Düysenbi, 30 Naurız 2020
Ädebiet 5336 0 pikir 16 Qırküyek, 2014 sağat 14:36

Almahan Mwhametqaliqızı. ŞÄKÄRİM

 

\Tarihi dastan\

İ

Wlılardıñ mekeni Abay eli,

Tarih sırın şerte me, qalay özi.

Batırlardıñ twyağı tasta oynağan,

Şejireli - Toqtamıs, Mamay eli.

 

Şıñğıstauda Şıñğıshan Sayran qwrğan,

Jılqaydar - Qodar, Qamqa tayğan qıldan.

Qwnanbayday minezdiñ adamnıñ,

Tektiligi qarttığın qayran qılğan.

 

Oqtan beter ötkir söz twla boyı,

Jır süyer jürekterge twraq oyı.

Keşegi ker zamannıñ qwlı bolğan,

Bügingi ör zamannıñ Wlı Abayı.

 

Irğızbay, Keñgirbaydı qwptap oy-mañ,

Qwnanbay ğoy kieli kitap jayğan.

Tektilikten taralıp, tamır jayıp,

Şäkärimder büginge bwtaq jayğan.

 

Qwyrığı bir-aq twqtam jetpey jalğan,

Wlılıqtan erte-keş kökteydi arman.

Zamana dauılımen şayqalıp kep,

Bwtağına jay tüsip köktey solğan.

 

Ardı aytu, aqıldı aytu aqım emes,

Bir dauıs mazamdı alıp, jaqındap es.

Jamandaudan jetilip öse almağan,

Almağayıp küy keşken aqın - eles.

 

Şağım aytar şabıtqa sırttı berip,

Jürgen em, jigerimmen jwrttı jeñip.

Aqın ruhı köz jetpes kökjiekten,

Oy baqqan qiyalımdı türtti kelip.

 

Wlı jürek kökti irep, jerdi bwzıp,

«Mwtılğannıñ ömiri» señdi bwzıp.

Köleñkeli aruaqtar mekeninen,

Şığa keldi şapanı jerdi sızıp.

 

 

Örge süyrep ölermen sezim meni,

Meniñ de qiyal kezer kezim be edi.

Dauısı jeter jerge tayanğanda,

Selk ettim, nwrdı körip közindegi.

 

Aq sağım, aqın nwrı ajarlandı,

«Üş anıq» jalğası ma jazar mäñgi.

Janarınıñ jarığın jasırğanday,

Qırın kelip, qiğaştay nazar saldı.

 

Qajı atanı  tıñdauğa qaqım bar-dı,

- Sen be ediñ öleñ süyer, aqınjandı?

Jüzinen qalıñ keyis bayqaldı da,

Aqın üni sonşalıq qatulandı.

 

«Tän sezip, qwlaq estip» sırdı wğısıp,

Wlı aqınnıñ ruhına qwldıq wşıp.

Ayağım tayıp ketip qwla betten,

Ürey qalmay ornımnan twrdım wşıp.

 

Tılsımnıñ jwmbağına qwlaq  asıp,

Jöneldi jüregimnen jır adasıp.

Qara ter bop qinaldım tilge kelmey,

Jan sözim auızımnan şığa qaşıp.

 

Bir tau bar-jer jarığın jarıp şıqqan.

Bir tau bar - tarih terin alıp şıqqan.

Bir tau bar - uaqıttıñ jeli müjip,

Jaqpar tastan müjilip şañı şıqqan.

 

Alakeuim aq tañda payğambarday,

Qajı ata aytpaq bolğan oylar qanday.

Azalı jıldar sırın sarapqa sap,

Tarihqa tağa qaqtım aylam qalmay.

 

İİ

Ol  jıldar oyranında kek bar edi,

Alauızdıq astında öş bar edi.

Äyelderdi qapıda jesir etip,

Balanı jetim etken twstar edi.

 

Erlerden ayla ketip aydaudağı,

Armanı alıs ketip, ayğa aunadı.

«Asıra siltegenniñ» asqınğanı,

«Aşatwyaq qalmadı» baylaudağı.

