Bismillay Rahmany Rahiym!

Maghan býgin  Úly Qazaq topyraghyndaghy «Qaqpalarda» jatqan kýlli ruhty әuliyeler kýnirenip kóterilip esik ashyp kelip, Hәlemsing dep qolyma qalam ústatty. (« ...Sóz – ruh. «Hәlәmsin»- dedim. Sening denene Allah at qoyady. Demek, Hәlәm adamnyn  Allahpen sóilesuin rastaytyn dýniye. Hәlәm – ras. Qúrannyng arghy jaghynda Alla sóilep túr, bizge osyny aityp túr»- degen sózdi jetkizetin ilimdi adamdy aitady...», «Ilimning aty - Qarsylyq». 19.10.2020 j). Sol kýnirengen әuliyeler; «Qazaq, Alash jayly jaz, jetkiz» degen amanat artty. Áriyne búl belgi jaqsy emes...

Allanyng – jan jaqqa qoyghan belgisi, uaqyty bar. «Qaqpa» degen ne – ghayyptan  tógilgen núrdy saqtaytyn jer. Sol Úly Qazaq jerine ornalasqan «Qaqpalar» әuliyeler qasiyetin qasterlep, dúghadaghy úrpaqtargha Allanyng shapaghaty tiyetindigin jetkizedi. Eski «Qúlan» qalasy ornyndaghy  «Qúlan tóbe» sonyng bireui. Búl tóbenin  әu bastan atqarghan qyzmeti, «Anyraqay» apatynan búryn,  osy kiyeli jerge Soghys Pirlerin qondyrghanda, Áuliyeler jeti jyldan jepis jylgha, nemese bir ghasyrdan on ghasyrgha deyin dúgha tilep otyrghan jer. Qaqpany Qúday kez kelgenge ashtyrtpaydy. Áulie atanyp  kelgenge beretin Ózining belgili bir múqiyat dýniyesi, amanaty bar. Sol dýniyege jauap beretin Qaghanaty bar. Qaghanat Qúdaydyng bergen amanatyn oryndau degen sóz.

Alla taghala Óz rahymyn jaudyryp, tilekterdi qabyl etu ýshin «Qaqpany» Adam Ata dýniyege kelmey túryp  jyndargha jaratqan. Jyndar sol «Qaqpalargha» qarsy kóterilip, sodan keybir «Qaqpalar» mәngilikke jabylyp ta qalghan. Sol «Qúlantóbede» 7000 әulie ornalasqan. Ázirge toghyz әulie sózge kelude. Osy mangha taghy jeti «Qaqpa» qatar týsken. Jetinshisi – Ayshy-Mayqy qaqpasy. Mayqy ruhy tirshilikke ekige, jetige bólinip qanshama ret qayta tuyp, qayta kelgen. Birde ruh, birde qazaq, birde Alash bolyp týsken. Búl elde jazu, tasqa belgi, tanba salu Alashtan bastalghan. Úly Qazaq jerindegi sol  tastaghy taza belgini alghash kórgen jәne qaytalap týsirgen  ayanshy Ayshy-Mayqy. Ol Alashtyng batasyn alghan. Búl habardy  jetkizgen qasiyetti әulie Domalaq Ana. Búl jayly halyq әli bilmeydi. Áste, Alla uaqyty jetkende әuliyeler arqyly múny jariya etip bildiredi...

«Qaqpalardy»  Alla taghala  Adam Atany kókten týsirgen kezde ony aman esen saqtau ýshin dayarlap, júldyzdargha oq attyryp, sansyz Pirlerdi o bastan sonda kirgizip qoyghan. Pirler «Qaqpalargha» qyzmet etken. Demek, Adam Atanyng úrpaghy tarqamas búryn, búl dýniyening bәri rettelip qoyghan.

Alla Qazaq eline senimi joghary dengeyde túrghandyghyn moyyndatu ýshin ilim týsirgen. Sol týsken ilim «Ýki joly»  qazaq jerindegi anyz «Anyraqay» soghysy bastalmas búryn Pir týskendigin habarlaydy. «Ýki joly» ýkining kiyesin qabyl etken Ósiyet. Tarihy «Anyraqay» alanyndaghy apatta, 41 000 (qyryq bir myn) týsken ruhty saqtau  ýshin Tәnirimiz olargha jenis silaghan. Sony jogharygha shygharuda Áuliyeler sol Qaqpada qalghan.

Áulie degen kim? Áulie – aldymen úrpaqtan úrpaqqa amant tapsyrushy. Olar sol «Anyraqay» apatynan qyryq jyl búryn kiyeli Soghys Pirleri týsip, Qazz Aq últyn, onyng jerin saqtap qalatyndyghyn habarlaghan.  Búl habar – osy «Qúlandaghy» Qypshaq Aqjúmyrtqa әuliyening jetkizui. Ol «Qaqpagha» jeti jasynda taghayyndalyp, 79 jasynan jan balasyna kórinbey ómir keship, 112 jasynda dýniyeden ótken. Búl әuliyening qasynda susyz jerden su shygharar Qaraqúl әuliye, óz Ósiyetimen el esinde saqtalghan Týrik әuliye, Qazantas әuliye, Toqberdi әuliye, Kýntu әuliye, Aqkýshik әuliyelerding de amanat Ósiyetteri taspagha týsken. Myna shumaqtar Týrik әuliyening Ósiyetterinen; 

Arqama perishte qonghanda,

Tanym býgin atqanda.

Jýregim qalap

Allanyng jolyna aparghan,

Asyl jolym sodan qalghan

Mórim mening – astan,

As – Qúday jaqtan -  dese, Sheksiz dýnie turaly;

Sheksiz dýniyening de súrauy bar,.

Barghanda berer jauabyng bolsa aitarsyn.

Bolmasa kinәli bolyp qaytarsyn. deydi. Taghy da bir óseti;

«Úrpaq jaman» dep sókpe,

Bolmasyn oghan ókpe,

Úrpaghymdy jamandaymyn dep

Halqynnyng ar úyatyn tókpe -deydi.  Taghy bir aitqany;.

