Düysenbi, 14 Qazan 2019
Bilik 3793 0 pikir 1 Säuir, 2014 sağat 17:39

Tilimizdiñ memlekettik märtebesi Konstituciyamızda ayqındalğan

Erbol TİLEŞOV, Astana qalası Tilderdi damıtu basqarmasınıñ basşısı

– Elbası Nwrswltan Nazarbaev üstimizdegi jıl­ğı Joldauında elimizdiñ birqatar stra­te­giya­lıq bağıttarımen birge til taqırıbın da qam­tıdı. Osığan oray til salasında qanday stra­te­giya­lıq wstanımdar boluı qajet? 

– Birinşiden, tilimizdiñ memlekettik mär­te­besi Konstituciyamızda ayqındalğan. Osı mär­tebeni naqtı is jüzine asıru üşin tilderdi da­mıtu men qoldanudıñ 2011-2020 jıldarğa ar­nalğan memlekettik bağdarlaması qabıl­dan­ğan. Bağdarlama auqımında qazaq tiliniñ bügingi jä­ne tayau bolaşaqtağı barlığın bolmasa da, köptegen mäselelerin şeşuge bolarlıq. Meniñ oyım­şa, Elbasınıñ joğarıdağı sözinen soñ qazirgi tildik ahual saralanıp, atqarılar şarua­lar tiyanaqtalğanı jön. Bwl rette äsirese, qazaqtildi ortanıñ bolaşaqta öris jayuına asa qajet jwmıstar qazirgiden de jandanuı kerek. Ekinşiden, Elbası tarapınan «2025 jılı barşamız qazaq tilinde söylegende Qazaq eli bo­lamız» degen strategiyalıq oy aytıldı. Endi osı mejege jetkende jappay qazaqtildi orta bolu üşin bolaşaqta nätije bererlik qanday ke­zeñdik, qajet deseñiz, däuirlik mindetterdi orın­dauğa tiispiz, solardı qazirden bastauımız qajet. Ol üşin aldımen balabaqşalar men mek­tepterdiñ barlığı qazaq tilinde boluına qol jetkizuimiz mindet. Qazirgidey 300 mıñnan astam qazaq balası orıstildi mektepterde bilimmen birge özge tilde tärbie alıp jatqanda qazaq ti­liniñ mäselesi küni erteñ şeşile qaladı deu tım erteleu. Sonımen birge mınaday derekterge de na­zar audarğanımız jön. Ol qazaq mek­tep­te­rin­degi özge wlt ökilderi balalarınıñ müldem az oqi­­tındığı. Elimizde bir jarım millionnan asa bala qazaq tilinde oqısa, solardıñ 34 mıñı ğana özge wlt ökilderiniñ wlandarı. Bwl bar-joğı 2,1 payızdı qwraydı. Al orıstildi mektepterdegi qa­zaq şäkirtteriniñ ülesi 30,1 payız. Bwdan şı­ğatın qorıtındı özimiz öz tilimizden göri özge tildi tañdaymız, al özgeler bizdiñ tilimizge, biz­diñ emes-au memlekettik tilge äli de nem­qw­ray­lı­lıq tanıtuda. Elbası belgilegen uaqıtta eli­mizde qazaq tili tolıq saltanat qwru üşin, älbette, ilgeride keltirilgen sandar kürt özgerui tiis. Üşinşiden, «memlekettik til retindegi qa­zaq tiliniñ mäselesi elimizdegi sayasi, eko­no­mi­ka­lıq, äleumettik özgerister men jañalıqtardan keyin qalğan joq pa?» degen mäsele bizdi oy­lantuı tiis. Eger qazirgi qoğamdağı jañalıq­tardı tarazılasaq, Qazaqstannıñ täuelsizdik ke­zindegi jetistikterin saralasaq, elimizge qar­qındı türde enip jatqan jahandanudıñ ekpinin añğarsaq, onda memlekettik tildiñ qoldanısında äbden integraciyalanğan ğalamdasu zamanında keyindep qaluşılıq bayqaladı. 

– Sonda tilimiz bügingi däuirlik swranıstarğa ja­uap bere almay otır dep oylaysız ba? Eger olay bolsa, onıñ sebepteri nede? 