 

 

Esin ap, estilerdi adam-şığın,

Jasır almay,  jatqa ayttı jaman sırın,

Aspannan tüsken qarğıs emes edi,

İşimizden jau şıqqan zaman-twğın.

 

El basına kün tuğan, tosın qattı

Tömen men joğarınıñ qasın baqı.

Maldan jwrday tonalğan auıl jwrtı,

Künköris qamın oylap bosıp jattı,

 

Şolaq oy, şalıs qimıl  bwrğan joldı.

Öktemdik ükimi de jıldam boldı.

Halqınıñ qamın jegen azamattar,

Qiyastıqtıñ qırınan qwrban boldı.

 

 

Bilikti belge baylap sodır attı,

Bas köteter basşılar tordı baqtı,

Qoğamnıñ asa qımbat «ar» baylığı,

Qazaqtıñ kadrların toqırattı.

 

Sauattınıñ siyasın emip twrıp,

Aqıldı-aqımaqtıq jeñip twrıp

«Wltşıl» dep kinä taqtı közi aşıqqa,

Kisilik qasietti kemittirip.

 

Zwlımdıqtan baq tayıp mañdaydağı,

Jayaulap şwbırğan el narğa aynaldı.

Aştıqtıñ azabınan jemtik sasıp,

Tañnan ün, şwbırındı şañğa aynaldı.

 

Zaual jıldar ötinde sır bar edi,

Azaptıñ astarında şın bar edi.

On jetinşi jıldarı Alaşorda,

Semeyde alğaş otau qwrğan edi.

 

Bwl jalğannıñ bwralıp jol ağısı,

Pendelerdiñ pendelik boladı isi.

Sol Alaştıñ aqılşı, bii bolğan,

Şäkärimdey danışpan, dana kisi.

 

Jasınan zamanınıñ zarın emip,

Bitispes bilikke de barıp edi.

Adamnıñ janımenen sırlasa alar,

Keñ tınıstı talğampaz, darın edi.

 

 

Twla boyğa san türli öner qonğan,

Oyu oyıp, tasqa äkep beder salğan,

Ädemi kiim tigip jeñgelerge,

Ağaştan tüyin tüygen şeber bolğan.

 

Salğan än, tartqan küyge astas arman,

«Alabayraq», «Boztorğay» astasa alğan.

Tuğannan önerli bop tuğan dana,

Tüye quğan qasqırdı tasqa salğan.

 

Şındıqtıñ şırğalañı şığıp alğa,

Sanalı, sauattısın jığıp alğa.

Halqınıñ twtqındandalğan wlar üni,

Ulı zar bop qwyıldı Wlı janğa,

 

Aş-jalañaş halıqtıñ halı ketti,

Şarasızdar şekaranı jarıp ötti.

El basına indet bop zaual jıldar,

Qajı atanı wrpağımen şalıp ötti.

 

 

Ğafır, Ahat, Ziyattan derek taptı,

Twqımınan twl qıldı zerek baqtı.

Talqığa talay tüsken estandı jan,

Küyzelistiñ küyigin erek tattı.

 

Qarlı qıs. Kün birinşi aqpan edi,

Talay jan twrmıs dämin tatqan edi.

Mal mülkin kämpeskelep Semeyge äkep,

Ğafırdı da balasımen japqan edi.

 

Könpistikke köp edi şıdamağı,

Qwdaydan osı ma edi swramağı?

Tiri janğa qiyanat qılmağan jan,

Qorlığı köp azapqa şıdamadı.

 

Imandını kötermey mına jalğan,

Adamdıq, adaldıqtı soñına alğan.

Tañsäride küzetip qattı wyqını,

Qayrap qoyğan bäkisin qolına alğan.

 

Elmen, jermen qoştasıp, mezet qiıp,

Legendi dayın qoydı özek küyip.

Jüginip, qabırğağa qolın tirep,

Qos küreni jibergen kezek qiıp.

 

 

Qımbattı bere me adam sirä qoldan,

Naqaqtan-naqaq küyip kinä qonğan.

