Särsenbi, 16 Qazan 2019
Alaşorda 6384 0 pikir 8 Qırküyek, 2014 sağat 11:14

Twrsın Jwrtbay. KÜYİNİP, SÜYİNE ALMAĞAN ÖMİR (jalğası)

3.

 

Wlttıq ädebiettiñ osınday älemdik deñgeyine köterilgenine qaramastan, tınış künde nayzağay oynatıp jüretin Qazaqstannıñ  Ortalıq komitetine ideologiya jönindegi hatşı bop kelgen jandaral N.Jandildinniñ jüykesine «Qazaq ädebieti» gazetindegi qazaq tağdırı, qazaq tili, qazaq mektepteri, wlttıq öner, halıqtıñ än-küyi, salt-dästüri turalı basılımdar tikendey qadaldı. Onıñ üstine tıñ ölkesindegi qazaq mektepteriniñ jappay jabıluı da ziyalı qauımdı alañdatqan bolatın.

Osığan baylanıstı 1957 jılı 26-qaraşada «Qazaq ädebieti» gazeti ülken talqığa tüsti. Wlttıq mädeniettiñ müddesin qorğap, «jaña wltşıldıqpen küreske» jol bermes üşin, irgeli jazuşılar, sonıñ işinde M.Äuezov te talqığa qatıstı. İslam Jarılğapov pen Äljappar Äbişev bayandama jasadı. Qazaq tiline – öner, balmwzdaq, ayaldama, oram, gülgül, sayajay, janwya, derekti, körermen siyaqtı köptegen ataulardıñ balamasın kiriktirgen İsläm şeşen öziniñ qaşandağı ädetimen wzaq jäne keñinen jayılğan bayanın qaulı şığaratınday därejege jetkizbedi. Al Ä.Äbişev bizdiñ taqırıbımızğa qatıstı:

«S.Nwrışev Şortanbaydıñ «Bala zarı» turalı öziniñ maqalasında Şortanbay şığarmalarınıñ keybir äleumettik sırın, realistik sipatına, közqarasına baylanıstı tuğan qayşılığın da jete taldap, oğan naqtı, ob'ektivti bağa berudiñ orınına S.Nwrışev aqın tvorçestvosın birıñğay joqqa şığaruğa salınğan. Ol Şortanbaydı Abaymen salıstıradı. Abayğa qoyatın talaptı Şortanbayğa da sol küyinde twp-tura qoya saladı. Özgesin bılay qoyğanda, tipti osınıñ özi-aq zertteuşiniñ ob'ektivti poziciya wstanbağandığın körsetse kerek. Altı aydıñ işinde arnap söz etkeni, negizinde, eki-aq aqın bolsa, onıñ biri Şortanbay äli dümbilez. Ol turalı bir-birine müldem qayşı eki pikir aytıldı. Birinde aqtau basım bolsa, ekinşisinde Şortanbay müldem qap-qara. Ekeuiniñ qaysısı dwrıs ekenin, yağni, Şortanbaydıñ kim ekenin gazet ne özi aytqan joq, ne özgege aytqızğan joq, sol dümbilez küyinde qaldırıp qoydı»,– degen pikirdi köterdi.

Q.Quandıqov: «Teatr sını qamtılmaydı. Jeke spektakl'der men rol'der talqılanbaydı.

Ä.Täjibaev: Gazette jazılğan maqalalarda mädeniet, tereñdik joq. Ejelgi aytılıp jürgen arzan sözdermen toltırıp, qwrğaq sözuarlıqqa salınu jağı küşti. Gazetke tän jinaqılıq, şiraqtıq joq. Til wstartu jöninde tım salınıp ketuşilik bar. Mısalı, körermen degen ne söz? Gazette keyde özin sınağan adamdarğa tiisip, betten tırnau ädeti bar. Mısalı, Ahtanov turalı osılay boldı. Bwl partiyalıq principke jatpaydı. Ädebietşilerdiñ jinalısında Ahtanov gazetti sınağandıqtan da onıñ sözin keketip paydalanıptı. Juırda S.Mwqanovtıñ Säken jayındağı maqalası basıldı. Onda Säkenniñ keybir minezderi, bügin gazetke basuğa bolmaytın sözder ketken. Ardaqtı adamdar turalı kereksiz, aytılmaytın bir ösekterdi bıqsıtqan. Redakciyada sergektik, zerektik joq. Mısalı, Äljappardıñ elu jıldığına arnap bet berip otırıp, sol nomerdiñ bas maqalasında Täjibaevti balağattaydı. Onı kelesi sanda da jasauğa bolatın edi ğoy. Gazetke partiyalıq jetispeydi. Sonı eskeru kerek. Öner, körermen degen balamalardıñ orınına biz özimizdiñ iskusstvo men zritel'di qoldana beremiz»,– dep ayaqtaydı.