– Däuirlik swranıstarğa jauap bere almay otır­ğan tilimiz emes, ärine. Qazaq tili älemdegi eñ bay tilderdiñ biri. Onıñ sözdik qorın ayt­pağannıñ özinde, tilimizdiñ stilistikalıq tar­maq­tarı saralanğan, sol stil'derdiñ qay-qay­sısında da jazba dağdımız ben mädenietimiz qalıptasqan. Sondıqtan mäsele tildiñ özinde emes, onıñ qoldanısında bolıp twr. Til de qo­ğamnıñ özi siyaqtı işki özgeru, jetilu, damu üde­risterin basınan ötkeredi. Mwnday üderister, äsirese, tilge tolıq mümkindik berilgende jäne älemdik baylanıstar küşeygen kezde qarqındı jüredi. Qazaqstannıñ täuelsizdik aluı, onıñ älemdik qauımdastıqqa jedel qadamdarmen enui, älbette, qazaq tiliniñ boyındağı osınday üderisterdi küşeytedi. Qarañızşı, jiırma jıl işinde qanşama terminder men ataular düniege keldi, jañadan qanşama söz tirkesteri jasaldı, söylemniñ sintaksisine jañalıqtar endi, leksikamen birge stilistikamız da jañ­ğıru däuirine ayaq bastı. Jalpı, tildiñ stilis­ti­kasınıñ dwrıs qalıptasuı tildik nor­ma­lar­dı ayqındaydı. Bizde tildik normalardıñ ğı­­­­lımi negizderi 1950-1970 jıldarı belgilen-gen. Qa­zirgi kezde olardı tolıqtıru jwmıstarı keşeuildeude. Tipti biz orfografiyalıq söz­di­gimizdi täuelsizdik twsında Ükimet tarapınan be­kitpegen elmiz. Sondıqtan keybir sözderdiñ dw­rıs jazıluında äli künge deyin ekiwdayılıq bay­qaluda. Osı jayt qazaq tiline qatıstı orıs­tildilerdiñ äñgimelerine arqau bolıp, tilimizdi äl­debir normalanbağan til retinde körsetuge se­bep enude. Terminder men ataular salasında da osınday qwbılıs, äsirese, bayqaladı. Kün­d­e­likti BAQ-tan tildik jaña qoldanıstardı añğa­rıp jürmiz. Bälkim, olardıñ keybireuleri sätti ne­mese sätsiz bolar. Biraq jañalıqsız bol­may­dı. Jañalıq bolu üşin keyde batıldıq pen täue­kel qajet. Onsız ilgeriley almaymız. Al bwl üderister qalay jürip jatır, tilimizdiñ ta­biğatına nwqsan kelmey me, terminder men ataulardı tañdauda dwrıs bağıttamız ba, jal­pı, bwl kezeñ tilimizge, söyleu qalpımız ben äde­bimizge ne beredi, osılardı saralap alu bü­ginde asa mañızdı der edim.

– Osı arada til salasınıñ ökilderi qanday jw­mıstar atqaruı tiis? 

– Terminologiya, sözjasam salasında eñ al­dı­men mamandar ortaq kelisimge kelui qajet. Qa­zirgidey ärqaysısı öz bilgeninşe termin, atau wsınıp jürgende tilimizdiñ dwrıs qoldanu tärtibin qalıptastıra almaymız. Sonımen birge mamandar resmi stilimizge enip jatqan özgeristerdi taldauı qajet. Mısalı, zañnama salasındağı söylemderdi oqıñız. Orıs tilinen tikeley audarılğan söz tirkesteri men söylemder köp jağdayda, tipti qazaq tilin jaqsı biledi-au degen adamdardıñ özine tüsiniksiz jağdayda qa­lıptasuda. Tura osı jerde qazaq tiliniñ töl ta­biğatı bwzılıp jatır. Är tildiñ özine tän söy­­leu jüyesi, reti boladı. Biz qwjattardı au­da­ratın tüpnwsqa til bolıp twrğan orıs tiliniñ sintaksistik jüyesinen, stilistikalıq ta­bi­ğatınan qazaq tiliniñ erekşeligi müldem öz­geşe. Soğan qaramastan, qazir qazaq tiliniñ resmi qoldanısı orıs tiliniñ audarması deñgeyinde bolıp qaluda. Bwl qazaq tiliniñ tabiğatına söz­siz keri äserin tigizude. Elimizdiñ mäñgiligi siyaq­tı tilimizdiñ mäñgiligin oylağanda osığan män beruimiz qajet. Ol üşin tilimiz öziniñ işki müm­kindikterin molınan paydalanuı qajet, dwrısı – oğan sonday mümkindik berilui qajet. Qazirgi audarma tiline aynalıp bara jatqan qazaq ti­linde onday mümkindik bolmay twr. Kezinde orıs tiliniñ bilgiri V.I. Dal': «Eger tilge öziniñ tabi­ği tamırınan, sölinen önip, işki quatınan qay­nap şığuğa mümkindik bermese, onda ol bilim beru üderisine de, zamanaui qajettilikterge de ile­se almaytın küyde qalmaq» depti. Mine, biz­diñ tilge osınday tabiği erkindik qajet. Sonda ğa­na til öziniñ bay işki mümkindikterin, düniedegi qw­bılıstardı belgileu, beyneleu äleuetin to­lıq aşa aladı. Ärine, qazaq tilinde söyleme, jazba dep tıyım salıp otırğan eşkim joq ekeni tüsinikti. Biraq qoğamda qazaq tiliniñ qa­jet­tiligi men swranısı da qalıptastı­rıl­ma­ğan. Qanday qoğam bolsın qajettilik bolmasa eşqanday ideya tolıq jüzege asırıla alması da mälim.

