Särsenbi, 1 Säuir 2020
Ädebiet 5587 0 pikir 15 Qırküyek, 2014 sağat 11:06

Stefan Cveyg. ŞAHMAT BEZGEGİ

Avstriyalıq klassik - jazuşı Stefan Cveygtiñ (1881-1942) novellaları kütpegen oqıs oqiğalarğa, adam janınıñ tereñ qwpiyalarına tolı bolıp keledi. Bwl – qazaqşağa sirek audarılğan qalamger. Belgili ädebietşi, aqın Mırzatay Bolat osı olqılıqtıñ ornın, az da bolsa, toltıruğa talaptanıptı. Audarmanıñ tili jatıq, tartımdı oqıladı.

 

 

 

ŞAHMAT  BEZGEGİ

(Novella)

                                

         Tün ortasında N'yu-Yorkten Buenos – Ayreske attanuğa tiisti aylapat kemeniñ üsti abır-sabır edi... Saparlas joldasım, qarap twrmay, bir äñgimeni bastadı...

         - Bwl kememen ğajap şahmatşı Çentoviç mırza da jolğa şığadı ğoy!

         - «Ğajap» deymisiñ?..

         - Ol älem çempionı bolğan mıqtı emes pe?.. Osınıñ aldında ğana Amerikanıñ barlıq ataqtı şahmatşıların küyrete jeñip, tası örge domalağan ol – endi Argentinanı bağındırmaq!..

         - Esime tüsti. Azdap bilem eken!..

         Gazet-jurnal jañalıqtarın qwr jibermeytin joldasımnıñ köp biletini ras... Bwdan bir jıl bwrın Çentoviçtiñ atı: Alehin, Kapablanka, Tartakover, Lasker, Bogolyubov sekildi şahmat «äulielerimen» qatar atala bastaptı. Özi – yugoslaviyalıq jarlı qayıqşınıñ balası körinedi. Bir saparında qayığına ülken keme soğıp, äkesiniñ ajalı sudan bolıptı. Sodan, jetimekti derevnyanıñ qwdayına qarağan bir pastorı panasına aladı. Aqımaqtau, jaybasar Mirkonı bilimdi qılıp şığarmaq bolğan din adamı köp jwmıstanadı. Biraq, ol eñbeginiñ jemisi körinbeydi!..

         Pastordıñ kün sayın keşkilik policiyanıñ kişi oficerimen üş partiya şahmat oynaytın dağdısı bar edi. Oyındı jas Mirko da sırttay qızıqtap twratın. Bir küni ol ekeuiniñ oyınınıñ üstine jergilikti şarua tap kelip, pastorğa öz anasınıñ hal üstinde jatqan jayın habarlaydı. Amalı qalmağan din qızmetkeri şahmattı tastap, älgi şaruamen birge attanıp ketedi. Sırasın ayaqtap işip, temekisin tartıp bolıp, ketpek nietpen otırğan kişi oficerdiñ közi ayaqtalmay qalğan partiyanıñ tastarına qadalıp qarap twrğan Mirkoğa tüsedi!..

         - Mümkin, partiyanı ekeuimiz ayaqtarmız?..

         Mwnı äñgi sanaytın oficer: «Bwl – şahmat tastarınıñ qalay qozğalatının da bilmeytin şığar!..»,- dep oylaytın. Bala, «mwnıñ wsınısı şın ba eken?..»,-degendey, policiya qızmetkerine kümänmen qarap säl twrdı da, pastordıñ ornına otıra ketti!.. Bir qızığı, on törtinşi jüriste oficer mırza jeñilip qalğanın moyındap ta ülgerdi! Ekinşi partiya da tap osınıñ kebin kidi! Kelesi küni esesin qaytarğısı kelgen tärtip saqşısı da, öziniñ qamqorşı-pastorı da Mirkoğa tötep bere almay, qayta-qayta wtıldı!

         Öz şäkirtiniñ tüysigine kümändana qaraytın pastor: «Mwnı ülkenirek jarısqa qossam qaytedi?»- dep oylaydı. Selolıq şaştarazdıñ kömegimen onıñ üsti-basın retke keltiredi de, körşi qalaşıqqa şanamen alıp jüredi. Ondağı şahmat äuesqoyları kafege jinalıp alıp, jarıstıñ körigin qızdırıp jatır eken! Pastordıñ qasındağı aq sarı şaştı, qızıl şıraylı jasöspirimge jwrt nazarı auadı. Onı şahmat üsteline şaqırğanşa – Mirko üstindegi taqır tonın da, ayağındağı bwzaubas etigin de şeşpesten, edenge qarap melşiip twradı da qoyadı. Birinşi oyında Mirko jeñiledi. Öytkeni, öziniñ pastor – wstazınıñ oyın täjiribesinde «siciliya qorğanısı» qoldanılmaytın!.. Qalanıñ tañdaulı şahmatşısımen ötken partiya teñ ayaqtaladı. Mirko üşinşi, törtinşi... qalğan oyındardıñ bärinde de qarsılastarın birinen keyin birin qirata wtıp şığadı!

