Senbi, 21 Qırküyek 2019
Ädebiet 6092 0 pikir 9 Qırküyek, 2014 sağat 13:48

Beyimbet Maylin. «JELDİBAY JINDIBAEV»

Jeldibay bolıstıq keñseden kelgende ekpinimen tau qwlatqanday edi. Qara qwlaqşındı jelkege taman basa kigen; artı tilik eski qara pälte delegeylenip, tüyme bitkeni ağıtılıp ketken: erbigen kişkene jebesin şiratıp tastaptı. Közi külim-külim etedi. Oñ qolında sırtı kirlep, maylanğan, o basında aq keneptiñ şumağı ekeni bilingendey bir dorbası bar. Kenep dorbadan kereginiñ bäri tabıladı: köylek-ıştanı da sonda, üguli nasıbayı da sonda, biren-saran eski gazetter de bar. Bärinen qadirlisi, Jeldibaydı ekpindetip jürgeni gübirnadan nauqan ötkize kelgen ökildiñ jazıp bergen mandatı; mandattıñ işinde astın sızıp koyğan «tovarış Jındıbaev» degen söz bar. Gübirnelik ökil sol mandattı berip jatıp:

- Tovariş Jındıbaev, bwl ser'eznıy nauqan, mwnıñ politiçeskiy znaçeniesi bar. Tak çto men senemin, bwl nauqandı provalit» etpessiz, - degen.

- Meniñ komandirovkağa şıqqanım jalğız bwl emes, talay tığız nauqandardı da dürildetip orındap şıqqan kökeñmin, naqa bolmay bara jatsa mäseleni qabırğasınan qoyıp jiberuden de tayınbaymız, - dep Jeldibay ökildiñ qolın wstap, qısıp-qısıp qoyğanda, ökildiñ qolın sındırıp jibere jazdadı. «Apırım-ay, mına şirkin elge barğanda qaytedi?» -degendey bop, ökil alarıp bir qaradı da, ündemedi.

Jeldibaydıñ aldına tobılğı torı attı bireu äkelip kese tarta berdi. Atqa qoqilana minip Jeldibay bayağı kenep portfel'di qoltıqqa qıstı. Ekpinimen tebinip qalğanda, torı at ırşıp tüsti. Qarsı soqqan jel Jeldibaydıñ qwlaqşınınıñ qwlağın deleñ-deleñ etkizdi.Attıñ twyağı jwmsaq topıraqtı uıstap laqtırğanday bwrqırattı. Ä degenşe bolmay torı attıñ üsti termen aq sabınday bolıp köpirdi. Auıldıñ qarası üzilgen kezde, Jeldibay artına bwrılıp qarap tepektep şauıp kele jatqan orta jastı kisini kördi. Jırtıq küpisiniñ etegi delegeylenip, tamağı mıjırayıp, jelge qarsı şıqqan soñ köziniñ sorası ağıp kele jatır eken. Jeldibay atınıñ basın tejegen kezde, ol jaqınday berip:

- Apırım-ay, şırağım, tım qattı jüredi ekensiñ-au, -dedi.

Jeldibay qara qwlaqşındı jelkesine taman iterip qoyıp, jımıñ-jımıñ etti. Torı at entigip ayağın bir ilgeri, bir keyin bastı.

- Ay, otağası, nadansıñ-au, jwmıstıñ jayın bilmeysiñ ğoy. Men qızu nauqanmen kelem. Ayañdap jürip ne bitirmekşimiz?! - dedi. Nauqanınatüsinbegenmen, Jeldibaydıñ qızulığına at iesi kisi den qoydı. Qatarlasa jürip otırıp:

- Şırağım, osı eldiñ özinen şıqqan balamısıñ, älde şetten kelip pe ediñ? -dedi.

Jeldibay ojırayıp betine qaradı. Şal kisi, küpisi jırtıq, saqalı wyısqan, jırtıq köylekten öñeşi sorayıp körinip twr. Kedeyligi türinen belgili. Kedey bolsa, qosşığa müşe bolsa bir bolıs eldiñ «qosşı» komitetiniñ bastığı «Jeldibay Jındıbaevtı» bilmedi degen ne swmdıq? Jındıbay adam bilmestik kisi me? Jarbol bolıs bolıp twrğan kezde, Jındıbay sonıñ artınan şabarmanı bolıp, bir bolıs eldi siltidey tındırğan kisi joq şığar dep oylauşı edi... Torı attıñ basın tarta tüsip:

- Osı eldikimin, şırağım, - dep şal közin jıpılıqtatıp tepektep jaqınday tüsti.