Ğafırdıñ ölimine Qabış penen,

Balası Bayazit te kuä bolğan.

 

Moyındauğa märttik joq qateni eşkim,

Ötkenniñ ökinişin ötemes kün.

Äke ölimin közimen körgen wldıñ,

Jat piğılın tanitın sät emes-tin.

 

Aştıqtan, qiyanattan aray jüdep,

Jiırma eki jas ğwmırın talay minep.

Azıqsız üş kün boyı taudı kezdi,

Üyge barsa «qaytadan qamaydı» dep.

 

Iqtiyarsız bir azap auızdı alğan,

Äkeniñ jolın nwsqap jauız jalğan.

Şiliktiñ jağasında ülken üyde,

Tün qatıp töseginde bauızdalğan.

 

İİİ

Aqın - ün, qabaq qatıp qılışınan,

Jibermey jansaqtıqtı jır wşınan.

Otızınşı jıldardıñ oyranı edi,

Qarasartov qan tamğan qılışınan.

 

Äygili otız birdiñ qırküyegi,

Bülk şıqqan azalı bir tün edi.

Bandığa qatıstıñ dep bes adamdı,

Atqızğan Qarauıldıñ sırtı edi.

 

Bülik bolğan sol tüni tau işinde,

Ögiz mingen Saniqas bau işinde,

Qarasartov közine tüsip qalıp,

Jer jastanıp, faqimen qauışıp ed.

 

 

Aqtaban şwbırındı joldağı «äni»

Goloşekin jarlığın qoldağanı.

Bayağı kündestik pen mansapqorlıq,

Sorlı elge sor jauın bop sorğaladı.

 

Ğılımsız adam oyğa köner me edi,

Armanı «mwñdı şaldıñ» tereñdedi.

Kün sayınğı beynetke bağıştalğan,

Ülken darın önerdiñ ölermeni.

 

Aramzalıq aldırtpay ayaqtı epti,

Adam atın aqtauğa sayaq ketti.

Qızıl tünek pendelik ğazabınan,

Elden jıraq bezinip, sayat şekti.

 

Jazıqsız quğın-sürgin jara salğan,

Wlı jürek önermen talasa alğan.

Şaqpaqta jertölede jalğız jatıp,

«Keñqonıs» jaulauına qora salğan.

 

«Şaqpaq tau» tau silemi körik bolğan,

Qwsbegilik aqınğa erik bolğan.

Añ aulap, sayat qwrğan sol aqınğa,

«Qoñır at» januarı serik bolğan.

 

Twrmıstıñ ikemine qalıp bergen,

Mehanika tilin de şalıp körgen.

Qws baptap, bürkit salğan «Keregetas»

Aqındıq tüysikke de şabıt bergen.

 

Serigi jalğız Äupiş qasındağı,

Aqınnıñ halın wqqan basındağı.

Suın tasıp, otının jağıp jürip,

Aqınnıñ mwrasına qosılğanı.

 

Bwl jwrttıñ isi bolmay Şäkärimde,

Jattı aqın özi süygen mekeninde.

«Üştas» tau tik şanşılğan küzat-qiya,

«Qarabwlaq» özeni aqqan eteginde.

 

«Baqanas» Şıñğıstaudıñ jotaları,

Keregetas, Keñqonıs ataladı.

Qiya asuda şoqıtas aralasıp,

Baulı say jwpar şaşqan ot alabı.

 

Qılıqtı Keruenbwlaq, Qara qoytas,

Kök pen jerdiñ japsarı qarağay-tas.

Qas qağım tarih sırın şertip jatqan,

Tezekşoqı, Josalı, arada ayqas.

 

Şaqpaqtı elsiz qora jalğağanday,

Şığısta Egizqızıl, Balğa qanday.

Kündi wzatıp şığarıp salıp twrğan,

Qoltıqtasqan Mamır men Qalqamanday.

 

Tınıştıq tınımına ne jetedi,

Jır şirkin nöser bolıp seldetedi.

Birin-biri süyegen qos asudıñ,

Samalı tau adamın terbetedi.

 

Qora tamğa qonğanday mañday bağı,

Şağındı tau şıñına şalğaydağı.