Maghan jol Aqtan keldi,

Qúday jaqtan keldi,

Al dep baptap berdi,

Almasam attap keldi.

Búiryq berildi,

Al- dedi, bar- dedi

Sol jerge Ósiyetindi sal...- dedi. (Attary atalynghan qalghan әuliyerding Ósiyetterin úrpaqtary bilsin dep Áuliyeler kitabyna engizildi...B.A. ).

Áuliyeler – ilim iyesi, Alladan jeter habar iyeleri.  Ruh aruaqqa qonady, aruaq arqyly úrpaqqa ilim beriledi. Aruaqtar – tirining ústazy. Alla әuliyelikti bergende «Saghan әuliyelik berdim»- dep aitpaydy, súramaydy. Olar auyr kýnәdan saqtalynyp otyrady. Ayan әlemindegi kóp qimyl osy Áuliyeler әlemine qatysty. Adam ruhtanyp, ilimderdi ala bastaghanda әulie ruhtary Pir qasiyetinen qúl qasiyetine ótedi,  Áulie ózi kókke bara almaydy. Alla taghala amanat etip jibergen ruh Pirler ghana  ony kókke aparady. «Áuliyeler óldi dep kim aitty, Payghambar óldi dep kim aitty, 124 000 payghambardyng bәri óldi dep kim aitty? Alla taghala aitqan joq. Jay ghana «Ómirden ótti» deydi. Demek, әuliyelerding әrqaysysy, Allanyng sýietin songhy qúly qalghangha deyin qyzmet etedi. Adamnyng sanasy bagha bere almaytyn múnday dýniyeni «Qúdaydyng qúdireti» deymiz.

Jer beti – tútas Allanyng jazuy.  Elimizde   «Jibek joly» boyynda Pir men ruh týsetin 210 Qaqpa bar. Ata júrt solardy újymdap «21 Qaqpa» nemese «Týrkistangha jol» ataydy.

Atalynyp otyrghan osy Áuliyeler jetkizgen Qazaq pen Alash atauyn aitudan búryn, aldymen  Pir men Ruh, Ayan men Ilim turaly qysqasha tújyrym. Eskerter jәit, búl ilim - tirshilikting basy da, sony da din ekenin, tirshilik dinmen kógerip kókteytinin, tipti sol din ózi ekenin sezinip úqpaytyn jandargha enshi bolmaydy. Olar jayly  «Ya Siiyn» sýresining 9-shy ayatynda; «Olardyng aldyna bir bóget, artyna bir bóget taqtay salyp qoydyq. Kózderin kólegeyledik, (imannyng joldary bógelip qalghandyqtan) olar esh nәrseni kórmeydi» -dep eskertken. Ekinshi, әdeby til, ghylymy til, qúrany nemese ilimy til bar. Biz Qúrany tildi maqsút túttyq. Búl tújyrymdar As Sabur iliminen.

Ayan degen sening jan dýniyene Jannattan ketpey túryp bergen taghdyrdy ashyp aitytyn habar.

Pir she? Ol adamgha ne ýshin qonady, qasiyeti nendey ? Biz tútynyp otyrghan 18 000 ghalam, jer jýzi adam ýshin jaratylsa, sonyng bәri «Bir uys topyraq pen bir tamshy sugha sidyrylyp jasalyndy» deydi Qúran. Osynday auqymdy óte ýlken dýniyeni Alla taghala kimderge istetti? Perishteler men Pirlerge, ruhtargha. Adamdardyng ishinen shyqqan әuliyelerge, payghambarlargha... Búny Ózi úiymdastyryp, rettep iske asyrtty. Iske asyru barysynda adam dayyn bolmaghandyqtan kezinde tirshilikke Tәnirding әmirimen aldymen Pirler kelgen. Ilim – Alla  Adam Atadan taraghan úrpaqtardy alyp jýretin jerge 751 000 Pir týsirgenin aitady. «Pir degen Qúdaydyng habaryn qondyryp beretin jaratylys. Ol Ruh» deydi Alla. Pirding joly aqiyretke deyin jabylmaydy. Pirlerge óz kezinde  ang kiyelilerine auysa beretin qasiyet te bergen. Kókbóri, Ilbisin, Ýki, Aqbóken, Aqqu, Aq qazz t.b. Pir – qasiyetti oryndaushy.

Alla – qúdiret, sol qúdiretimen adamdy jaratyp demimen ruh qondyrdy. Adam ózine qondyrylghan sol  qasiyetimen Allany kórdi. Adam – qabyl alushy, keng peyil degen maghanany bildirer Allanyng qoyghan aty. Jaratylys. Basqa jaratylys Allany adamday qabyl ala almaydy. Qúday kim – sóz ýiretushi, adamdy sóiletushi. Alla – adamnyng maqsaty, adam – Allanyng maqsaty.  Alla; «Men saghan senbeymin. Men saghan: «Ey, sen maghan sen deymin, Sen dep aitatyn sebebim, ekeumizding aramyzda eshkim joq. Men – Sen...» deydi. Adam Ata osylay alghash Alladan sóz ýirengen. Adam Atagha «Sen Qúdaygha jaqyn Pirsin» dep alghash aitqan Haua Ana bolghan. Men sening Pirligindi, Qúdaygha jaqyndyghyndy moyyndaymyn, men óte әlsizbin, barynsha tómen túramyn senen. Ómir boyy úrpaghyndy solay tәrbiyeleymin...»- degen.

Islam – kiyeli ruhtardan qúralghan din.  Ruh degen ne?  Ruh ózimen ózi jaratylghan dýnie emes, ol da Allah taghalanyng amalyn oryndaugha jetken dýniye. Ruh – tiri, núrly, syrtqy denesi bar, sheksiz bolugha ynghayly,  mazmúny kýrdeli, әri ras aqiqat. Ol Allanyng әmiri beriletin jerinen. Ruh – Alla taghala «Bol!» dese ghana iske asatyn dýniye, Allamen tildesuge, onyng razylyghymen júmys jasaugha jol. Sol sebepti de ol ýlken әlem. Adam zatyna alghashqy ruh Jannatta qondyryldy. Alla Adam Atagha «Bol!» dedi.  Tәnir Ózine barar jolda; «Kim dinge qúshaghyn jayyp, «Sony maghan sindir»- dep súrasa, mening qúlym sol kezde ruh bolady»- dedi.