Ä.Täjibaev gazettiñ wltşıldıq sipatın osı «til wstartudan» köredi.

R.Berdibaev: «Bizdiñ gazettiñ jwmısına baylanıstı Ortalıq komitettiñ qaulısında meniñ de atım atalğan edi. Sondıqtan da öz qatemdi tüzetu turalı özimniñ ne istep jatqanımdı ayta ketkim keledi. Men redakciya qwramında qalıp birsıpıra maqalalar jazdım. Onıñ bärin jwrtşılıq jaqsı qabıldadı. Söytip men redakciyada jwmısta qalıp qatemdi tüzeuge mümkindik aldım».

M.Äuezov ädebiet teoriyası men audarma teoriyası, şığarmalardıñ orıs tiline audarılu mäselesine toqtala kelip:

«Berdibaev joldastıñ sözi meni süysindirdi. Ol Qaulı şıqqannan beri 18 maqala jazıptı. Äsirese, onıñ orıs ädebieti turalı bes maqalası mağan wnadı. Sonı osı jağınan mamandandıru kerek. Redakciya osınday avtorlarmen jwmıs isteui kerek. Mwra jöninde öz aldına talqılağan jön. Aytıs degendi jii qoldanayıq. Biraq ol bet tırnauğa aparmaytın bolsın»,– dedi jas «wltşıldı» qorğap.

«Bet tırnasudan» Mwhtar bwl jolı da qwtılmadı. Sol kezde aralarına sızat tüsken Ä.Täjibaev onı «tırnap aldı». Özine tura kelmey, ol turalı öleñdi sınadı.

H.Erğaliev: «Äbdildä Täjibaev özi oqımastan, bireudiñ aytuımen meniñ Mwhañ turalı jazğan öleñimnen sayasi qate tabadı. Jazuşılardı atıstırdı – deydi. Al şınında onday eşteñe joq».

Bwl hattamanı keltiruimizdiñ sebebi, qazaq ädebietiniñ işinde äli de wltşıldıqtı äşkereleudiñ, özara jikşildiktiñ, retin tauıp Mwhtardı mwqatudıñ tiılmağanın añğartu.

Şığandap şıñğa şığıp bara jatqan keşegi iıqtastarın biikke wzatıp salıp twrıp, Säbit Mwqanov pen Ğabit Müsirepov onı tağı da bir ret jäne eñ soñğı ret eteginen tartıp qaluğa tırıstı. Oğan sebep bolğan Mwhtardıñ «Dos – bedel dos» attı p'esası. Zamanaui taqırıpqa jolı bolmaytının bile twrıp qalam tarttı. P'esada öziniñ mwqım ötken ömirin eles arqılı sahnadan ötkizdi. Sonday-aq mwnda öziniñ sottalğanı turalı «qara küyeni» alıp tastağanda ökimet basşılarına aytqan: «Alaşorda» turalı jazamın degen romanınıñ da swlbası bar edi. Osı p'esanı qalayda qwlatuğa ıqılası auğan eki dos özara hat alıstı. Şağın qazaqı maydanda Ğabit Müsirepov bwl jolı Säbit Mwqanovtıñ jağına şıqtı.

Bwl oqiğanıñ sayasi quğınğa qatısı şamalı, biraq wzaq jıldarğa sozılğan qırği qabaq ırğasudıñ soñğı sürkili bolğandıqtan da tek S.Mwqanovtıñ Leningradta jürip Ğ.Müsirepovke jazğan hatın tüsiniktemesiz wsınumen şektelemiz.

«Qwrmetti Ğabit! (Öziñ üşin ğana).