Tınıştıq tınımına ketken aqın,

Öleñge tökti mwñın tañdaydağı.

 

Dananıñ, danışpannıñ nazı qattı,

Baqanasta baz keşip jalğız jattı.

Wlt oyına şamşıraq jağamın dep,

Wlı jürek «Qazağın» jazıp jattı.

 

Bwl jürek sezgendey me sirä küpti,

Bir qauip Ziyatına tirelipti.

«Amalsız qara tas bop qattım-au»- dep.

Şarşağanday nwr jüzi küreñitti.

 

Keñ dala, Aspan sonday kögildir-di,

Özektes oydı mwñğa jeñildirdi.

«Üştastıñ» jotasına jayğastı da,

Tereñnen tekti jırın tögildirdi.

 

«Qayran,

Qayğısız, qamsız künderim.

Sayran,

Sauıqtı rahat tünderim.

Senderden ne payda?

Asqan

Alpıstan mınau jasımız,

Qaşqan,

Şaldıqqan ğarıp basımız.

Qalasıñ qay sayda?

Noqtalı bas,

Ağızıp jas,

Qızusız mas jeliksiz.

Haqqa könip,

Körge tönip,

Eriksiz».

 

Bwl zamanğa naz aytıp, keri ketken,

Wlı jürek tökken sır seri netken.

Qajımaytın kärilik jeñgeninşe,

Qalam men qarındaşın serik etken.

 

NKVD aqındı ap iz basına,

Añdıtqan Aytmırzağa şıñ basınan,

Qos tizerlep otırıp, qwran oqıp,

Bet sipağan qajınıñ swlbasına.

 

Er kezegin eriksiz kek kemirgen,

Bayazit, Ğafır, Qabış ötti ömirden,

«Ziyatı arğı betke ötpekşi» dep,

Qırdağı äkesine jetken birden.

 

Jendetterdiñ jelbirep jelegi oqtan,

Aqın da Ziyattı oylap töbe baqqan.

Şığısqa jaña ğana tañ sögilip,

Ala bwlt küreñitip kele jatqan.

 

Bwl köñil bir bülikti nege izdeydi,

Öytkeni ardı arsızğa jegizbeydi.

Qazaqqa tän kündestik, qızğanşaqtıq,

Talanttardı «darındı» degizbeydi.

 

Nadandar jii tintip qora-jaydı,

Qajı atanı bandı dep qaralaydı.

Jau kördi segiz qırlı iri aqındı,

Baq taysa atağıña qaramaydı.

 

Qasietin qalağan jan-au zerek,

Şiırğan şejireni mol-au derek.

Şıñdarın kök tiregen kök taulardıñ,

Biiktigin alıstan qarau kerek.

 

İV

Otız birdiñ salqını, sarı küz edi,

Baqanastıñ mañı da jar-küz edi,

Serigi jalğız  Äupş qaytıp ketken,

Şäkärim de Şaqpaqta jalğız edi.

 

Qazannıñ ekisi-tin. Kün bwlttı edi,

Küzgi qara suıqtıñ ızğıp demi.

Botaqannıñ bauırın aq qar basqan,

Elsiz tamda jazılğan jır küpti edi.

 

Özin-özi jwbatqan jan dauamen,

Qaşannan aqın küyge qonbağan em.

Ziyatın, elin körip qaytqısı kep,

Torjorğa atqa er salğan tañğı auamen.

 

Örşil oy san qwbılıp, ala qaşıp,

Qajınıñ qam köñili balağa asıq.

 

Baqanastı boylap ketip bara jattı,

Aq saqalı twmanğa aralasıp.

 

Ziyat ta ala köñil, asığıs-tı,

Añdu da qatañ edi qapı küşti,

Aldınan şığa kelgen bülik topqa,

«Täuekel» dep qajı ata qarsı tüsti.

 

- Atadı! Barma! - degen qarsılıqtı,

Estidi, bwl sapardıñ narqın wqtı.

- Hoş, jan balam! - dedi de Ziyatına,

Äskeri adamdarğa qarsı şıqtı.