Ghayyp әleminde Ruh tirshilik iyelerimen baylanysta tirlik etedi. Sol ruh, Allanyng núry denege  qonuymen tirshilik óris alady. Ruhanilyq - ruhtan shyghady, ol Haiyum, yaghny ayatta. Ol – júmsaushy, júmsalushy emes, ol – ýkim berushi, basqarushy. Dene ruhtyng ýii, úyasy. Biraq kiyiletin kiyimi  emes. Kiyimi bola almaytyny, denede jan bar, my bar. Adamnyng negizgi bóligi ruhta. («Qyzyl kitap» -2, 439-444 better).

Ilim Dýniyede qatar tirshilik keship jatqan adam zaty bilmeytin 40 000 әlem barlyghyn aitady.  Qúdaydyng eng qarpayym sózi; «Ilim – ol mening jeke basymnyng keregi» deui. Adamnyng jeke basyna bergen kómegi de – ilim. Ony adamgha әu bastan berip qoyghan. Qazaq halyqyna, әr qazaqqa búdan tys mol meyirim, ózgermes sabyrlyq bergen. Búl aqyldan da artyq.

Alla Qúranda; «Men aitqan jay sóz, jay emes. Men seni «Bol» dep qana jarattym. Bol dedim boldyn, Ós dedim óstin, Ól dedim óldin. Tiril dedim tirildin. Aqylyndy jy dedim, dýnie jy degenim joq, Allanyng sózimen ghana ózindi ertengi kýnge, ahiyretke dayynda. Men ruhtar turaldy tereng aitqan joqpyn, ózinning sanana say»- deydi. Demek, Ruh denege qonghan song kәdimgi ósip túrghan aghashqa su qúighanday, ony qopsytqanday Alla taghala  ony ózgerte alatyn Pirdi darytady.  Pirlik qonady.  Kókten kelip-ketip jatqan Pirmen Allanyng bizding Úly halyqqa ózi amanat etken dәstýri bar. Dәstýr – Qúdaydyng bergen jolyn bir qalypta ústau. Qazaq Allanyng 99 atyn óz salt dәstýrine kirgizip, Qúran ishindegi Qúrandy qabyl alghan. Búl әuliyeler habary. Demek, әuliyeler әli kýnge deyin tiri, әli kýnge deyin úrpaqtary dozaqqa ketip qalmas ýshin, Qúdaydan keshirim súrap jatyr.

Ilim Perdeler nemese Qaqpalar atalatyn tylsym baryn aitady. Ár qazaq últynyng әulie últ ekenin, ol Qazz Aq Pir әuliyeden tarqaghanyn  kóre bilui kerek. Adam adam bolyp jerge týskeli qúdiretti Alla Jer betine 124 000 payghambardy jibergen. Búl býgingi Atajúrt úrpaqtary aitatyn eskiden qalghan amanat. Barlyq jerde payghambarlar bolghan. Jerding ózi de osy payghambarlyq qasiyetti maqúldaghan. Búl habar bizge jetken anyz. Anyz, qay kezde de shyndyqty aitady.

Qazz Aq Pir әulie turaly aitylghan song sol anyzdy әngimege ózek ete otyryp aldymen onyng Pirligi jayly aitalyq. Ghayyp  ghúzyrynda biz biletin «Kiyeli kitaptan» alynghan  Shejireden bólek,  Qazaq jayly terige jazylghan  «Úly Shejire» bar. («Ata júrt» ilimi, «Tórtinshi biylik», №5, 15.03.2021 j). Osy shejire  jer әlemdi topan su basarda Núh payghambardyn; «Apat bolsa, qashyp, taudy panalaymyn»- dep  sugha jútylghan Kenghan úlynan bólek, janynda ýlken  úly Qazz Aq bolghanyn aitady. Sol Qazz Aqqa Allahtyng qoyghan esimi – Túnyq,  Aqtúnyq! Túnyqtyng terendigin qalaghan  Núh; «Iya, Alla taghalam, sol túnyghyndy odan da әri terendet» dep ózi úlyn – Terendet dep atasa, Qazz Aq esimimen Anasy ataghan. Songhy týiin Qazz Aqqa baylanghan. Qazz Aq, ortasynda eki «z». Aq bólek, Qazz, Aq. Sol Allanyng Aqtúnyghy ómirden óter aldynda Jaratushydan;

– Mening naqty óz atymdy aitynyz?- dep súraghanda;

– Sening atyn  mening hah dinim Islam jer betine tolyq ornyqqan son, úrpaqtarynnyng basyn qosqan  últ retinde aitylady. Senen órbigen býtin úrpaqqa bir atty qoyamyn. Búny eshkim ol kezde qazbalap taba almaydy- degen.

Qazz Aqtan ýsh úl; Aqyl, Býirek, Senger ómirge kelgen. Qazaqtar  Qazz Aqtyng Aqylynan tarqasa, týrikter Býirekten. Ekeuining de әkesi Qazz Aq, atasy Núh. Pir Anasy qoyghan Qazz Aq esimi Allahtyng әmirimen tirshilikke dinimen  qayta oralghan býgingi Qazaq últyna artyldy. Qazz Aqtyng minezi qatal, adam qorqatyn, janyna eshkim jaqandap otyra almaytyn, otyrghan kezde qanday qu adam bolsa da úzaqqa shydap dos bola almaytyn jan. Qazz Aqtan óser úrpaq osynday,«Atajúrt» ruh minezine say...(17.09.2020j ).