         Qay qalağa saparlap barsa da – ol eñ arzan qonaq üyge tüsetin. Eger, aqısın tölese – kez-kelgen klub üşin sayısqa şığudan qaşpaytın. Onıñ sabın öndiretin fabrika iesimen, jarnamalıq habarlandıruğa qosa, öziniñ portretin şığaruğa keliskeni de bar. Mirko eki sözdiñ basın qwrap jaza almaytın sauatsız edi! Soğan qaramastan, öz atınan «Şahmat oyınınıñ filosofiyası» degen kitap ta şığaradı! Kitaptı tisqaqqan baspagerdiñ tapsırmasımen jarlı student jazıp edi!.. Çentoviçtiñ uaqtıqtarı äriptesteriniñ kekesinin tuğızatın.

         Mwnday adamdar, öziniñ tabiğatında bolmağasın, köñildi äzil-qaljıñnan aulaq jüredi. Ol çempion bolğasın-aq özin jer jüzindegi eñ mañızdı adam dep sanadı! Nebir aqıldı da mädenietti twlğalardı, keremet şeşender men jazuşılardı jeñgeni, olardan da köp tabıs tabatını – onıñ boyındağı özine degen senimsizdigin-täkapparlıqqa aynaldırdı! «Mine, men elden erek talant pen wlılıq auruın qatar köterip jürgen sonday mıqtımen bir kemede kele jatırmın!..» «Onımen – qalay til tabıssaq eken?.., «Odan – qalay swhbat alsaq eken?..» «Şahmat oyınına qalay şaqırsaq eken?..». Osınday saualdar meniñ basımdı qatırdı. Çentoviçpen kezdesudiñ säti zorğa degende tüsti! Bizben birge şotlandiyalıq tau-ken injeneri Mak Konnor da kele jatqan... Ol ekeuimiz  birneşe ret şahmat üstelinde sınasıp, äbden sıralğı bolıp alğanbız!  Qızuqandı, özimşil jan edi! Wtılsa, qarımtasın qaytarmay -  janı jay tappaytın! Bir küni, asılı, illyuminatordan bayqap qalsa kerek, çempion bizdiñ oyınımızdıñ üstinen tüsti!.. Jüris kezegi – Mak Konnordiki bolatın. Onıñ tasın qozğağanı sol – Çentoviç bizdiñ jay äuesqoy ekenimizdi bile qoydı!.. Sosın, jalt bwrıldı da, şığa jöneldi!

         Onıñ soñınan ketken Mak Konnor on minuttıñ şamasında qaytıp keldi. Özi köñilsiz.

         - Al, qalay boldı?..

         - Iä, siz dwrıs aytıpsız. Ol menimen qol berip amandasqan da joq! Sonda da, qorlığına şıdap, kemedegi äuesqoylarğa seans beruin swradım. Sonda ol beti şimirikpesten:

         - Onday oyınnıñ bir partiyası – eki jüz elu dollar twradı,-dedi. Men qarqıldap küldim. Mak Konnor külgen joq!

         - Ne de bolsa, kelistim!.. Şığının özim köteretin boldım!..-dedi.

Ertesine belgilengen uaqıtta köp adam jinalıp, çempiondı tosıp twrdıq. On minuttay küttirdi. Aqırı, keldi! Amandaspadı da! Ortalıq orın osı kezdesudiñ  kelisimin jasağan, aqısın töleytin Mak Konnordıñ özine bwyırdı. Oyın – bir taqtada ötetin boldı. Är jüristi birge talqılaytın boldıq. Oylanuğa, köp degende, on minut!.. Çempion figurasın qalağan şarşısına qoyadı da, bizge kedergi jasamas üşin, salonnıñ ekinşi basına ketedi. Kezekti jüristi jasağasın, arnaulı qoñırau joqtıqtan, şayqasıqpen stakandı şıñıldatamız. Partiya, «solay bolar-au» dep kütkendey, jiırma törtinşi jüriste Çentoviçtiñ wtısımen ayaqtaldı! Köpşilikti, onıñ wtısı emes, özderin adamğa sanamağanı küydirdi! Ol bizdi taqtada tizilip twrğan ağaş figuralardan artıq körgen joq!