- Endeşe, meni swramay-aq qoy. Men Jındıbaevpın. «Tovarış Jındıbaev» deseñ osı eldiñ balasına şeyin biledi.

Şal ündemedi. «Tolıp jatqan jındınıñ biri eken» dep işinen oyladı da, atın şaujaylap, tepektep jüre berdi...

Auılnaydıñ auılınıñ qarası körinisimen Jeldibay şaba jöneldi. Auılnay jas bala jigit. Köleñkesinen korqıp otırğan äke-şeşesi bar eken, olar qalbañdap aldınan şığıp, Jeldibaydı üyine tüsirdi. Tört qabat körpeniñ üstine Jeldibay barıp otıra bergende, kempir ornınan twrıp, tısı jırtıq aq jastıqtı Jeldibaydıñ arqasına tosa berdi.

-     Auılnay, qaydasıñ?

-     Mwndamın.

-     Qane, birdemeñ bar ma, toñıp keldim...

Auılnay, bala jigit qoy, tüsinbedi bilem, auzın aşıp twrıp qaldı. Jeldibay jımıñ etip külip jiberdi.

-     Bala ekensiñ ğoy, «kök moyınıñ» bar ma deymin?..

Jeldibaydı jılıtu üşin on bes şaqırım jerdegi qaladan «kök moyın» äkeluge adam şaptırıldı.

... «Kök moyınnıñ» qalğanımen basın jazıp Jeldibay dalağa şığa kelgende, kün säskelikke kelip qalıp edi.

Ala şabır bwltı bar. Künbatıstan esken qoñır jel küzdiñ salqının betke äkelip soğadı... Arbağa baylağan bwzaular bürsiip tört ayağın bauırına alıp twrğan sekildi. Biren-saran äyelder, basın doğalday oratıp, tezek terip jür. Jaman twmağı jarbiıp, küpisine oranıp qorbiıp keybir şaldar künşuaqta tıqıldatıp ağaş şauıp otır... Jeldibay bärine qaradı. Solardıñ işinen Jeldibaydıñ közine şalınğanı şetki bir üydiñ esiginiñ aldındağı şay qoyıp jürgen äyel bala boldı. Orta boylı, jası on bes, on altınıñ şamasında bolar, qara barqıt şapanı bar. Qızıl tebeteydi jelkesine taman salıptı. Üy men jer oşaqtıñ arasında ersili-qarsılı jür edi. Bir ret samauırınğa ağaş salıp jatıp, basın köterip, Jeldibayğa qarağan sekildi boldı, qaradı ma, qaramadı ma, ol jağı belgisiz. Birak Jeldibay özine qaradı dep tüsindi. Tamağın keney tüsigi, bw da qwlaqşının bir jaq şekesine taman kidi. Auılnaydıñ şeşesi:

-     Şırağım, qonaq, şay pisti, - dep bir-eki ret aytsa da, Jeldibay onı elemesten, ıntıqqan qızına qaraumen boldı...

-    At joq. Jwrttıñ bäri jwmısta. İbekeñ üyinde bir at bar eken, qalağa jüremin dep bermey otır, - dep, sel'sovet müşesi bir jigit Jeldibayğa jetip keldi.

-    İbekesi kim?

-     Mına şetki üydiñ iesi.

Qolındağı kesesin ırğıtıp jiberip, Jeldibay ornınan qarğıp twrdı.

Kenep dorbasın qımqıra wstap, qwlaqşının jüre kiip, şetki üyge jügire basıp kirip keldi. Sirek saqaldı arıq sarı kisi tört bwrıştı dastarqannıñ orta beline otırıp, sarı taba nandı turay bauırsaq qılıp otır eken. Tompaq betti qara qız şolpısına taqqan kümis teñgesi sıldırlap, bes batpan kir kenep oramalmen juğan keseni sürtip, şay dayındap jatır...

Ekpinimen kirgen Jeldibayğa üy iesi de, qız da qaray qaldı...

-   Otağası, atıñızdı nege bermediñiz? Meniñ kim ekenimdi bilmediñiz be? Men Jındıbaevpın! Mına mandatpen tanıs bolıñız, - dep kenep dorbadan bükteuli qağazdı suırıp alıp, üy iesi Ibıray otağasınıñ aldına tarta berdi. Ibıray sasıp, dastarqannan keyin şeginip ketti.

-    Tanımaysız ba?

-    Tanımaytın edim, şırağım...

-    Jaraydı, hat tanımasañız este bolar, ülkenderge arnap biıl mektep aşıladı, sonda aldımen sizdi jiberemin, äzirge atıñızdı jegiñiz.

-   Şırağım, nälök töleu üşin qalağa aparıp astıq satqalı otır edim.