Mwhtardıñ «Dos – bedel dosı» turalı bergen telegrammamdı alğan bolarsıñ. Onda: «Hat ta jazam»,degen edim. Tez jazuğa qolım timedi, bögetim – «Qıtay oçerki». Leningradqa qaşuıma bir sebep, sol da bolğan edi. Telefonnan, jinalıstan... degendey aulaq ketip, oçerkke (osı sözdi Säken «Şolu» dep  atağan edi, sol dwrıs siyaqtı, qabıldau qajet siyaqtı) şwqşiya kirispek em. Ol nietim dwrısqa şığıp, sarıla otırudıñ saldarında, qazir eñserip tastadım. Endi azdap dem almaq bolıp em, esime sağan hat jazam degenim tüse ketti. L.N.Tolstoydan bireu: «– Siz köp jazasız, sonda qaşan, qay uaqıtta tınığasız?», dep swrasa, şal: «– Bir jwmıstan ekinşi jwmısqa auısqanda»,dep jauap beripti-mis. Sol aytqanday, jazğandarımnıñ därejesi qandaylığın ädil oquşınıñ sınına tastap, öz aytarım: men jazbay otıra almaytın kisimin ğoy. Bwl jağınan şın eñbekşi ekenimdi öziñ jaqsı bilesiñ. Bwl hat ta sol «jazbay otıra almaudıñ» saldarınan tuğan närse.

Qıtay şoluı turalı az söz: keybir jazğanına qanağattanıp, keyin olqısınu – bükil jazuşı ataulınıñ basında bolu kerek. Özimşe: «Egerde düniede Säbit Mwqanov degen jazuşı bolsa, ol täuir birdeme jaza qalsa, alda da täuir birdeme jaza alatın bolsa, sol jazğandarınıñ, jazatındarınıñ işindegi eñ täuiriniñ biri osı «Qıtay» boluğa tiisti; olay deytinim, bwl şoluda men wlı qıtay halqınıñ eñbek süygiştik, eñbektengen isine wqıptılıq, şeberlik, obrazın jasay alğan siyaqtımın. Materialdarım bay. Solarğa süyine, qızığa jazıp otırıp, köp qağazdı şimaylap tastappın. Tegi, bwl 15-20 baspa tabaqtıq kitap bop qaluı mümkin.

Taqırıpqa oralayın: Mwhtardıñ atap otırğan p'esasınıñ bası, men Leningradqa jürerden 2-3-aq kün bwrın «Qazaq ädebietinde» (№28, 11 iyul') jariyalandı. Ayağı, men jürgenşe ülgermeytin boldı. Meniñ bir «jınım», gazet-jurnalda üzilip basılğandardı jinap ap bir-aq  oqımasam şatasıp qalamın. Bwnda da söytermin dep jürip kettim. Keşikpey p'esanıñ ayağı basılğan 29-sandı aldım da, bir künimdi soğan ädeyi qiıp, tıñ otırğan qalpımda, qolıma qarındaştı ala otırıp oqıp şıqtım.

Bwğan deyin oqımauıma bas ayıptı adam – Mwhtardıñ özi: biılğı maydıñ basında, Abay teatrınıñ üyinde bolıp ötken Qazaq SSR Joğarğı Sovetiniñ mäjilisinen Mwhtar ekeuimiz tüsten keyin şığa berdik. Abay köşesinde ekeuimiz qoştasarda: «– Säbit, – dedi mağan Mwhtar – erteñ sağat beste men Moskvağa wşam, sağat däl üşte Märiyam ekeuiñ bizdiñ üyge keliñder». Atalğan uaqıtta Märiyam ekeuimiz barsaq, sen, Ğabiden, Şäken ... degen siyaqtı bir top adam dağdılı qarttarıñdı oynap jatır ekensiñder. Biz bara, hozyayka «as dayın» dedi de, bärimiz Mwhtardıñ ädettegi dastarqanınan işip-jey bastadıq. Tostar söylene bastadı... Sonda Şäken twrıp: «Biz Mwhañnıñ jaña ğana jaña p'esasın oqıdıq. Bwl, eñ aldımen sugubo partiynaya p'esa, ekinşi – qazaqtıñ ğana emes, sovettiñ ğana emes, bükil dramaturgiyanıñ tarihına kirgen jañalıq bwl. Eger osı p'esanı qoyuğa mağan sense, men özimdi asa baqıttı kisi seziner edim»,– dedi. Özim oqımağan p'esağa Şäken bergen bağanı (özi täuir artist bola twra, Şäkennen qwndı pikir şıqqanın körgen emen) tıñday, eleñdey otıra, özgelerdi erte şaqırıp p'esasın oqıp, jalğız ğana meni 3-ke şaqıruı köñilime keldi. Bwnı işimnen «Edigeniñ eski kegi» degendey, ne eski jikke, nemese, oyıma kelgen sözdi özgelerdey bükpey ayta saluımnan qorqu dep tüsindim (Soñğı joramalım rasqa şıqtı, onı keyin aytam).