         Mak Konnordıñ qaltası – oğan altınnıñ tausılmas keni siyaqtı körindi! Buenos-Ayreske jetkenşe – onıñ neşe mıñ dollar tabatının qwdayım bilsin!..

         Mırzalar! Sizder endi qara tastarmen oynaysızdar!-dedi Çentoviç. Qatarımız öskesin – bwl partiya bwrınğıdan qızulau sipat aldı. On jetinşi jüriske şeyin jağdayımız täuir bolğan... Sodan bastap qiındadı. On minuttay aqıldasıp, qay tastı qalay jüretinimizge kelistik. Mak Konnor figuranı kötere bergende – art jağımızdan üñilip twrğan bireu:

         - Qwday üşin!.. Olay etpeñiz!..-dep qaldı. Jalt qarastıq!.. Onı joğarğı palubadağı seruenderde köretin edim! Jası qırıq bester şamasında şığar... Onıñ kelisti kelbeti, aurudan twrğanday bop-boz jüzi nazar audartatın...Oğan alğaş til qatqan Mak Konnor boldı...

         - Sonda, siz ne keñes beresiz?!-dedi ol qızulanıp!             

         - Äzir peşkanı qozğamañız! Jaltarma jüris jasap, korol'di qauipti aymaqtan şığarıñız! Sonda, eki jaq ta ötpeli peşkalarğa ie boldı! Eñ wtımdı jol osı! Biz melşidik te qaldıq!.. Onıñ esepteuleriniñ däldigi men jıldamdığı jwrttı tañ qaldırdı! Wsınıs dereu qabıldandı! İle staqan da şıñ etti!.. Çentoviç, ädetinşe, sılbır basıp keldi de, qanday jüris jasalğanın kördi... Bir keremeti, ol bizdiñ qwpiya kömekşimiz jaña ğana boljap qoyğan jüristi jasadı! Öz wsınısın ötkizgen adam – oyınğa tağı aralastı!..

         - Aldımen, pildi alğa bastırıñız!.. Sonda çempion, amal joq, peşkanı qorğaydı! Biraq, mwnday jüris oğan payda bermeydi! «Ötpeli eken» dep qarap qalmay, siz onıñ peşkasın – atpen alıñız! Şabuılğa jol aşılğanı degen osı!..

         Onıñ ne dep twrğanın biz pälendey wqpadıq. Mak Konnor da jarıtıp eşteñe tüsinbedi. Siqırlanıp qalğanday, älgi nwsqaudı orınday berdi. Şayqasıq-staqandı tağı da şıñıldattı... Çentoviç bwl sapar tereñ oylanıp, twrıp qaldı!.. Söytti de, figurasın qozğadı. Bwl da – beytanıs mırza jap – jaña boljap qoyğan jüris edi! Çempion basın köterdi de: «Oyındı şirıqtırğan qaysıñ?»- degendey, bizdiñ qatarımızdı şolıp ötti. Onıñ izdep twrğan adamı, bir minut ta kidirmey, bizge kelesi jüristi nwsqadı! Dereu onıñ aytqanı orındaldı! Qolım qaltırap staqandı jäne qaqtım!.. Çentoviç bwl jolı kidirmey kelip, taqtağa üñildi. Ol türegelip twrıp oynaytın dağdısınan – birinşi ret jañıldı! Otırdı! Tipti, qozğalmay qaldı! Auır kirpikteri – közderin jauıp ketuge aynaldı! Qinala oylanğannan – auzı da aşılıp qalıptı!.. Bwl türi – azdap külki de şaqırdı!.. Çentoviç biraz kidirip barıp, aqırı, jürisin jasadı. Bizdiñ dos kidirmedi, birden pikirin bildirdi.

         - Bwl – qarsılas tarapınan jaqsı oylastırılğan pat!.. Mwnıñ atı – aldau! Oğan eligip qalmañız! Ayırbas jasañız!.. Ayırbas!.. Mindetti türde!.. Söytseñiz – partiya teñ ayaqtaladı! Çempion eşteñe de jasay almaydı!..

         Mwnan keyin, bar bolğanı, jeti jüris jasaldı. Çentoviç, köp oylanbay-aq, teñ oyınğa kelisti! Mwnday nätije, ärine, onıñ qıtığına tidi! Çempion şıday almadı!..