Núhtyng bayraq belgisi – qasqyr basy. Qazz Aqtyng da әkeden amanattap alghan belgisi osy.  Ol kókting belgisi - Haiyum. Ghayyp bolu, kózge kórgizbey ketu, ózin joghaltyp jiberu qasqyrgha tәn qasiyet. Qasqyr maldyng ýstinen sekirip ketse; jylqy túrghan jerinde qozghalmay qalady, týiening tirsegi qatady, qoylardyng ýni shyqpay qalady. Adamnyng da denesi men shashy qatady. Alla taghala qasqyrdyng osy qasiyetimen qazaqqa din qasiyetin kórsetken, osy tәrbiyemen sýrening býkil qasiyetin alghan. Ata babamyz búl diny qasiyetti úrpaghyna tarqatyp sinirgen.

Kýlli últtar ishinde naghyz dinning qojasy, aqiyretke deyin dindi ústanatyn da osy bizding halyq. Qazaqtyng meyirimdiligi, jaylylyghy joghalmaydy. Basqa últqa qaraghanda  búl qasiyet qazaqqa mәngilik syi. Osy syy qúrmet basqa últtan jeti ese artyq salynghan. Jeti ese! Jeti ese - degen sóz, qonaghyn Qúdayy qonaq dep qabyl alghan, bir, Ghyzyr dep Ghyzyrdy bólek qabyl alghan, eki, Ghayyptyng habaryna sengen, ýsh, kelgen jandy renjitpeuge dayyn túrghan, tórt, andardyng Piri bar ekenin bilgen, bes, adamdar ishinde qasiyetti tughandardy bilgen, alty, dindi biyik ústap, pirlikti moyyndap Pir qoya bilgen halyq, jeti. Osy jeti qasiyetti moyyndaghandyqtan Alla jeti ese mol rahymyn bergen halyq.

Qúdiretti Alla Qazaq halqyna Úly degen at qoydy. Úly Qazaq eli , Úly Dala dep aituymen oghan  360 Pir jerge týsip, qyzmet etti. On eki asyl ruh, 121 000 týiemen týsti. Búl elding dinge qorghan boluy Tәnirding Óz tandauy. Alla Taghala búl halyqqa «Eki dýniyede qorghan bolamyn» - dep  uәde etken.Alla  taghalam  osynshama jerdi búl halyqqa enshilep beruining ózi Qazaqtyng әuliyeligine ynghaylap rettegeni. Qazaq Allanyng dinine qorghaushy bolghandyqtan qanynda Tәnirimen tikeley sóilesetin qasiyet bar. Ol daryghan. Qazaq qúrbandyq shalyp janbyr jaudyrudy biledi, Qúdayy berip basqa dýnie jasaghandy da biledi. Allahtan tilep kóp nәrseni ózgerte alady...

Qazaq jerine Islamnyng kelui tarihy men taraluyn zertteushiler 751 jylghy «Atlah» qalasynda ótken bes kýndik úly shayqasty «Qytay-arab shayqasy» atap, soghystyn  «júmbaq» mәnin jetkize almay; «Islam Orta Aziyagha qylyshtyng kýshimen tarady» degen aqylgha siymsyz tújyrym jasap keledi. «Atlah» soghysynyn  júmbaq tylsym syry – búl Jaratushynyn  Núh payghambardyng úly Qazz Aqqa bergen uәdesi, ózining sýiikti dinin osynda jetkizip ornyqtyruy. Soghysqa Qúrandaghy «Bәdir», «Húnayyn» soghysyndaghyday  (9 sýre,25 ayat)  kók sәldeli perishteler qatysqan. Búl jerge Islam osylay qadam basqan son, Allahtyn  din  amanatyn arqalar  Qazz Aqtyng birneshe rular úrpaghynan jiylghan Qazaq elining negizi qalandy. Dindi Alla ghayyptan osylaysha topyraqqa sindirip, ruhtaryn bekitti. Alla taghala ghúzyryn da, taghyn da, barar jerin de adam balasyna kórsetken. Adam ghúzyr dәmin de, suyn da tatqan, ol jerde otyryp-aq  Allamen sóilesken.

«Qazz Aq, sening ruhtanyp ketuing jaqyn. Óle ólgenshe úrpaghyng maghan jaqyn»- dedi Alla. Sol sebepti – Qazz Aq atymdy ýsh myng jyldan keyin Qúday qayyryp qoydy senderge. Aynalayyn úrpaghym, shoghym, shyraghym, jalghasym. Aldy artymyzdy núrlandyryp ústalyq. Berer batam osy deydi Qazz Aq atamyzdyng bizge jetken amanatynda... ( 02.10.2020 j). Qazz Aqqa baylanysty «Ýisin» anyz dastanynda mynaday da shumaq bar;

Ata júrtta

Ýisin shyraghynyng janghany

Aman alyp shyqqan son

Toghyz jasqa jetkenshe

Áligi Pir jýredi

Ýisinge ómirdi ýiretedi.

Bir kýni Ýisin súrady;

«Ey, sen kimsin?

Aytshy maghan.

Bir oyansam,

Qazz Aq bop kókke ketesin.

Qayta aruaqtardy ertip kelesin.

Qazz Aq bolyp úshyp ketip

Qayta kelesin,

Úiqtadyng deysin,

Kózim mening ilinbeyt

Men kimmin sonda,

Aytshy maghan?- degeni.

-Atyng Ýisin

Ol shyraq – kókten.

Osy shyraqtyng astyna

Úly úrpaq keledi

Bәrine Qúday óz amanatyn beredi

Men – Pirmin

Qaz bolyp úshamyn

Kóterilgende Aq bolamyn,

Qúdaygha jaq bolamyn.

Qazz Aq dep sen qoydyng maghan.

Ýisin sening atyndy

Manyna úrpaghyng ýiilsin dep

Tәnirding Ózi tandaghan...