Tamaqtan jwrt tarağanda, men aeroportqa barmay qaldım. Tahaui Ahtanov (ol – Mwhtarğa poklonniktiñ biri ğoy) menimen birge qayttı:«Qalay eken?»,– dep swrap edim: «Meniñ aqılım jetpeytin närse me, bolmasa, tükke twrmaytın birdeñe me – tük tüsinsem bwyırmasın», dedi.

Keyin, soyuzda oqığanda, Äljappar habarlağanımen, barmağanım ras. Bwrın alalap oqığan kisige jaramsaqtanıp nem bar? Jäne Tahauidiñ sözine qaradım da: ol söz ras bolsa, arandap qalarmın dedim (Bwl joramalım da rasqa şıqtı. (Onı) bäriñ jabıla maqtağansıñdar: eger sonda men de bolsam, osı hatqa jazğalı otırğan sözderimdi aytar edim de, sender «jaqsı», men «jaman» bop şığa keler edim. «Qwday» meni ol «päleden» saqtadı). Artınan öziñnen swrağanda: «Jaqsı pikirdemiz, tek Äbdildä oñaşada: «Bwl Mwhtardıñ ölim küyi» dedi» – dediñ. Odan keyin teatrda oqığanda, jwrt jabıla tağı maqtaptı, biri – Gol'dblat. Ol mağan: «Ujasnaya p'esa, ploha, prejde vsego kak p'esa, a v ideynom otnoşenii, çert znaet çto-takoe!», dedi.

P'esañı özim oqığanşa estigenderim osılar. Özim p'esanı bir emes, eki oqıdım, öytkeni, wnau-wnamauın bılay qoyğanda, alğaş oqığanda avtordıñ ne aytqısı keluin oldä-bildä tüsingen joqpın! Ekinşi ret oqığanda, odan keyin oylanğanda da tüsinip jarığan joqpın. Endigi söz – tüsinbeu sebepterim turalı jäne tüsingenimnen jasağan qorıtındılarım turalı.

Eñ alğaş, gazette basılğan p'esanıñ Oktyabr'diñ 40 jıldığına arnaluın körgende, gazet annotaciyasınıñ p'esanı aspannıñ ar jağına şığara maqtauın körgende: «Mına bayğwsqa jaña, socialistik ömirden qwndı närse jazuğa bolmay-aq jür edi, endi säti tüsken eken ğoy!», dep quanıp kettim. P'esanı oqi bastasam, Mwhtardıñ öz ömiri: 57-jılı ötkizilgen yubiley, bayandamaşı bop işinde men jürmin. «Bayandamammen oy salğan ekem ğoy, bwl kisige!..», dep tağı quandım. Orısşa aytqanda, «Uvı!», bosqa quanğan ekem. «Prologtıñ» ayağında wyqığa ketip, tüs köruden bastap Mwhtar da şatastı, «tüsin» jäy ğana körip qoymay sandıraqtadı!.. P'esanıñ ön-boyı, tügelimen osı sandıraqqa ğana qwrılğan!..

«Nege?» deysiñ ğoy?

Eñ aldımen, p'esadağı geroy ataulınıñ şeşelerinen bir ret emes, üş ret qayta tuuı eşkim nanbaytın is. Birinşi aktide bäri de molda, ekinşi aktide bäri de çinovnik, üşinşi aktide jañağı moldalar men çinovnikterdiñ köbi kommunist!.. Tüstegi şatasqanı, (sandıraqtağanı bolmasa), şındıqtı tarihta, bwnday soraqılıq eşbir eldiñ kommunist partiyasınıñ tarihında, eşuaqıtta bolmağan ğoy? Biren-saran (edinicı) aldauşılar bolğanın özimiz de kördik. Tabınımen aldauşılardı qaşan kördik?.. Körkem ädebiette, Gor'kiydiñ «Ağayındı Artomanovtarında» eki-üş wrpaqtıñ jalğasa geroy boluı bar, al, mına «Dos – bedel Dos» siyaqtı şeşelerinen bir emes, üş-üşten qayta tuğan adamdı, äsirese, geroydı, tüsinde şatasıp körmese, öñinde köru mümkin emes.