         - Mırzalar! Üşinşi partiyağa qalaysıñdar?-dep, özi wsınıs jasağanday tür körsetti. Bärimiz de quanıp, jelpinip twr edik!.. Mak Konnor birden:

         - Ärine!.. Seans jalğasadı!.. Bwl sapar çempionğa qarsı mına mırzanıñ özi jalğız oynaytın boladı!..

         - Ol mümkin emes!..-dedi bizdi birinşi ret teñ oyınğa jetkizgen beytanıs jolauşı. –  Sebebi, meniñ şahmat üsteline otırmağanıma – şirek ğasır ötti!.. Tağı da aytam!.. Ol mümkin emes!..

         Onıñ üstine, oyınğa qaptaldan qosılıp, wyat jasadım! Keşiriñiz!.. Endi senderge kedergi bolmayın!..

Biz bwl sözderdiñ män-mağınasın tüsinip bolğanşa – ol salonnan tezdetip şığıp ta ketti!.. Men onı izdep, wzamay, tauıp aldım!.. Joğarğı palubada eken. Jıljımalı tösekte kitap oqıp jatır... Ornınan twrıp, menimen qol alısıp amandastı. Qattı şarşağan adamnıñ türi... Samay twsı appaq. Jasına jetpey egdergendey. Kim ekenin ayttı. Ol aytqan esim – eski Avstriyadağı ataqtı bir äuletti esime tüsirdi... Özi bwrındarı jüyke auruına şaldıqqan adam sekildi... Bet terisi tartılıp, jıbır qağıp twradı eken!..

         - Şahmat üşin men biraz uaqıtımdı joğalttım!-dedi ol. – Biraq, bwl tım erekşe jağdaylarda boldı. Meniñ tarihıma qattı qızığıp otırsañız, mümkin, jartı sağatıñızdı qiyarsız?..

         Doktor B. közildirigin alıp, qasına qoydı da, äñgimesin bastap ketti...

         - Öziñiz de Vena qalasınan bolğandıqtan, ata-tegimnen habarlı körinesiz... Alayda, onda zañ keñesimen aynalısatın keñse bolğanın bilmeytin şığarsız?.. Onı alğaşında äkem ekeumiz, soñınan özim basqardım. Negizinen, bizder qazına – baylığı mol monastır'lardıñ dünie-mülkin rettep, olardıñ qızmetkerlerine zañ keñesin berip otırdıq. Imperator üyiniñ birneşe müşeleriniñ aqşa-qarajatın da basqardıq. Mwragerlik şarualardı advokatqa tapsıru tärtibi – twqımnan-twqımğa auısıp otırdı. Bizdiñ qızmetimizge senim artqandar aqşanıñ qwnsızdanğan, tipti, töñkeris etek alğan jıldardıñ özinde de qımbat qwndılıqtarın tügelge juıq aman saqtap qaldı! Bwl – bizdiñ äkemizdiñ tazalığınıñ, öz isin jete bilgendiginiñ arqasında mümkin boldı!..

         Germaniyanı Gitler biley bastağannan-aq şirkeuler men monastır'lardıñ dünie-mülki tärkilene bastadı. Äkemiz marqwm bolıp ketti!.. Meniñ soñıma gestapo tüsti!.. Gitler – Venağa da kirdi. Sodan, men mañızdı degen qwjattardı örtep, şetelge baylanıstı qağazdardı – kir kiim salınğan ülken qaltağa tığıp, senimdi is basqaruşım arqılı nemere tuısımnıñ üyine jönelttim!..

         Men qwsağan aqşa-qarajat pen qwndı qağazdarğa tikeley qatısı bar adamdardı, ädette, jalpı tärtiptegi lager'lerge jibermeydi. Meni de tikenek sımnıñ arğı jağındağı, är bölmesinde 20 adamnan toğıtılıp jatatın mwz basqan baraqtarğa qamağan joq. Qonaq üydiñ jılı bölmesine tap boldım. Özderine asa qajetti mälimetterdi alu üşin – olar meni wrğan da, soqqan da joq, esesine, bir bölmeniñ işinde japadan-jalğız qaldırdı!.. Onıñ: esigi, üsteli, kereueti, orındığı, qoljuğışı, torlı terezesi bar edi. Esik kündiz-tüni jabıq twratın. Üstelde: kitap ta, gazet te, qarındaş ta, qağaz da bolmaytın. Terezeniñ qarsı betinde – tas qabırğa. Söytip, meniñ janım men tänim twyıq bir quısqa qamaldı da qaldı!.. Mende mülik deytin de qalmadı!.. Uaqıttı bilmeuim üşin – sağatımdı, jaza almauım üşin – qarındaşımdı, tamırımdı qimauım üşin – pışağımdı alıp qoydı. Jazığı joq ermek  - temekim de alındı. Adam balasınan köretinim – jalğız türme baqılauşısı. Oğan – menimen söylesuge, swrağıma jauap qatuğa tıyım salınğan. Men, tura, mwhit tübine tastalğan zertteuşi – süñguir sekildimin. Äyteuir, qol-ayağım baylaulı emes!.. Bwrıştan-bwrışqa jüruge boladı... Jalğız serigiñ - öziñniñ oylarıñ. Biraq, oyğa da – tireu kerek!.. Tireui joq bos quıstan – oy da şarşaydı!.. Eşteñe özgermeydi... Sol bwrınğı quıs... Eşteñe de özgermeydi!.. Onıñ aqırı – samayıñnıñ sızdap – sırqırauına alıp baradı!.. Solay!.. Sen, bwrınğışa, jalğızsıñ!.. Japadan  - jalğızsıñ!..