Qazaq jayly «Úly Shejirege» oralayyq.  Qúrandaghy Adam Ata payghambardan basqa Kitap, Paraq týsken payghambarlardyng bәri Qazz Aqtan keyin ómirge kelgender... Núh (s.gh.) Alladan ayan alghan kezde әke jolyn terendikpen qúptap keme jasauyn qoldaghan úly osy Qazz Aq bolghan – Qazaqtyng týp atasy. Onyng boyyna Allah taghala ayandy, dindi, Ózine jaqyn ruhtyq qasiyetti, ilim jolyn sindirgen. Arnayy Paraq iyesi.   Qazz Aq  kókke Qazz Aq, Aq qaz bolyp úshyp, Pirge ainalyp kelgennen keyin sol atty óshirmesten úrpaqtaryna qoydy. Demek, Qazaq – Pir Qazz Aq Atanyng basyn kóterip, Qazaq últy atanghan halyq. Bizding ishimizdegi ruhty, ilimdi qorghaushy «Atajúrtty» Alla ayanmen, Qúranmen  qorghap keledi. Mine, «Núh (gh.s.) payghambardan keyingi din tarihy Qazz Aqtan bastalady, qazaq kim?»- degen әngimege jetken naqtyly ilimy dәris-tújyrym.

Endi; «Din nege qazaqtyng enshisinde?»- degen saualgha,  qazaqqa týsken Paraqtar tizbesi boyynsha (Aqiyretke deyin ghayyptan Paraq týsu toqtamaydy. Týsken Paraqtar  tolyq núsqasy baspa-basylym betterinde jaryq kórgen. B.A.) barynsha qysqartylghan jýieli jauap. Qazaq – últ. Adamnyng últy  qanynda, últqa tәn qasiyet qanmen beriledi. Últqa baghynbaytyn dýnie ýsheu; Din, Jannat jәne Myi. Búl - Allanyng әmiri. Últtyq tәrtip – myiyng men tilin.

Últ - Jannatqa jol. Alla barlyq últqa óz zamanynda azyp tozghan Arab halqyn din arqyly qalay tәrbiyelegenin kórsetti. Din – Adam Atadan songhy payghambargha deyin bar bolyp, sol aralyqta әr últqa sansyz payghambarlar jiberse, al Múhammed (s.gh.s.) barlyq últqa keldi. Bizding Ata babamyz songhy payghambardy  izdep baryp ilim ýirendi, elge – últymyz qazaq, dinimiz Islam, ózimiz dәretpen taza jýruimiz kerektigin egip ketti. Alla óz dinin búzdyrtpaydy. «Últtyq iydeyanyng ózi – halyqtyng ózi jayly oilauy emes, Qúdaydyng halyq jayly oilauy...». («Ilim –erekshe ghylym»,163-shi bet, «Ýsh qiyan» baspasy. 2017 j). Demek, Últtyq iydeya Qúdaydyng әr últ jayly oilap solargha ústatqan móri. Búl rette Adam Atanyn; «Yә, Alla taghalam, keshirshi meni, jylatpashy. Jerge nege týsirdin, men jerdi kórgen joqpyn, ol jaqta sensiz ómir sýre almaymyn... Ýlgere almadym súrap Allah, jiber payghambarlaryndy,  ýiretshi,  uәdendi oryndashy... Lә Ilaha Illallah...» dep jerge týserdegi  salghan zikiri bizge sabaq boluy kerek...

Endi Alash jayly. Adam Ata jer betine onaylyqpen ornyqqan joq. Jer beti әu basta jyndardyng meken jayy bolghan. Sol jyndar; «Kókten patsha keldi»- degen habardy estigende, olar ibilis taypalarymen qosylyp, jaratushygha qarsy shyghyp adamnyng úrpaghyn jonggha kiristi. Osy qarsylyqqa oray Alla dýniyege Alashty keltirdi. Alashtyng Alla bergen qasiyetin ústanudy Qazz Aq óz mindetine alghan. Alash degen kim? Alash –  Adam Atanyng úrpaghy. Alashtyng ústazy Adam Ata, Adam Atanyng ústazy Jәbireyil. Adam Ata men Haua Ana kókten jerge týsken song dýniyege keltirgen jetinshi úrpaghy, Alash pen Beresh atalghan egiz úldyng synary.  Alashqa berilgen qasiyet Adam Ata úrpaghy bolghandyqtan  ol – Pir.  Alashtyng mandayyna jazylghany Adam Atanyng ong jaghyna shygha bastaghanda 360 Pir jer betine onyng nesibesin әkeldi. Alash dindi Qúdaydyng amanaty dep qabyl etken. Alashtyng shynayy osy qyzmetin Qúday odan әri onyng úrpaqtaryna darytty. Alla Alashqa qasiyetti jeti Jannatty kórsetip, boyyna úshyp jýretin asyl qasiyet qondyrdy. Ol Qyryq bir Pir ruhtyng qasiyetin qabyl etken. Payghambar emes. Alashqa qarsy shyghugha bolmaydy. Alashsyng ba, Alash atandyng ba, Alashtay boluyng kerek.

Alash Qyryq Pirmen bastaydy,

Sonymen toqtaydy.

Altymen bitedi- deydi ilim jetkizgen anyz.

Alash, Qúrandaghy aty atalghan basqa payghambarlardan búryn dýniyege kelgen. Alashtyng ómir sýru Amal dәpteri bolghan.  Onyng osy joly Qazaq halqyna daryghan. «Alashqa tiyisken jaudy – yә, el jalmaydy, yә, jer jalmaydy». Búl atam zamannan beri aitylyp kele jatqan múra naqyl.  Ol Pir bolghandyqtan belgili bir mәselemen kelgen jan. Oghan jer  betindegi músylmandar qalpyn saqtap qalu ýshin Pir qasiyeti darytylghan.

Alash Qyryq bir Pir dep bastapty,

Onmen toqtapty

Altygha bel, Alladan súrap beripti- deydi. «Altau Alash»- deu  sodan qalghan. Alash ólgen joq, Alashtyng jýrgen-túrghan jeri belgili. Alashtyng úrpaqtary Úly atanyp qashan da Alla taghalagha qyzmeti ótken. Qazaqtyng Úly atanuy Alashtan daryghan  qasiyet, úlaghatty múra jol. Býgingi kýnge Atajúrt úrpaqtary aitatyn osy anyz, eskiden qalghan amanat.