– Sonda til däuir qajettilikterine jauap berui tiis qoy. Ol üşin aldımen ne jasaluı kerek dep oy­laysız? 

– Bizdiñ oyımızşa, eñ aldımen joğarıda ayt­qanımızday qazaq tili barlıq saladağı jetekşi tilge aynaluı kerek. Sonda til jetiledi, ısıladı, wştaladı. Keyde: «Qazaq tili damığan, onı damıtu qajet emes, tek qoldanu kerek» dep jatamız. Tilimizdiñ bay, ikemdi, beyneli eken­digin bärimiz bilemiz. Degenmen tolıq absolyutti damığan til bolmaydı. Tarihtıñ ärbir däuirinde bwrınnan bar sözderdiñ jaña wğımdarmen to­lığıp, auıspalı körkem mağınalar tuıp, solardıñ negizinde jañğırıp twratını belgili. Sonımen birge sözderdiñ özara tirkesu mümkin­digi artıp, jaña söz tirkesteri, oralımdar da jasalıp jatadı. Onı bügingi ömirimizden körip otırmız. Tildiñ damu üderisi toqtamaydı. Eger ol toqtasa, ol til zaman talabınan kenjelep qa­ladı. Tildegi bwl üderisterdiñ tuındauı, äl­bet­te, qoğamdıq özgeristermen tikeley bayla­nıs­tı. Şınında da, solay. Atau oydan tuadı. Mwnı sonau HH ğasırdıñ basında Ahmet Bay­twrsınwlı bastağan qazaq ziyalıları tereñ tü­sin­gen. Qazaq tiline jat sözderdiñ köptep ke­letinin añğarğan Alaş qayratkerleri onday sözderdi qazaqşağa audaru qajettigin nemese qazaq tiliniñ zañdılığına säykes twrqı öz­ger­tilip beriluin eskertken. Öytkeni tildi jandı ağza der bolsaq, sırttan engen sözder de tildik ağzağa ziyan keltirmeytindey boluı qajet. Fran­cuz, ağılşın nemese orıs tiline sırttan sözder qabıldanğanda osı tilderdiñ fonetikalıq, gram­matikalıq zañdılıqtarına bağındı­rı­lıp engiziledi. Qazirgi kezde biz tilimizge qo­sı­lıp jatqan sözderge osını qoldana al­mau­damız. Onıñ da negizgi sebebi bar. Biz bwl söz­derdi tüpnwsqadan emes, orıs tili arqılı qa­bıldaudamız. Özimiz orıs tilin bilgendikten jäne bwl til kündelikti qwlağımızda, közimizde, au­zımızda jürgendikten, älgi sözder osı tilde sa­namızğa äbden qabıldanıp qalğanı sonday, endi olardı qazaq tiliniñ tabiğatına oray tañ­balasaq nemese aytsaq, bizge bwrmalanğanday äser etedi. Bwl – sanağa siñgen stereotip. Ayta­lıq za­v­odtı zauıt, tovardı tauar degenge oq­şı­raya qa­rağan keybir ağayın vagondı bagon, futboldı putbol degendi qabıldamaytınday. Degenmen til tabiğatı osını qajet etedi. Onı purizmmen şatastıruğa bolmaydı. Eñ bastısı, tilimizdiñ töl tabiğatına ne qayşı keledi, sonı bol­dır­mağanımız jön. Älbette, bwl arada mäsele qa­zaq tilin oqşaulauda, öz qazanında