         Osılayşa eki apta ötti. Men tolıqqandı ömir sürmedim! Tek, tirlik keştim! Uaqıt pen älemnen bölinip qaldım!..

         Aqırı, jauap alu bastaldı... Kenetten şaqıradı!.. Kün be, tün be – bilmeymin!.. Bölmeden şıqqanda – qayda baratınımdı, barğasın – qayda otırğanımdı bilmeymin!.. Aqırında, artında - äskeri kiingen eki adamı bar üsteldiñ aldında otırdım!.. Onıñ üstinde mağan jwmbaq buma-buma qwjat-qağazdar jattı. Sosın, bas aynaldıratın sandağan swraq! Olardıñ: qajettisi men qajetsizi, turası men janaması, perdelisi men aldampazı bar!.. Men äldebir monastır' üşin – qanday qwndı qağazdar satıp alıppın?.. Qanday bankilermen iskerlik baylanıs ornatıppın?.. Men äldebir mañızdı twlğanı tanimın ba, tanımaymın ba?.. Meniñ Şveycariyamen naqtı baylanısım bar ma?.. Bolsa, onıñ qay jerimen baylanıstamın?.. Meniñ är jauabımnıñ artında – ajal sığalap twrdı!..

Birte-birte men bos quıs pen tergeulerdiñ jüykeme tie bastağanın sezdim. Özimniñ - özime degen baqılauımdı joğaltpau kerektigin tüsindim!.. Ol üşin qalayda birdeñemen aynalısuım qajettigin wqtım!.. Men özim bwrınnan biletin barlıq öleñderdi, Gomerdiñ gimnaziyada ötilgen wzaq jıldarın, «Azattıq erejelerdiñ» negizgi baptarın – osılardıñ bärin erinbey – jalıqpay eske tüsirdim!.. Sosın, olardı, auzım köpirgenşe – jatqa ayta berdim!.. Ayta berdim!.. Sosın, arifmetikalıq sansız esepterdi şığardım!.. San türli sandardı: qostım, aldım, köbeyttim, böldim!.. Özime-özim ornatqan mwnday «tärtip» - tört ayğa sozıldı!.. Ärine, meni – bwl da qwtqarıp qala almadı!..

         Qwdaydıñ qwttı küni jalğız kisi ün joq-tün joq keledi de twradı. Tamağıñdı esiktiñ tesiginen tığa saladı!.. Baqılauşınıñ dağdısı osı!.. Bwl da jalıqtırıp boldı!.. Tamaqtı bir äkelgeninde – şıdamadım!.. Bezgek soqqanday qaltırap-dirildep, artınan ayqayladım! Men sonda:

