Temirhanmen qanjığalasıp qa­tar twratın aqınnıñ qarası közge şalınbay twr. Abay Allanıñ hikmeti - mahabbat pen ğadilet sezim, bireuden bireu sol hik­metti anığıraq sezinuimen artıladı degen. Künderdiñ küni adam balası sol Abay aqiqatına at basın şaldırmay qoymaydı. Qazir dünieniñ közin şel basıp twr. Wlılıq pen swlulıqqa twşınıp, onı ornımen saralau ja­yına qalğalı qaşan. Adamzattıq ruhtan materialdıq igilikti joğarı qoyğan aşköz Batıstı ornına qoyu üşin türki jwrtı abıroyı ayranday tögilgen Nobel'men parapar nemese odan da biik bir bedeldi sıylıq oylap tapsa, onıñ alğaşqı iegeri osı Temirhan boluı kerek. Türki jwrtınıñ Täñirine ğana tän bekzat bolmıs-bitimin törtkül dü­nie­ge paş etken osı -Temirhan jırı!

Sonau V.Belinskiyden özi­miz­diñ M.Qarataevqa deyingi aralıqta «Aqın degen kim?» degen saualğa qolına şıraq alıp, jauap izdegenderdiñ wzın qarasın tügendep jatpayıq. Meniñ­şe, Aqın degen, Abayşa aytqanda, mahabbat pen ğadilet se­zimdi basqa pendeden göri anığıraq sezinetin adam, Gomo Sapienstiñ eñ şırqau şıñına şıqqan Azamat bolsa kerek-ti. Qazaqstan Jazuşılar odağında 700-den astam aqın-jazuşı bar. Solardıñ jüris-twrısına qarasañ, qazaq elinde 700- den astam tiri klassik jürgendey äser qaldıradı. Biraq, sonıñ qaysısı Allanıñ hikmetin Abayşa sezinip jatır?! "Aytıp ötken aqında arman bar ma?!" Bwl - Alaş jwrtınıñ arqasına aruaq bitken aduındı bir wlı Mwqağalidıñ sözi. Wlttıñ özegindegi öksik öleñge aynalğanda jalğannıñ jarığına ölmes öner tuındısı keledi. Adamzattıñ aqtıq sözin Aqın ğana aytadı. Halturşik onı Qwrannıñ sürelerin qwlıqsız jattap, doyır dogmağa salatın dümşe moldaday, halıqtıñ miın aşıtıp, qwlağın sarsıltadı. Aqının süygen el wltqa, halturşigin töbesine köteretinder qırtqa aynalıp jatır. Sonıñ bäri Allanıñ hikmeti - mahabbat pen ğadilet sezimdi tereñ sezine almaudıñ älegi. Alla mañdayğa ne jazsa, sol boladı.

Orıs öleñi "Igor' jasağı turalı jırdan" bastau aladı. Qazaq poeziyasınıñ bastau közi Kültegin jırında jatır. Bayan attı qıpşaq jırauınıñ kökire­ginen tuıp, orıs ädebieti men mädenietiniñ altın qazınasına aynalğan "Igor' jasağı turalı jırmen" közin aşqan orman eli büginde törtkül dünieniñ töbe­sinen qarap, wlı derjava atansa, poetikalıq potencialı men körkemdik quatı odan äldeqayda äuletti Kültegin jırınıñ äuleti äli künge şeyin sonıñ bodandığınan qwtıla almay twr. Bwl da - tarihi parodoks!

Alla Tağala adamzat tarihında ayrıqşa ornı bar Aqındı ata-jwrtınan asqaq biikte samğau üşin jaratqan. Tobırdıñ tilin tauıp, bilik pen qazı-qarta asaytın demyanbednıyşıldıqtıñ Wlı Märtebeli Poe­ziyağa üş qaynasa sorpası qo­sıl­maytını sodan. Resey qanşa wlı derjava bolıp, jer şarınıñ jartısınıñ töbesinen qamşı oynatsa da, äli künge deyin Puşkinniñ adamdıq-azamattıq deñgeyine jete alğan joq. Alaştıñ Abayğa jetuine de äli qanşa uaqıt bar?! Älemdik imperiya atanğan Wlıbritaniyanıñ bükil qaraket-tirligi Şekspirge mülde kerağar. Amerikanıñ Uitmendi tüsinuden qalğanı qaşan?! Wlt pen wlıs jer bauırlağanda Poeziyanıñ kökala bwlttarğa süñgip, kök aspanda kölbey jüzui Alla Tağalanıñ bir tezi boluı mümkin. Qwrannıñ "Äl-Bahar" süresinde "Alef-L'yam-Mim" degen söz bar. Mağınasın bir Alla ğana biledi. Teologtar onıñ mänin tüsine almay äli künge deyin äure-sarsañğa tüsip jür. Halıqtıñ ruhınan jaralğan poe­ziya jarıqtıqtıñ sol eldiñ bolmıs-bitiminen biik qanat qağuı da osığan wqsas qwbılıs. Mwnıñ da qwpiyasın bir Alla ğana biledi...

 

Jas Alaş №95 (15449) 26 qaraşa, beysenbi 2009

 

 

0 pikir