 

Jaqındap kele jatqan jalğız attı,

Dürs etken mıltıq dausı dür qwlattı.

Atar dep oylamğan añğal aqın,

Atınan audarılıp, jerdi qaptı.

 

Şolğınşınıñ qwp bolıp öz degeni,

Saydağı jalğız attı köz köredi.

Nısana qalt jibermey däl tiipti,

Sürmergen Halitovtıñ közdegeni.

 

Ätteñ-ay bwl şatqalğa beker keldi,

Jauızdar jaqsılıqtı kötermedi.

Añ aulaytın qosauız mıltığın ap,

«Atpañdar!» dep belgi etip kötergen-di.

 

Qaytsin olar baz keşken bülikti işki,

Tağı bir oq tañğı auanı tilip tüsti.

- Atpañdar! - degenine qarağan joq,

- Joğarı kötergen qol sılq tüsti.

 

Erkindikti köksegen kök tağısın,

«Jastarğa» tälim etken tek namısın.

Qarañğını jamılğan qara jürek,

Qandı qol qara mergen bek nağısın.

 

Mıltıq dausın jwtıp  tañ aranı,

Jendetter dananı jau sanağanı.

Tüz tağısı qansırap, qwlağanda,

Denesin aq kebin bop, qar oradı.

 

Aypara- ana süti tekti emilgen,

Abayday Wlı aqınnıñ mektebinen.

Ömiri, ölimi de jwmbaq sır bop,

Botaqannıñ bauırına ötti ömirden.

 

Sağatında aytılar joqtau-zardı,

Mañ dala tauğa-tasqa aqtarğandı,

Tuğannan-tuısınan jan jolatpay,

Wlı dene japanda oqşau qaldı.

 

Aqındar! Jüreginen jır egilgen,

Aqın-jürek! İrilik ireñi me!?

Eki atqanda köz jwmğan dünieden,

Aqındı däl közdepti jüreginen.

 

Danalıq jürekterdi besik etken,

Jürek derti-wlılıqqa kesir etken.

Wlı önerge tän sırqat - jürek deytin,

Sol jürekti jauız oq tesip ötken.

 

Abay aytqan köp öleñ «jürek» eken,

Sezim - näzik, öner - es koregi eken.

Ne şıqsa da jüekten şığatının,

Wlı önerdiñ jauları biledi eken.

 

Danalıqtı otqa örtep, şoqqa qarıp,

Aqın - jürek onsız da joqqa nalıp.

Şäkärim de sol dertten mert bolıptı,

Jürgeniñ basına oq qadalıp.

 

Wlı keude janında joq jarşısı,

Jattı jansız azalı joqtar kisi.

Wlı önerdiñ joqşısı bolmaytınday,

Qazasında bolmaydı joqatuşısı.

 

 

El basına kün tuğan tospay haldı,

Aytmırzağa amanat, qostay saldı.

Jauızdığın jalğannan jasırmaq bop,

Qwr qwdıqqa kömusiz tastay saldı.

 

Qajı edi, qari edi asıq qandı,

Qwrandı kie twtıp, maşıqqandı.

Imanjüzdi, işi adal sol mwsılman,

Qwr qwdıqta kömusiz, aşıq qaldı.

 

Biraq, şındıq jappadı jasın daqtı,

Erte-keş atar tañnıñ qasın baqtı.

Qaraqşılar tastağan Wlı dene.

Otız jıl qwr qwdıqta aşıq jattı.

 

Mise qılmay jazıqsız tökken qandı,

Eleusiz qaldırğalı köp bolğan-dı.

Şıñğıstau qwdığında torqa tasta,

Bük tüsip, jüresinen şökken jandı.

 

Ünsiz joqtap artında qalğandarı,

Sezdirtpedi. Basqaday jol qalmadı.

Qapı ketken aqındı aza twttı,

Ahat penen Güllardıñ tolğauları.

 

Darınğa, danalıqqa twnğan keude,

Janazasız, kömusiz zından jerde

Şındıqtı añsap, jıldardı jılğa wzarttı,

Ädilet joq qataldıq twrğan jerde.