         - Meni tergeuşige apar!.. Men bärin moyındaymın!.. Men biletin barlıq qwpiyanı aytam!..-dep ayqayladım!.. Biraq, bağıma qaray, baqılauşı meniñ ne degenimdi estimedi, älde, estigisi kelmedi!.. Bwl küni tergeuşiler - öz esiginiñ aldında wza-a-q küttirdi!.. Sağattar eki ret qoñırau soqtı!.. Eki sağat ötti!.. Kirer bölme!.. Bitpeytin kütis!.. Mağan otıruğa bolmaydı!.. Ayaqtarım – ağaş sekildi!.. Jansız sekildi!.. Kütip twrıp, janımdı jep twrıp, bölmeniñ işine köz saldım!.. Menikinen ülkendeu. Şağın eki terezeli. Esiginiñ tüsi basqa. Sol jağımda – qağaz salatın şağın şkaf. Onıñ janında – meniñ azaptauşılarımnıñ su-su şinel'deri salbırağan kiimilgiş. Men sol şinel'derge, olardıñ tigisterine şeyin mwqiyat qaradım. Tipti, bir şinel'diñ jağasına qonıp qalğan jañbır tamşısın da bayqadım... Sosın, demimdi işime alıp twrıp, älgi tamşını baqıladım!.. Ol wzamadı – edenge tamdı da ketti!.. Qarap twrmay, endi şinel'derdiñ ilgekterin sanay bastadım!.. Olardıñ bireuinde – segiz, ekinşisinde de sonşama, al üşinşisinde – on ilgek bolıp şıqtı!.. Söytip twrğanımda – men neni kördim deseñşi!.. Men bir şinel'diñ qaptal – qaltasınıñ azdap tompayıp twrğanın kördim!.. Oğan jaqın keldim. Onıñ qırları qaltanıñ sırtınan-aq bilinip twr edi!.. Quanğannan tizem dirildep ketti!.. Bwl – kitap qoy!.. Kitap!.. Qolıma kitap wstamağanıma tört ay bolıptı!.. Siqırlanıp qalğanday, şinel'diñ tompayıp twrğan qaltasınan közimdi alar emespin!.. Oğan, odan sayın, jaqınday tüstim... «Osı kitaptı wrlap ala alsam, şirkin!.. Bwl oyım jüzege assa – onı jüz qaytara oqır edim!..» Qwlağım şulap, jüregim bwlqındı!.. Mwzdağan sausaqtarım erkime bağınbadı!.. Men birte-birte şinel'ge janastım!.. Sosın, baqılauşıdan közimdi ayırmay twrıp, artıma wstağan qoldarımmen kitaptı qaltadan şığaruğa tırıstım!.. «Joğarı!.. Joğarı!.. Odan da joğarı!..» Sosın, onı jaylap jwlqıp kep qalğanımda – kişkene kitapşa alqanımda jattı!.. Jalma-jan onı beldigimniñ art jağına süñgitip jiberdim!.. Tergeude, swraqtarğa jauap beruden göri, kitaptıñ jayın, onı tüsirip almaudıñ qamın köbirek oyladım!.. Sol üşin, öp-ötirik jötelgen bolıp, qayta-qayta bügildim!.. Kitaptı bölmeme jetkizgenimde – menen baqıttı jan joq edi!.. Endi men jalğız emespin!.. Kitabı bar adam – jalğız bolmaydı!..

         Kitappen tanısuım – alğaşında meni opındırdı da!.. Bwl, bar bolğanı, şahmat oyınınıñ oqulığı bolıp şıqtı!.. Onda şahmattıñ äygili şeberleri oynağan jüz elu partiya toptastırılğan eken!.. Bwl oyındı sirekteu men de oynauşı edim. Biraq, kitaptağı teoriyalıq erejeden men ne tüsinem?!. Şahmattıq belgi – tañbalardıñ men üşin qanday mäni boluı mümkin?.. Degenmen, men bwl kitaptan sırt aynalıp kete de almadım!.. Torlı jamılğım – şahmat taqtasınıñ tap özindey körindi!.. Nannıñ qamırınan: korol'di, ferzini, attı, lad'yanı t.b. figuralardı jasap aldım!.. Mwnday aqılım – külkimdi de keltirdi!.. Qamırdan jasalğan aq «tastardı» qarağa aynaldıru - öte qiın şarua boldı!.. Aqqa jaqqan qoñır şañ – ketip qala berdi!.. Bir partiyanı qatesiz oynap, ayağına deyin jetkizuime – twtastay altı kün qajet boldı!.. Segiz kün ötkende – figuralardıñ qalay ornalasqanın jatqa biletin boldım!.. Jamılğınıñ endi qajeti bolmay qaldı!.. Bwdan eki apta ötkende – kitaptağı kez-kelgen partiyanı jadıma toqıp, körmey-aq oynay beretin boldım!.. Köp wzamay bwl kitaptı: «Bwl – wrlıq emes, bwl – jomart-qwdaydıñ mağan bere salğan baylığı!..»-dep wqtım. Sol kitaptıñ arqasında - özimdi qorşap alğan bos keñistikti toltırdım!.. Jwmısqa jegilgenim sonday, künbe-kün: tañerteñ – eki, twsqayta - eki, keşkisin - bir partiyanı mindetti türde taldap otıratın boldım. Meniñ künderim, bwrınğıday jarımjan emes, tolıq künge aynaldı!.. Mwnday mağınalı ermegim – üş ayğa sozıldı!.. Artınan, bwl ermek – mağınasızdıqqa aynaldı!.. Sebebi, jüz elu partiyanıñ ärbirin – otız retten qaytalap şıqqan ekenmin!.. Sodan, kitapta mağan belgisiz, meni jalıqtırmağan eşbir qwpiya qalmadı!.. Endi, men üşin – bwl twyıqtan şığudıñ jalğız jolı qaldı!.. Özime bwrınnan tanıs partiyalardıñ ornına – jañaların oylap tauıp, bir özim - eki adamnıñ rölin oynauım kerek boldı!.. - Doktor B.tösegine şalqayıp jattı da, közin jwmdı... Biraz oylandı... Şaması, jañağı aytqan äñgimesiniñ jalğasın jadına qayta oraltsa kerek... Onıñ ezui tağı da tartılıp, jıbır-jıbır etip qaldı!.. Sosın, qaytadan boyın tiktep otırdı. Äñgime jalğasın taptı...