Alla barlyq jerde ózin Qalammen tanystyrghan. Tipti, kókke  anyz jazghan. Osyny mal sonynda jýrip tereng oy baqqan babalarymyz  sol kókke qarap adam tanyrqaytyn anyzdar qaldyrghan. Týbi  jaqsylyqqa apartyn múnday anyzdy shyndyq dep qabyldauymyz kerek.

Din – sayasat emes, adamnyng (eldin) Ghayyptan alar quaty, Tәnirding sýigen qúlyn Jannatqa jetkizude aldyn ala dayyndaghan sara joly. Dinimiz – Islam,  basty qúndylyq  kitabymyz – Qúran. Qúrannyng әr qarpi – núr, ruh, әr ayaty, әr sózi, әr qarpi – túnghan tylsym, júmbaq  qasiyet. Qasiyet pen baq, imandylyq pen qayyrymdylyq – Qúran arqyly jalghasqan. Qúranda Alla adamdy ózining orynbasary ataghan. Demek, Adam – din, onyn  Álimsaqtan bolmysynda Alla túr. Osyny bile túra keyingi kezde Ýkimetimiz bar, deputattarymyz bar, qúrylyp jatqan jana Qúryltay mýshelerimiz bar dindi sayasatqa ainaldyryp shuyldap jatqandaryna ne joryq ?!... Qúdaydyng dini – qúdiret. Sol qúdiret ekendigin  tútas últ bolyp kórip otyrmyz ghoy. Elimizge egemendikti syy etken kim? Jalghyz Jaratushy Alla taghala emes pe.  «Ey, adam balasy! ...senderdi últtar, rular qyldyq» («Hújyrat» 49 – 13)  - dep eskertip qana qoymay ózi syy etip bergen memleketimizden, biz dindi nege bólemiz? Qúrannan alshaqtyq – tynyshtyghy joq qaranghylyq. Qúran quaty – myng birigip kótere almaytyn tasty qozghaydy, myng toqtata almaytyn seldi toqtatady. Ár adamnyng jan-dýniyesine, minezine, qimylyna, tilegine say ghana – Qúday enshi-nesibe beredi.  Adam men memleket dinmen – apatqa úshyramaydy, dinsizdikten – apatqa úshyraydy. Eldi el etetin – din.  Adamnyng eng ýlken qazynasy - iship jegeninde emes, ústanghan dinin tereng biluinde. Dinnen tys - dinsiz tirshilik jasaymyz deu jay ghana tәkәpparlyq, sholaq oilylyq.  Biz orys pen qytaydy nemese alystaghy AQSh pen Batysty emes, Allany pana tútumyz kerek. Bizding arqa sýier kýshimiz – Alla!  Qay eldi bolsyn, óz mýddesi ýshin úmtylghan  alpauyt elder emes, Alla ghana jarylqaydy. Bir oq shygharmay-aq egemendikti syy etken Qúday, qashan da elimizge Ózi qorghaushy.  Qazaq jeri - bizding bauyr etimiz, sodan jaralghanbyz. IYsi de, suy da, tasy da bәri bizdiki.  Alla osy jerdi qorghau ýshin, dinin saqtau ýshin últ batyrlaryn bergen. Dindi ýireter әuliyeler  bolsa, batyrlarymyz Allanyng qoldauymen әuliyelerge ainalghan. Qúday Ghyzyrymen qosyp kók sәldeli qaruly perishtelerin qashanda olardyng aldyna salghan. Elde Atajúrt dini kýshti bolsa  jastarymyzdyng ómirge degen senimi artyp, býgingi betimen ketken korrupsiyanyng tamyryna balta shabylady. El enshisine búiyrylyp berilgen úlan asyr qazynasy da  halqymyzdyng óz iygiligine júmsalynady...

Ótken jyly Preziydentimiz Birikken Últtar úiymynyng eng ýlken minbesinen túryp Islamgha jәne basqa da dinderge qatysty  taghylyq әreketterge qarsy mәsele kóterip, Qúrandy vandalizmnen qorghau turaly Ýndeu tastady. Qúran – Allanyng joly. Jaratqan IYemiz  din qorghany etip bekitken qazaq elin Islam memleketi retinde әlem aldynda jariyalap órkendetsek, elding bolashaghy búdan da kemel  jarqyn bolmaq.  Bizding memleket, Qúrandy pash etip,  din shyraghyn joghary kótergen, óz dinine senimi mol memleket bolghany maqúl. Memleket dinimen bolsa, el imandy bolsa – halqymyz baqytty. Búl – últtyq iydeya!.  Allagha amanattap senim artsaq, Qúday – óz dinin ózi jolgha qoyady. Din iyesi Alla, ol óz iyeligin, óz dinin patsha týgili, ózining sýiikti elshilerine de bermegen. Payghambarlargha; «Sening mindeting eline dinimdi qabyldatyp, aitqanymdy nasihattap jetkizu ghana. Menin  99 atymdy oqysang berekeng kiredi. Aua, as saghan qanday kerek bolsa, din de sonday kerek»- degen.

Býginde  әlem elimizdi músylman memleketi retinde tanyp otyrghanda, qazaq jat júrttyq dinderden arylyp, dәstýrli óz dinimen boluy  kerek. Din – bóten elden kóshettelmeydi, Alla búiyrtqan jerde,  topyraghynda, últyna, onyng dәstýrine qaray ósip ónedi. Din – Allanyng sózi, tiri. Dinning iyesi – Alla, qojasy - sony ústanatyndar. Ýkimet din turaly Zang qabyldar bolsa ony dingegindegi dini myqty azamattargha  dayyndatyp, qazirgi qoldanystaghy kórshi elderding kóshirme jamau zandarynan qútylu kerek. Din jaratylysynda últtan, tilden  búryn kelgendikten Ata zanymyzdyng Bissimilasynda Dinimiz Islam, әlemdik dinder moyyndalady.. dep jazylsa qazirgi dindi sayasatqa ainaldyrghysy kelip jýrgen qúityrtqy súrqiya sayasatkerler men dinning atyn jamylyp jýrgen jasandy aghymdardan arylar edik...