 

Kezek dünie. Kez körse ötelmeydi,

Öner ölmes kün öter beker, meyli.

Talanttardı azappen attandırar,

Bwl jalğan irilikti kötermeydi.

 

Swlu sözdiñ siqırın süyikti etip,

Qas qağım tarih sırın biiktetip.

Sırlı ölkeden sır aşıp biz otırmız,

Közden de, köñilden de biik ketip.

 

V

Zaual keşken Ziyattıñ oyında arman,

Bir saparğa bel buıp, dayındalğan.

Tım jıraqtan estilip mıltıq dausı,

Wlı sezim tolqını boyın alğan.

 

Ziyatı - balası edi bek köretin,

Joq edi tiri janğa eş bögeti.

Äkesimen asığıs qoştasa almay,

Amalsız arğı betke ketken ötip.

 

 

Artqa tastap ketkenmen aza joldı,

Bäribir jazmışınan jaza qondı.

Otız jeti zobalañı qwr jibermey,

Şıñjañda qolğa tüsip, qaza boldı.

 

Bwl sırdı bügingi wrpaq wqqan tegi,

Wlı ölke Wlı önerdiñ şıqqan jeri.

Şaqpaqtan säl qaşıqtau «Keregetas»

Aqınnıñ soñğı demin jwtqan jeri.

 

Aqtabannıñ ayğaqtı bwltı köşip,

Zaman ağıp baradı silkilesip.

Qajı ata otırğan mınau «Üştas»

Jıldan-jılğa jatqanday dümpip ösip.

 

Tarihtıñ tarpıp alar tabanı joq,

Rastıñ uaqıt kütpes amalı joq.

Sondıqtan da ölgenniñ jamanı joq,

Tirilerdiñ jamannan amanı joq.

 

Jılıtıp, jırdı iitip kündi lebiz,

Jamandıq - jaqsılıqpen kindigi egiz.

Tirisinde dwrıstap söylese almay,

Ölgennen soñ ökiniş bildiremiz.

 

Qaşannan qayşılıqtı demep älem,

Aqqa qara jaqqandı demegen eñ.

Mwhammedtiñ soñınan şıraq alıp,

Ayırğa äkep Isanı şegelegen.

 

Jaqının jarğa itergen jağasımen,

«Qazaqtıñ jauı - qazaq»6 talasıp eñ,

Abayına abaysız qamşı iirgen,

Qara halıq aqıldı danasımen.

 

Birjanğa arqan baylap, jır köşirgen,

Ağayın qay zamanda birlesip eñ.

Bäyge qossañ atıñdı tartıspaydı,

Atıñ kelse dämetken jüldesinen.

 

Künşildiktiñ bolmaydı beker emi,

Qatelik - ökinişpen öteledi.

Mendegi aqın köñil meken tappay,

Köz jetpes bir tılsımğa jeteledi

 

Bwl Semey Wlılıqqa wya-besik,

Wyağa Şäkärim de siyar desip.

Abay, Mwqtar janınan bir eskertkiş,

Ornı oysırap, jüretin, qiyal kezip.

 

Zamanında zaual köp süyem jerdi,

Talay köş tüyelerge tielgen-di.

Semeyde bilim orda - Şäkärim bop,

Qaytadan baba esimin iemdendi.

 

 

Söyletip tilsiz öner är ğasırdı,

Müsinşi - Mwrat elge arda tudı.

Ötkirdiñ jüzimenen örnegin sap,

Şäkärim eskertkişi ornatıldı.

 

 

Kepterdiñ qanatımen şağılısıp,

Kieli Ertis baradı alıp wşıp.

Kädimgi qara tastan qaşap alıp,

Şäkärimmen qauıştı el sağınısıp.

 

Keşegi kekti jıldar ağarğanday,

Qwr qwdıq tastarınan jaralğanday.

Tastan torqa jamılğan tekti baba,

Eline tas müsin bop oralğanday.

 

Bar eken aruağı asıldardıñ,

Semeyde bir eskertkiş aşılğan kün.