ğana qay­natu­da emes, til saqtaudıñ tabiği qağidattarına berik häm adal boluda. Biz qazir til, dästür, twrmıs degen är wlt üşin qımbat qwbılıstardıñ ğalamdıq ortaq qazanğa tüsken «jahandanu» degenniñ zamanında twrmız. Ol wltıñızğa, diniñizge, diliñizge qarap jatpaydı. Ersili-qar­sılı aqparat pen aqşa jüretin bwl zamannıñ biligi bizneste, paydada solar arqılı degenin is­tetip, aytqanın orındatadı. Mwnday şeka­ra­sız qatınastar örşigen zamanda töl ta­bi­ğa­tıñdı saqtauğa qanşalıqtı küş jwm­sasañ, son­şalıqtı saqtalmaqsıñ. Osınday asa jauap­kerşilikti kezeñde eñ aldımen tildi saq­taudıñ jäne örkendetudiñ birneşe mäseleleri tuındaydı der edik. Birinşiden, qazaq tiliniñ Konstituciyada bekitilgen memlekettik märte­besin tolıq jüzege asıru qajet bolmaq. Mwnday mär­tebe tilimizge maqtanu üşin nemese soğan ğana aldanıp toqmeyilsu üşin berilgen joq. Tildiñ zañdıq märtebesi – onıñ pärmendi, eş­kidirissiz, bögetsiz qoldanısın tolıq qam­ta­masız etui tiis. Özge eşbir til onıñ osınday qwqıqtıq märtebesine ortaqtasa almaydı. Se­bebi elimizde memlekettik til tek qazaq tili ğana. Ekinşiden, tildiñ tabiği bolmısın saqtau, da­mıtu. Bwl arada onıñ qoğamnıñ jaña swra­nıs­tarına oray qwrılımdıq, mazmwndıq, sti­lis­tikalıq bay mümkindikterine män beru. Son­day-aq bizde wmıt qalıp bara jatqan til mädenieti degen asa mañızdı mäselege de nazar audaru qajettiligi tuındaydı. Üşinşiden, tildiñ sözjasamdıq qızmetine mañız berip, onı ter­minologiya jäne audarma salalarında bas­şı­lıqqa alu. Törtinşiden, elimizde jañadan qa­bıldanatın barlıq qwjattardıñ tüpnws­qa­sın memlekettik tilde dayındauğa küş salu. Bwl arada mwnday qwjattardıñ sayasi, äleu­met­tik, qoğamdıq pärmenimen birge olardıñ tüpnwsqası mem­lekettik tilde boluı – til tabiğatın saq­taumen oraylas ekendigine ayrıqşa män beru. Besinşiden, bizde tildiñ qoldanıs ayası ne­ğwr­lım keñise, sonda qazaq tiline män berilude dep oylaydı. Ärine, bwl dwrıs. Desek te, eñ aldı­men, til öziniñ tabiği qalpımen saqtaluı qa­jet. Ol üşin eñ aldımen, mekteptegi, jalpı bi­lim beru orındarındağı oqulıqtardıñ tiline mw­qiyattılıq tanıtqanımız abzal. YAğni tildik dağdı qalıptastıru mäselesi jaqsılap tol­ğan­dırğanı jön. Älbette, bwlardan da özge şaralar boluı äbden mümkin. Biz bwl arada özimizdi ay­rıqşa oylandırğandarın ğana tizbeledik. 

– Sonda sizdiñ oyıñızşa, eñ aldımen til ta­bi­ğatı saqtaluı qajet qoy. 