Adamnyng da, elding de tamyry men qasiyeti – dinde. Din ketse, adam men elden qasiyet ketedi, búl – Kókting belgisi.   Kezinde Núh ózining Qazz Aq  balasyna; «Qasiyetindi terendet. Seni sol ýshin men Terendet atadym. Dinindi terendete bilseng ghana júrt bolyp qalady qauymyn...»- degen. Biz, tútas halyq bolyp; «Biz shynayy Islam dinin qorghaytyn halyqpyz»- dep  әlem aldynda óz erkimizdi jariya etuimiz kerek. Ilimy maqala sony, naghyz Qúryltay qaraytyn mәselege ainalyp ketken siyaqty.

«Nar tәuekel!» dep Qúryltaydyng qauqaryn kóru ýshin Allagha amanattap onda da jibergendi maqúl kórip otyrmyn...

Maqala sonyn «Qazaq, Alash jayly búl derekti ilimdi qaydan alyp jazdyn?» degenderge býgingi kýni qolymyz jetip, baspadan shyghyp jatqan; «Úly Qazaq eline   týsken Pir turaly ilim» kitabynan alynghan myna ýzindini jetkize otyryp ilimdi qorytqandy maqúl kórip otyrmyn.

«...Alash jasy otyz jeti jasqa kelgende,  kezinde ózin úrlap ketken jyn qauymy múny ózderine patsha etip saylady. Olardyng ondaghy amaly balasynyng qolymen  Adam Atany óltiru bolatyn. Ony jasynan әkesine jolyqtyrmay solay tәrbiyeledi. Alashtyng boyyndaghy quaty, tapqyrlyghy, oiynyng jýiriktigi basym edi.  Ol jyndardyng tәrbiyelep aituymen Adam Atany andydy. Alghashqy kýni  kelip kórgende Adam Atanyng tizerlep otyrghanyn, ekinshi kýni kelip qaraghanda enirep, alaqanyn jayyp jylap otyrghanyn, ýshinshi kýni kelgende basyn jerge qoyyp,  kókke qarap birdene súrap jatqanyn kóredi.

Sol kórinisten song Alash jyndargha; «Sender patsha dep  maghan tabynyp jatsyndar. Nege myna otyrghan jaratylys, kókke, aspangha qarap tabynyp jatyr? Demek, menen basqa da patsha bar ghoy. Onday bolsa men búl jandy óltirmey túryp  tiri kezinde súrayyn, ol tabynghan patshasy kim eken. Sol patshasyn óltirip, sosyn baryp ózin óltireyin- degen eken. Jyndar  qútyryp; «Joq, sen  ony tilge keltirmey erterek óltirmeseng bolmaydy, ol patsha emes. Sen ghana jer betinde úlyq  patsha. Ol eshteneni úqpaydy, kókten ne kýtetinin de  bilmeydi...»- deydi. Solay arada biraz uaqyt ótedi.

Toghyzynshy ret óltirmekshi bolyp qayta barghan kezde, Alashtyng jýregi eljirep Adam Atanyng nege enirep  jylap jatqandyghyn sezedi. «Al, Ash»- deding ghoy Alla, aitqanyndy jasap alaqanymdy ashtym, taghy; «Ber, Ósh (Esh)»- deding Alla. Osy Alash pen Bereshtin  jaqsylyghyn kórmedim. Bereshtin  boyyndaghy qylyq maghan synaq bolar. Sening aitqanyndy úqtyra almadym, «Tәnir bar» desem «Joq» degendi aitatyn boldy- dep enirep jylap, alaqanyn ashyp; «Yә, qúdiretti Jaratqan iyem, adam bolyp atalghaly, úrpaqty sýiyge, solargha degen meyirimimdi kýsheyttin. Biraq, balama degen mahabbatymdy ózinnen artyq qylmadym. Senen artyq eshkim joq, biraq úrpaghymnyng iysi men jýzi mening kóz aldymda túrady. Onyn  amandyghyn maghan kórsetshi. Men qaytsem de jerge kýnәli bolyp týsken song sening aldynda aqtalamyn. Bereshke ýirete almaghan dýniyemdi Alashqa ýireter me em...» dep egildi.

Qolyna ústaghan soyylymen basynan soghamyn degen oida bolghan Alash sol kezde ózining qatygez oiynan qaytty. Aynalasyndaghylargha; «Búl adam «Alash deydi,  Beresh deydi», olary kimder? Ol joghaltqanyn súrap jatyr, menen emes, senderden emes, kóktegi bireuden. Demek, sender meni aldap jýrsinder, men senderge senbeymin. Men býgin ózine baryp kókte kim túrghanyn súraymyn, Soghan jetemin!..»- degen eken.

Alashtyng osy qatang dauysy men boyyndaghy qataldyghy әlgi jyndardy tyrp etkizbepti. Onbirinshi ret taghy kelip jaqyndaghanda Adam Ata teris qarap túrghanda, Alash; «Ey, Jaratylushy, sen kimge  tabynyp túrsyn, men ghoy sening patshan, artyna qara»- deydi. Sonda Adam Ata; «Mening qanshama úrpaghym osylay  artyma kelip aitady, «Maghan tabyn, Alla joq- deydi, Basymdy kesip tastasang da Qúdaydyng bar ekendigin, qarsy shyqsang da Jannattyng bar ekenin aitamyn. Býgingi úrpaghym úqpasa, basqa úrpaq súraymyn Odan. Qúdiretti Allanyng bergen synaghyna men shydaymyn, Alla maghan qansha ghúmyr beredi, sonshalyq kókke qarap men basymdy iyemin...»- deydi,

-Ey, kókte kim bar?

-Kókte meni jәne seni jaratqan Qúday bar. - Áste, Adama Ata búl sózdi aityp jatqanda artyna qaramaydy da.

-Nege  sen tizerlep otyrsyn?

-Men ony saghynamyn.

-Nege basyndy iydin?

-Men odan keshirim súraymyn.

-Nege keshirim súraysyn?