Jalğız ğana suretten bastau alğan,

Eñ biik eskertkişi ğasırlardıñ.

 

Ötkendi, ketkendi de bağıp şıray,

Qaq jarğan qara tastı qalıp bılay.

Allanıñ jerde jürgen elşisindey,

Jappar iem jar bolğan jarıqtıq-ay!

 

Sandıqtas-aqın twrğan dara qanday,

Ötkenge ökinbeske şara qalmay.

Şıñğıstaudıñ şıñına şığıp alıp,

Zamanına zau biikten qarağanday.

 

Tağa almay talğamı zor müsinge min,

Aqındı däl özindey müsinder kim?

Eskertkişke jaqınday tüsip edim,

Qajınıñ jan-düniesin, işin kördim.

 

Bwrın-soñdı siqırmen kezikken kim,

Jürgeni-ay sır aldırtpay sezikterdiñ.

Tasta otırğan twñğiıq qalpımenen.

Mağan jüzin bwrğanday seziktendim.

 

Jaltaqtıq, jasampazdıq nesin berdi,

Twrlauı joq dünie esin jeñdi.

Qabağı salıñqılau bir küy keşip,

Mwzday tayğaq zamannıñ köşin kördi.

 

 

Qañtardıñ qarı bürkep qız erikti,

Terekter japıraqsız, küzeripti.

Sandıqtasta otırğan Şäkärimdi,

Oyğa ölşep, tömenirek tize büktim.

 

Köşpe bwlt töbemizden töñkerile,

Oyımdı orap alğan señ sögile

Qajı atağa jaqınday tüstim-dağı,

Peyil bere wmtıldım, eñserile.

 

 

Tolqınğa qarsı jürgen beyne tekti,

Ömiri «mwtılğannıñ» beynette ötti.

Tiri adam  sipatına engen aqın,

Qwdaydıñ qwdiretimen söylep ketti.

 

«- Qoy,jigittr kün boldı oylanarlıq.

Bilim, ädet, aqıldı oyğa alarlıq.

Nadandıqtan elirip, bosqa jürsek,

Mına zaman körseter bizge tarlıq.

 

Mınau Abay - bir ğalım jol şığarlıq,

Zamandası bolmadı sözdi wğarlıq.

Amalı joq aynaldı endi bizge,

Kün tudı etegine jabısarlıq..»

 

Wğa ma, wğa almay ma, jwrtım meni,

Qajı ata mağan äyteu bir sır berdi.

Qoñır dauıs boyıma jılu şaşıp,

Şımır-şımır ıstıq qan bülkildedi.

 

- Öleñdi, tanisıñ-au tegi meni,

Abay jürgen Wlı jol keri me edi!?

Sipatıña köz salsam aqın qızım,

Beynetiñ belşeden bop körinedi.

 

Qorqıttı, Hafizdi izdep aqtarıp biz,

«Üş anıq», «Jan» turalı toqtalıp biz.

Payda men ziyandı aytıp wqtıra almay,

Biz bosqa äure bolıp attanıppız.

 

Dep aqın ğarıp bastıñ bazın ayttı,

Otırdım jüregime jağıp oydı.

Qajı ata oyımenen talasa almay,

Mendegi şabıt tili şağım ayttı.

 

 

Jalğandı jasıruğa zatım jetpey,

Özimşe saq otırmın qapıl ketpey.

Añıljığan aspanğa nazar salıp,

Otırmın tik qarauğa dätim jetpey.

 

- Bwl künde adam tanu özek bop twr,

«Boy bwlğañ, söz de jılmañ» kezek bop twr.

Ar sızığın attauğa bolmaytınday,

Bir şekara qajı ata, qajet bop tür.

 

Ataqtı, mänsaptı da tör aldaydı,

Qazaq qoy, birin-biri köre almaydı.

Tañğı aspanday arşılmay adam miı,

Jürek pen aqıl tatu bola almaydı.

 

Talantı adam emes, haq qoldaydı,

Sodan da, bwl jalğannan tatqan qayğı.

Öziñiz aytıp ketken anıq, tanıq -

Kirşiksiz, taza aqılda baq bolmaydı.