- Sodan, özime – qarsı oynap, özimmen bäsekeles boldım!.. Men: birese - özim, birese-özge bolıp, mıñdağan partiyanı oynap şıqtım!.. «Mwnıñ aqırı nege soqtırdı?»-dersiz...

         Aytpañız!.. Oyınnan alıp jürgen äserim - qwmarlıqqa aynaldı!.. Qwmarlığım – esiruge aynaldı!.. Mwnday esirik küyden endi kündiz-tüni qwtılmaytın boldım!.. Keyde wyqıdan qara terge tüsip oyanatın boldım!.. Sebebi, oyın - wyıqtap jatqanda da toqtamaytın!.. Tüsimde körgen adamdarım: at, nemese lad'ya sekildi, qozğalıp jüredi!.. Şahmat tastarı sekildi, qorğanadı, ne, şabuıldaydı!..

Tergeulerde: meniñ öz sözderim men äreketterim üşin jauap beru tiistiligi – esimnen şığıp ketetin!.. Swraq-jauap üstinde – partiyalardı jalğastırğım kelip, janığıp otıratın boldım!.. Sebebi mende – oyındı toqtatatın erik küşi joq edi!.. Oyın degende, boyımdı bezgek qısqanday, şeksiz şıdamsızdıq bileydi!.. Bölmeni tazalauğa ketetin on bes minuttıñ özine -şıdas bermeymin!.. Oyınmen otırğanda, keyde, tamağım wmıt qaladı!.. Şölim qanbaydı!.. Bötelke tolı sudı – eki jwtqannan qaldırmaymın!.. Jalınıp, baqılauşıdan su swraymın!.. Keyde, äkeledi... Bir, minuttan soñ-auzım tağı qwrğap qaladı!.. Mwnday azaptı halimdi: «Psihikalıq jüyke auruı, - deymin be, älde, - şahmattıñ bezgegi!..»-deymin be, özim de bilmeymin!..

         Aqırı... Bir küni meni bireu – qwrdımnan qwtqarıp qaldı!.. Mwnı, «ğajayıp!..» desem, artıq emes!.. Esimdi jisam, tüsim emes, öñim!.. Auru tapqan bölmem emes – basqa bölme!.. Odan äldeqayda keñ, terezesi torsız, jarıq tüsip twrğan, qabırğaları appaq, töbesi biik bölme!.. Terezeden taza aua kirip, jap-jasıl ağaştardıñ japıraqtarın jel terbep twr. Iä, tüsim emes, anıq öñim eken!..

         Tüske taman däriger keldi. Özi bir kelisti, jüzi jılı adam körinedi. Meniñ otbasılıq jağdayımdı biletin bolıp şıqtı!.. Leyb – medik bolıp jasağan nemere ağam turalı da jaqsı sözder ayttı!.. Basımnan ötken azaptı tirlik şıdatpay, men de oğan ün qattım... «Osı, mağan ne boldı?!.»-dep swradım. «Jüyke jüyeñiz qattı bwzılğan!.. Wzamay jazılıp ketesiz!..»-dedi ol. Sosın: «Olardıñ jwmıs ädisi belgili ğoy!.. Ondaydı körgen – jalğız siz emes!.. Endi mazasızdanbay-aq qoyıñız!..» - dep qosıp qoydı. Men özimdi qwtqaruşınıñ biri – tap osı adam ekenin tüsindim!.. Jaratqannıñ bergenine – şükirşilik qıldım!..