-   Sözdi qoy, nälegindi artınan töley jatarsıñ. Men qızu nauqanmen jürmin, meniñ nauqanıma bögeu isteseñ, pwrtekel-dep, «Temirqan şorağa» aydauğa da qwdiretim keledi, - dep, üy iesi Ibırayğa Jeldibay bürkitşe tüylikti.

Ibıray sasıp atına jügirdi. Şelek juıp jatqan bäybişe şelegin tastay berip, auzın sılp etkizip, tizesin qwşaqtap otırıp qaldı. Qara kız qorıqsa da iba qılıp, wyalsa da tömen qarap, kese juumen boldı.

Jeldibaydıñ közi dastarqandağı turaulı sarı taba nanğa, samauırın janındağı qara ayaqtıñ kenerimen birdey bolıp twrğan qaymaqtı sütke tüsti. Şoqqa qoyılğan qwmanşa tolğan qozıday büyirlenip, saqıldap qaynap, şaydıñ iisin mwrınğa kirgizip baradı. Kese sürtip otırğan qara qızdıñ bırtiğan sausaqtarındağı tizilgen saqinaları Jeldibaydıñ nazarın eriksiz audarıp twrğan siyaqtı boldı. Jeldibaydıñ aşuı basıla tüsip, dastarqannıñ basına keldi. Qızğa külimsirep qarap:

-     Qarındasım, şay qwyıp jiberesiñ be? - dedi.

-     Qwy, qarağım, qaymağıñ bolsa ber! - dep, şeşesi bezektep, samauırınğa töne tüsti.

Kenep dorbanı tastay berip, Jeldibay Jındıbaev şayğa jabıstı. Qız şay qwydı. Şeşesi, şidiñ işindegi qara qazannıñ betin sıpırıp, bir ayaq qaymaqgı Jeldibaydıñ aldına äkelip tartıp:

-   Je, qarağım, qarnıñ aşıp qalğan şığar, - dep ayağan bolıp sıylap jatır. Biraq, bet ajarındağı keyistik - qaymaqtı erkimen bermegendigin bildirip twr edi.

Ibıray attı äkelse de jegilmedi. Jeldibay şaydı jaylasıp otırıp işti. Şay işip bola bergen kezde «jwrt jinalıp dayın twr» dep auılnay kelip edi, jiılısqa barudıñ ornına Jeldibay qonaqası izdedi.

-    Auılnay degender epti keluşi edi, sen nağız bala ekensiñ. Ükimet jwmısın aşığıp jürip istesin degen zañdı eş jerde körgemiz joq, tüstenip alıp barsaqta boladı, - dedi.

Auılnay qısılıp, Ibıraydı oñaşa şaqırıp alıp söylesip, toqtı soy dep zığır etti.

-    Tört toqtınıñ üşeuin jazdı küni soyıp, bireuin twqımğa qaldırıp edim. Kempir könbeydi ğoy, - dep Ibıray birsıpıra qınjıldı.

Biraq, auılnay men «töreniñ» teris közine ilikse, zıqısı şığatının sezip, amalsızdan aq toktını süyrelep alıp keldi. Ibıraydıñ qatını bwrınğıdan da jaman bwrtiıp, aşuın sırtqa şığara almay, öşin balalarınan aldı. Mañına kelgen balaların qiratıp wrumen boldı.

Jeldibay besin kezinde attandı. Auılnay aldına äkelip attı wstağanda, üzeñgige ayağın sala berip, Jeldibay tältirektep qwlap kete jazdadı.

-    Äy, auılnay, qımızdı köp berip jibergen ekeneiñ, - dep öz-özinen jırqıldap küldi.

... Toptanğan jwrt auıl sırtında twrıp qarsı aldı. Mäjilis aşılıp, Jeldibayğa söz berildi.

-    Men Jındıbaevpın! - dep bastadı Jeldibay.

Sodan soñğısın jwrt ta wğa almadı. Ne aytqanın Jeldibaydıñ özi de bilgen joq. Äyteuir wzınnan-wzaq sozılğan, bitpeytin bir äñgime boldı. Jwrt birine-biri qarap küñkildesip:

-     «Jındıbaev» dese, Jındıbaev eken! - desti...

* * *

...Birer ay ötkennen keyin gübirnelik gazette Jındıbaev turalı habar basılıp şıqtı.  El işine şıqqandağı istegen jolsızdıqtarı terilip sotqa berilipti, türmege jabılıptı!

Jwrt erkin demin alıp:

-    Bäse, solay bolsa kerek, ornın jaña tapqan eken!.. - desti.

0 pikir