– Älbette. Bizdiñ oyımızşa, jiırma jıl­dan astam uaqıt qazaq tiliniñ märtebesin ay­qın­dauğa, ornıqtıruğa, onı qoğamnıñ barlıq sa­lasına engizuge jwmsaldı. YAğni tildiñ sayasi, qoğamdıq, äleumettik mäseleleri köterildi. Aldağı uaqıtta biz tildiñ töl tabiğatına män bergenimiz abzal. Ärine, bwl tilimizdiñ qoğamdıq mä­seleleri tolıq şeşildi degen söz emes, ol jw­mıstar da jalğasın taba bermek. Til tabi­ğatın zertteuge arnalğan sandağan ğılımi eñbekter de jazıldı. Sonıñ nätijesinde, büginde qazaq til biliminde aytarlıqtay ğılımi qor qalıptastı. Endi osılardı saralap qajetke jaratatın ua­qıt kelgen siyaqtı. Bwl ğılımi eñbekterdiñ köpşiligi tildiñ statistikalıq küyine arnalğan lek­sikadan, grammatikadan jazılğan jwmıstar ğoy dep topşılaymız. Bizge barlığı da qajet. Degenmen qazaq til biliminde stilistika jäne äleumettik lingvistika mäselesine jete nazar audarılmağanday. Qazaq tiliniñ twtas mem­lekettiñ tiline aynaluı, älbette, onıñ qolda­nılu arnaların zerdeleudi qajetsinbek. Osı mäsele öz deñgeyinde zerttelmegendikten keyde terminologiya, audarma, aqparat tiline qatıstı sındar aytılıp qaladı. Kez kelgen praktika öziniñ qoldanılu logikasın, jüyesin jasaydı. Odan teoriya tumaq. Bwl teoriya öziniñ qaği­dat­tarın, ädisteri men täsilderin qalıptastıradı. Bizde stilistikadan, äleumettik lingvistikadan teoriyalıq qorıtındılar jasalmağandıqtan da üstirtin pikirlerge orın beriledi. Eger älgi qwbılıstıñ sebebi, saldarı ğılımi twrğıdan wğın­dırılsa, barşası da tezge tüser edi. Ay­qındalmağan, ajıratılmağan närsege ädette är­türli pikirler, aluan oylar aytıla bermek. Son­dıqtan da köbimiz jobalap, töñirektep söy­leymiz. Mwnıñ bäri ğılımi naqtılıq, ädisna­ma­lıq häm teoriyalıq qisındar bol­ma­ğan­dıq­tan. Mäselen, qazir qoğamda belsendi kö­­­terilip jürgen latın älipbiine köşu mäselesin alayıq. Til­diñ dıbıstalu jüyesinen habarı az köp ağayın öz «älipbilerin» wsınıp jäne özde­rini­kin eñ dwrıs, eñ ıñğaylı joba retinde jalau­latıp jür. Tipten keybiri qazaq tiliniñ fo­ne­ti­kalıq erekşelikterin keyinge ısırıp, twrpatı da, tabiğatı da müldem bölek ağılşın tiliniñ älipbiine elikteuge deyin jetip, komp'yuterlik nwsqalarmen äuestenip ketti. Jartı ğasırdan astam uaqıt boyı qazaq tiliniñ fonetikasın zerttep jürgen, tilimizdiñ ärbir dıbısınıñ ta­biğatın däl ayıratın Älimhan Jünisbek siyaq­tı ğalımnıñ uäjine toqtamaq tügili, onıñ özi­men talasuğa deyin bardı. Ärbirden soñ älgi jo­baların özderiniñ atımen aydarlap, ğasır­lar boyı qalıptasqan tildiñ dıbıstıq jüye­sine avtor bolğıları da keldi. 

– Sizdiñ oyıñızşa tildi saqtau men qoldanu­dıñ arasında qanday ayırmaşılıq bar?