 

Alauız, aşközdikten artar eges,

Wjdansız, zwlımdıqtı arqalap es.

Mınau zaman baylarğa bas şwlğu men,

Zwlımdıq ardan ayaq tartar emes.

 

 

Öskin oy, özek tartıp Wlılıqtan,

Özimşe özek aşıp, sır wlıtqam.

Aqın ata aldında aqtarılıp,

Janıma jay izdegem Wlı qwttan.

 

Bügingi almayğayıp quat-haldı,

Talap, ınsap, aqılğa sınatqan-dı.

Batar künniñ şuağı jüzin orap,

Saqalın saua sipap, şuaqtandı.

 

Raqımdı qanağatqa balatırıp,

Taqua taspiığın sanap twrıp

Kitapşasın aştı da mınanı ayttı,

Qabağına qalıñ mwñ qamap twrıp:

 

«- Öner qılma, ar satıp jaldanbaqtı,

Wlıq bolıp eldi jep, maldanbaqtı.

Bireudi jep, bireudi tabamız ba,

Qaşan jaqsı köruşi ek, aldanbaqtı

 

 

Talap pen aqıldı wğar keler zaman,

Dünie kezek bolmasa öler me adam!?

Jer astında kömuli qazınamdı,

Qazıp alar uaqıt keler, balam.»

 

Qajı ata sonı ayttı da, twrıp qaldı,

Bilmeymin oyı nemen twyıqtaldı.

Wlı önerdiñ aruağı aspanğa wşıp,

Swlbası tañğı buday swyıqtaldı.

 

Aqınmen eles sırı tüyindelip,

Şuaqtı şabıtımdı qwyın jeñip.

Jwrtta qalğan küşiktey işim wlıp,

Men qaldım qwla tüzde küyim kemip.

 

Qara Ertis qasiettiñ tegi ma edi,

Tolqınınan torqa jır tögiledi.

Közimnen alıs ketken aqın müsin,

Qız börkindey şoşayıp körinedi.

 

Zau biikke köz salıp, swrqım ketip,

Dwğalı sözderinen wrtım bekip.

Zwlmat jılı kömilgen qara jäşik,

Jer bauırın jatır ma bülkildetip!?

 

Kömip ketken kitaptiñ tulağanı,

Jerdi silkip, tastardı tırmaladı.

Aqın ata otırğan sandıqşa tas,

Dir etkendey, eske aldım zilzalanı.

 

Jwmbağı jer astınıñ kürkiredi,

Aulaqta aqın aruaq kürsinedi.

Şäkärim kömip ketken sol qazına,

Tastı türtip «dat» swrap silkinedi.

 

 

Ötkenge ökpeñdi aytıp ökin meyli,

Baqanas bayağınıñ sertindey bir.

Qiya küz irgesinde tereñ şatqal,

Barlıbay bayağışa ökirmeydi.

 

Japanda jalğızdıq bop süyeneri,

Öleñge ökinişin süyep edi.

Öñiri aşıq şapanın jelbiretken,

Bir aqsaqal tüsime jii enedi.

 

 

Ömir - däuir ösude, künder egiz,

Babalar salğan jolmen biz kelemiz.

Wlar qwstıñ qiırdan üni estildi,

Sarı daladan sandaltıp bizge lebiz.

 

Aqın tağdır osılay jırmen jetti,

Atom keşken ölkeni sır meñdepti.

Wlı ölke aynalıp ulı ölkege,

Mol siñirgen boyına u men dertti.

 

Darınğa, daralıqqa sap bwğalıq,

Mınau köşkin zamanğa qattı nalıp.

Alau nwrdıñ boyauı qarlı şıñnıñ,

Jostasın qan josa etip battı barıp.

 

Öşpeydi ötken künder beker esten,

Şabıttı şayqap kördim ot-elesten.

Jwbattı aşı oydı tätti sezim,

Keş meni kieli söz, qatelessem.

 

2003 j. 

Almahan Mwhametqaliqızı

Astana qalası

Abai.kz

0 pikir