-Men kýnәli bolyp sol kókten týstim. Býgin súrasang da, úiyqtap jatqanda oyatyp súrasang da, erteng súrasang da, mening úrpaghyma aitarym osy.

-Bereshing kim?

-Beresh te úrpaghym, Qúdaydyng bar ekenin oghan jetkize almay jatyrmyn. Ol da mening synaghym- deydi. Sodan keyin baryp Alash;

-Alash kim?- deydi.

-Alashym kózimning qarasy, Alla taghalanyn synaghy edi ol da, kórip qana iysin iyiskep ýlgerdik, qarghys atqan jyn taypalary tuylghanda úrlap ketti. Ol habardy maghan Jәbireyil  jetkizdi. Kele me ol, kelmey me, ony bir Allanyng ózi biledi. Amandyghyn súrap jatyrmyn...- dep kóz jasyn tókken eken. Sol kezde Alash ta onymen birge tizerlep otyrghanyn bayqamay qaldy. Janaghy Adam Ata jylaghanda kózinen jas shyghyp, keudesining qysqanyn, basyn iygende ózi de basyn iygenin taghy bayqamady. Sol kezde Adam Ata aqyryn kózining qyrymen qarap;

-Sening әserindi erekshe sezip túrmyn, úrpaqtyng naghyzy- dep bilemin, Kәdimgidey ýlkensin, Qúday dep súrap túrsyn, Qúday turaly qazir ghana úghyp túrsyn, qayda jýrdin?- dep búrylghanda, ózinen ainymaghan, qasy kózi qosylyp, kirpik, qasyna deyin ózinen ainymaghan úlyn kóredi.

- E, qúdiret, Alashym osy. Demek, Qúday sen maghan, Alash dep qoydyrghanyng «Menen alar alasyng osy, Qúdaydy aitatyn úrpaq» -degen ekensin. «Bereshing bolsa shydaghyn, sabyrlyghyng bolsyn- dep Bereshti de bergen ekensin. Mynau mening Alashym ghoy, men ony tanydym- dep enirep qúshaqtap balasyn jylapty.

Sonda sol kezdegi Adam Ata óz boyyndaghy kýsh quat, qansha iri ýlken bolsa da, Alashtan әlde qayda әlsiz ekenin kóredi. Alashtyng boyyna quat  tikeley Qúdaydan kelip jatqanyn bayqaydy. Qúshaqtap jylaghanda balasy Alash ta alghashqy ret adam qalpynda jylaghandy kóredi. «Men Qúdaymyn deme, Qúday bireu bizde, Men  әken, Ata júrtynmyn».

Alash osylay óz әkesin qúdiretti Qúdaygha qúlshylyq jasap jatqan jerde kórdi. Alash dep Alla aitqan. Alashqa Alla qasiyetti otyz jetige tolghan kezde ghana ózining qyzmetin jasattyryp, jyn taypasynyng istegen qylyghy men minezderin kórsetip baryp Alla oghan dindi ýiretken.

Sonymen, Alash ózin tәrbiyelegen jyn taypasyn qaruly kýshimen, aqylymen, Qúdaygha degen senimimen qaytadan Allagha   tabyndyrghan. Alash Adam Atanyng jetinshi úrpaghy. Qúdiretti Alla onyng әkesine degen saghynyshyn qabyl etip, óle ólgenshe, býginge deyin, ahiyretke deyin, Allanyng aitqan әmirin oryndaytyn qasiyetti ruh etken Pir әuliye... Ol payghambar emes.

Alashtyng asyl qasiyetine oray qúdireti kýshti Qúday onyng tileuimen kýlli Jannatty kórsetken. Alashtyng qasiyetine teng keler qasiyet joq. Onyng dinsizderge, jyndargha, arbaytyn basqa jaratylystargha Allanyng әmirimen kórsetetin qarulyq qasiyeti óte zor. Odan tarqaghan qasiyet býgingi qazaq atymen atalatyn Qazz Aq úrpaqtaryna berilgen.

Alash qyryq bir dep bastapty,

Onmen toqtapty

Altygha bel, Alladan súrap beripti- deydi. «Altau Alash»- atau  sodan qalghan. Alash ólgen joq, Alashtyng jýrgen, túrghan jeri belgili.  Bereshting úrpaqtary bolsa býgingi kýnge deyin ahiyretti, Qúdaydy moyyndamay ketken úrpaqtar. Alashtyng úrpaqtary Úly atynyp Alla taghalagha qyzmet etip ótken taypalar. Qazaq halqyna daryghan qasiyetting biri Alashtan kelgen jol. Býgingi kýnge, býgingi tangha Atajúrt úrpaqtary aitatyn eskiden qalghan amanat anyz. Anyz, qay kezde de shyndyqty aitady. Alla adam  zatyna barlyq jerde ózin Qalammen tanystyrghan. Tipti, kókke anyz jazghan. Múny týsingen oiy tereng bizding ata  babamyz, Ata júrtymyz bolghan. Olar malymen birge oy bagha jýrip,  kókke qarap qanshama adam tanyrqaytyn anyzdardy qaldyrghan. Bizge jetken sol anyzdy shyndyq dep qabyldauymyz kerek.

Óz kezinde aqiqatqa kózi jetip,  ózin úrlap ketip otyz jeti jyl tәrbiyelegen jyndar qauymyn da kýshpen tәubalaryna keltirip, Allanyng dinin qabyldatqan, Alashtyng ruhy qazaq jerine qayta oralyp, tórge  jayghasty. Qazaqqa ne aityp, ne qoyaryn aldaghy uaqytta Allanyng әmirimen jetkizer onyng ayan ilimderi men Ósiyetterin nesip etsin. Al býginge aitpaghymyz, Qazz Aqqa ruh bolyp qonghan ýlken ruh Alashtyng Atajúrtqa oraluyna oray «Qosh kelding baba ruhy, Allanyng әmirimen oralghan qadamyn  bayanymen bolsyn...» dep dúgha tileu ghana...

Baqtybay Aynabekov,

Ilimger-jazushy

Abai.kz