– Bwlar bir-birimen sabaqtas wğımdar desek te, älbette, mağınaları absolyutti teñ wğımdar emes. Tildi saqtau kem degende eki bağıtta jüre­di. Alğaşqısı onıñ bar baylığın sol tilde hat­qa tüsken qorda saqtau da, ekinşisi – sol wlt­tıñ ökilderiniñ öz ana tilderinde söyleui. YAğni til­di saqtau äleumettik häm qoğamdıq faktor.  Al tildi memlekettik deñgeyde qoldanu äleu­met­tik jäne qoğamdıq faktorlarmen birge sayasi faktor. YAki, belgili bir tildiñ qoldanıluı bü­gin­gi­dey örkenietti düniede zañmen belgile­ne­di. Söy­tip, ol memleket aumağında belgili bir ha­lıq­tıñ ğana tili emes, sol elde twratın barlıq azamattardıñ ortaq tiline aynaladı. Söytip, tildi qoldanu onı saqtaudıñ eñ pärmendi te­tigine aynaladı. Bizde tildi saqtau mäselesi şe­şilgen dep oylaymın. «Qazaq tiline qauip tönip twr, tilimiz qwridı» degen ağayındardı qol­da­maymın. Ğalımdar 1 million adam söyleytin tildiñ bolaşağı bar desedi. Qazaqstandağı 11 mil­lion qazaqtıñ eñ kem degende 9,5 – 9,7 mil­lionı qazaq tilin biledi, sırttağı 5 million qa­zaqtıñ 4 millionı qazaq tilin biledi. Ayta­lıq, Qıtaydağı 1,8 million, Özbekstandağı 1,5 million, Moñğoliyadağı 150 mıñ qazaq, Reseydegi 700 mıñ qazaqtıñ 200 mıñı, sonday-aq Qırğızstandağı, Türikmenstandağı, Tä­jik­standağı qazaqtardıñ da barlığı derlik ana tilderin biledi. Mwnda Türkiya, Europa, Ameri­ka­dağı qazaqtardı qosıp otırğanımız joq. Sonda şaması 13,5 million qazaq ana tilin biledi. Sondıqtan tilimiz saqtaladı, mäsele onı quattı memlekettiñ zamanaui tiline aynal­dıru­da. Tilimizdiñ baylığı men mümkindikteri twr­ğanda basqa tilden saulatıp söz qwyudıñ, söytip, di­limizden tuğan qwbılıstıñ betin şimaylay beru­diñ qajeti şamalı. Älbette, qazaq tili äldebir jan baspas aral nemese tas qamal emes, şet tilderinen sözder qajetinşe enui sıyımdı, biraq tilimizdiñ fonetikalıq, grammatikalıq tabiğatın bwzbauı tiis. Aytalıq, Bayqoñırdı ağılşındar, orıstar jäne basqalar tura «Bay­qoñır» dep jazbaydı ğoy, sol siyaqtı «English» degendi ağılşın dep jürmiz emes pe?! 

– Qoğamda qazaq tiliniñ bedelin arttıru üşin, eñ aldımen, qanday jwmıstar atqarıluı tiis dep oy­laysız?

– Bwl arada eñ aldımen, qazaq tilin qoğamdağı sändi, bügingi leksikamen aytsaq prestijdi tilge ay­naldırudıñ qamın oylağanımız meylinşe abzalıraq. Äsirese, ol jastardıñ qalauına ay­nalsa, şın mänindegi bastı til bolmaq. Ol üşin tartımdı kinofil'mder, telehabarlar tü­sirilse, sonımen birge internet keñistiginde layıq­tı orın alsa. YAğni qazaqtildi oquşı, student özi qalağan materialdıñ qazaq tildegi nws­qasın internetten taba alsa, ondağı osı mate­rial sapalı bolsa, bügingi adamdardı qı­zıqtıratın aqparattar memlekettik tilimizde bolsa, sonda tilge degen qajettilik pen swranıs kü­şeyedi. Biz bügin tilimizdiñ qoldanıs ayasın keñey­tude konservativti ädisterge beyim siyaq­tımız, däuirdiñ şabısınan qalmağanımız ab­zal. Är kezeñniñ tarihi mindetteri bolatını siyaq­tı tildik mindetteri de boladı. Mwnday til­dik mindet mamandarğa, sol saladağı meke­melerge jüktelgenimen qosa, sol wlttıñ barlıq aza­mattarına da jükteledi. Tilimiz ğasırlar boyı halqımızdı saqtadı, wyıstırdı. Dü­nie­degi «qazaq» degen wlt bar ekenin ayğaqtaytın dilimizdi jasadı. Ğasırlar boyı halqımızdı saqtağan tilimizdi mına zamanda halıqtıñ özi saqtaytın küyge jettik. Halıq pen til birtwtas bolğandıqtan, halıqtı saqtağanımız – tildi saqtağanımız, al tildi saqtağanımız – halıqtı saqtağanımız bolıp şıqpaq. 

– Al bügingi qalıptasqan jağdayda qazaq til bi­liminiñ maqsatı ne dep oylaysız?