Osı sätte kemedegi jolauşılardı tüski tamaqqa şaqırğan qoñırau dausı estildi. Men doktor B.-ğa keremet äñgimesi üşin alğıs ayttım. Oğan kelgen şaruamdı da wmıtpadım. Çempionmen jekpe-jek oyın ötkizuin qaytalap ötindim!.. Ol oylanıp qaldı... Men twrıp jüre berdim!.. On şaqtı qadam wzağanımda  -  artımnan quıp jetti!.. Özi qattı tolqıp, erinderi dir-dir qağıp twr eken!.. Tili kürmeliñkirep barıp:

- Joldastarıñızğa aytıñız. Men bir-aq partiya oynaymın!.. Densaulıq jağdayım jetse – soğan ğana jetedi!..-dedi.

         Köpten kütken oyın da bastaldı!.. Segizinşi jüriste oyın şielenisti!.. Çentoviçtiñ är jürisin wzaq-wzaq oylanıp barıp jasauı doktor B.-nıñ jüykesine tidi!.. Onıñ aldağı jüristerin esepteu jıldamdığı – çempion mırzadan jüz ese artıq körindi!.. Çentoviçtiñ qılar oylası qalmadı!.. Eşkim bilmeytin, eşqanday atağı joq doktor B. älemdegi eñ küşti oyınşını küyrete jeñdi!.. Bizdiñ quanışımızda şek bolmadı!.. Çentoviç bolsa, qabağı şart tüyilip, ünsiz qaldı!.. Sosın, qarsılasına swp-suıq qarap:

         - Tağı bir partiyağa qalaysız?..-dedi.

         - Bolsın! Bolsın! – dedi doktor B. Osı jerde onıñ manağı: «Tek, bir partiya!..»-degeni oyıma oraldı.

         - Bolmaydı!.. Büginge jetedi!.. Artıq salmaqtı – densaulığıñız kötermeydi! - dep qaldım... Esirik bua bastağan dosımız – aldında aytqan sözin müldem esinen şığardı!..

         - Qaydağı artıq salmaq?! - dedi mağan bwrılıp... Sosın, Çentoviçke qarap:

         - Jıldamdıq kerek!.. Jıldamdıq!..-dedi. – Jañağı oyınğa ketken uaqıtta – men on jeti partiyanı oynap ülgeretinmin!.. Mağan eñ qiını – mwnday ırğaqsız oyında wyıqtap qalmau!..

         Al, siz ne qıp twrsız?! Bastamaysız ba?!. Törtinşi jüristen keyin çempion tağı da tereñ oyğa ketti... Doktor B.-nıñ şıdamı tausıldı!..

         - Siz jüresiz be, älde, jürmeysiz be?!.

         Çentoviç oğan jaqtırmay, suıq qaradı!..

         -Men kelisilgen on minuttı tolıq paydalanatın bolamın!.. On toğızınşı jüriste – partiyada dağdarıs tudı!.. Çentoviç jüris jasağan boyda doktor B.lad'yasın üş torğa jıljıttı da: «Korol'ge-şah!..»-dep ayqaylap jiberdi!.. Çentoviç dausın köterip:

         - Men eşqanday şahtı körip twrğan joqpın!..-dedi.

         Äñgimege amalsız aralasqan men doktor B.-ğa:

         - Siz bwl oyındı dereu toqtatıñız. Därigerdiñ aytqanı qayda?!.-dedim.

         Doktor B.ornınan atıp twrdı!.. Çentoviçke qaradı!..

         - Meniñ jañağı aytqanım – bos söz boldı!.. Bwl partiyanı – siz wttıñız!-dedi... Sosın, nazarın bizge audardı.

         - Mırzalar!.. Men sizderden keşirim ötinemin!.. Mağan ümit artqandarıñ – beker!.. Bwl – şahmat oyınına soñğı ret şıqqanım!..-dedi. Ol bizge basın idi!.. Sosın, bizdiñ ortamızğa qanday jwmbaqtı jağdayda kelse – tap sonday jwmbaq  küyde şığıp ketti!.. Mwnşama zerek tuğan adamnıñ endi eşqaşan şahmatqa jolamaytının – onıñ oñaşada aytqan äñgimesine ortaq bolğan men ğana bilip twrdım!..

         - Bwl, jındı emey kim?!-dedi oğan qayran qalğanın jasırmağan Mak Konnor. Orındıqtan eñ soñğı bolıp Mirko Çentoviç köterilip, ayaqtalmağan partiyağa tağı bir köz saldı... Söytti de, birinşi ret keñpeyildik tanıtqanday bolıp:

         - Öte ökinişti!.. Iä, onıñ oylastırğan şabuılı jaman bolğan joq!.. Äuesqoy adam üşin – mwnıñ özi az jetistik emes!.. -dedi.

Audarğan - Mırzatay Bolat

Abai.kz

0 pikir