– Qazirgi qazaq tilinde mamandar, ğalımdar äli de män bermey jatqan tildik üderister bar­şılıq. Osılardı zerdeleu qajet bolmaq. Bwl arada qazirgi qazaq til biliminiñ körnekti ökili, akademik Räbiğa Sızdıqtıñ «Qazaq tilindegi es­kilikter men jañalıqtar» degen eñbegi bol­masa, közge körinerlik ğılımi jañalığı bar özge bir eñbekterdi bayqamadıq. Mwnday jağ­dayda mäsele ğalımdardıñ bel şeşip kiris­ke­nin küttirip otırmastan, tiisti ministrlikter ta­rapınan qolğa alınuı qajet dep oylaymız. Eñ aldımen, Ahmet Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutında stilistika bölimin aşu, sonımen birge äl-Farabi atındağı Qazaq wlt­tıq universitetinde, Abay atındağı Qazaq wlt­­tıq pedagogika universitetinde, Euraziya wlt­­tıq universitetinde qazaq tiliniñ stilis­tikası kafedraların aşu qajet bolmaq. Mine, osınday ğılımi-ädistemelik qwrılımdar qazirgi qazaq tilin zertteudi qolğa alğanı jön. Mwndağı «qazirgi» degen anıqtauıştı soñğı 20-25 jılğa qatıstı qoldanıp otırmız. Sonımen birge qazir äleumettik lingvistikanıñ nağız örken jayatın kezeñi boluı tiis edi. Bwl bağıtta da professor Baqıtjan Hasanwlı bol­masa äzirşe bilek sıbana kirisip jürgen basqa ğalımdı körmedik. Ärbirden soñ til biliminiñ osı salası jeke pän retinde oqıtıluı tiis. Biz büginde qazaq tiliniñ töl tabiğatın zertteuden kende bolıp otırğanımız joq, qayta tilimizdiñ qoldanıs ayasın keñeytudiñ ğılımi negizderin twjırımday almay jürgen joqpız ba?! Jäne bir ğılımi mäsele – wlttıq dilimiz ben tilimiz­diñ tabiği sabaqtastığı aşılmay jatır. Til biliminde «til men oylau», «sana men til» degen irgeli kategoriyalar bar. Jalpı, til bilimi aya­sında qarastırılatın mwnday kategoriyalar wlttıq ğılım twrğısınan bizde şeşilmegen. Bizdiñ oqulıqtarımızdağı bwl jönindegi mağ­lwmattar – audarma mağlwmattar. Sondıqtan wlttıq sana men tildiñ, qoğamdıq orta men til­diñ, wlttıq qwndılıqtar men tildiñ bayla­nısın äli de tolıq ajıratpağan halıqpız. Bwl taqırıptar töñireginde jalpı sözder, ğılımi negizdelmegen äldebir twjırımdar jasalınğan joq. Aytqanımızdıñ da, jazğanımızdıñ da köbisi jalındı wrandar, äbden taptaurın bol­ğan sonısımen eşkimdi eleñ etkizbeytin tal­dauğa qwrılmağan, bügingi künniñ şınayı bol­mısına boylamağan qwrğaq uäjder. Sondıqtan da tilge qatıstı keybir sözderden 20 jıl bwrın jañalıq bolğan bügin de jalıqtırğan oylardıñ tabı seziledi. Jaña zamanda eskişe ömir süruge bolmaydı. «Zamanına qaray – amalı» degendey sapağa köşpesek, jalañ nasihat, arzan ügit bir tıñdağanğa jaqsı. «Bir körmege tım tätti, qa­zanı men qalbañı» dep danışpan Abay ayt­qan­day, kösemdik – sözde emes, iste. «Wltın kerek qı­­lıp, halıqqa qızmet qılamın degen qazaq ba­laları qazaq jwmısına qolınan kelgenşe qarap twrmay, kirisip istey berse – wlt jwmısı wlğayıp, tolıqpaqşı» depti wlt kösemi Ahañ, Ahmet Baytwrsınwlı. Osını ärbir Alaş ba­lası wğınsa, qazaq memleketiniñ bolaşağı bayan­dı, erteñi kemel boları haq. 

– Swhbatıñızğa raqmet! 

Äñgimelesken Berik BEYSENWLI

«Ayqın» gazeti

0 pikir