Tarihtı geroy ğıp söyletu, özge eldiñ ädebieti tügil, qazaq ädebietinde de Mwhtardan köp jıl bwrın salınğan jol. Bir mısal, İliyas Jansügirovtıñ «Dala» attı poeması. Onda da aqın tarihpen söylespey me? Onda da tarih aqınğa qazaq auılındağı feodalizmnen, kapitalizmnen, socializmnen nelerdi körgenin aytpay ma?.. Biraq, onda, tarih mına «Bedel – Dostağıday» bosqa şatasıp, aqılğa sıymaytın bılşıldardı aytpaydı emes pe? Şın tarihtı aytıp, yağni, ärtürli äleumettik formaciya twsında, är kezeñde bolğan tap qayşılığın, tap tartısın aytadı emes pe? Aqırı, sarqıp kep, proletariattıq revolyuciyağa, socialistik qwrlısqa  qwyadı emes pe?..

Mine, oyau adamnıñ, ömirmen baylanısı bar adamnıñ, onıñ işki qayşılığın tüsinetin, qorıtındı jasaytın jäne özgeşe emes, markisisşe, leninşilşe jasaytın adamnıñ, adamzattıñ tarihın tüsinui osılay emes pe? Mwhtardıñ p'esasındağı «tarihtıñ» şındıqtağı tarihpen üş qaynasa sorpası qosılmaydı. Bwl, şatısqan, sandıraqtağan tarih! Bireuler bwnı «metafizika» deytin siyaqtı. Dwrıs emes bwl. Metafizikanıñ qorıtındısı qisıq bolğanımen, Markstiñ tilimen aytqanda, «ayağımen emes, töbesimen twrğan» ömir şındığı bar. Al mına p'esa da ol da joq. Bwl mif jäne jäy türindegi mif emes, blef türindegi mif!..

Mwhtardıñ özi  HH ğasırda jasap kele jatqan adam. P'esasınıñ materialı da tügelimen osı ğasırdıñ materialı. Rossiya jağdayındağı HH ğasır: proletariattıq revolyuciyanıñ, ol revolyuciyanı kommunisterdiñ basqaruınıñ ğasırı, Rossiyada socializm qwrılıp bop, kommunizmge köşu ğasırı. Endeşe, (mısalı – Beyimbettiñ «Şwğası», Säkenniñ «Ayşası» t.t.) jeke adamdardıñ tağdırın jazbay, «Bedel-Dostağıday» bükil bir wrpaqtıñ elu-alpıs jıldıq tağdırın jazğan adam, olar işinde qaynap ösken tirşilikti qalay attap öte aladı? Öte almauın özi de sezgen Mwhtar, bwl mäselege p'esasında lajsız baradı da, işine kire almay aram ter bop, aynala bosqa şapqılaydı.

Olay deytinim, Bedeldi, yağni, Mwhtardı moldalıqtan, wltşıldıqtan qwtqarğan Oktyabr' bolsa, sol Oktyabr'diñ osı p'esadağı roli qayda? Oktyabr' tärbielegen qazaq kommunisteri qayda? Orman (adam atı – T.J.) ba ol? Ne qılıq, ne isimen kommunist ol? Jappasqa: «– Bedelge qarsısıñ?» – dep wrsumen ğana ma?.. Ormanıñ özi de molda emes pe, bir uaqıttağı? Özi de wltşıl emes pe? Japppasqa wrsudan basqa öz ömirindegi bılıqtarın juarday ne istedi ol? Tügi de joq qoy onday? Endeşe, nesimen kommunist? Tükirdim men onday «kommunisterge»!.. Men ğana tükirgen joqpın onday «kommunisterge», bükil partiya bop tükirgen, yağni, sırı aşıla partiyadan quılğan, öziñde bilesiñ, ondaylardıñ talayın.

P'esasında bwnı istemeui kerek edi, Mwhtardıñ. Ekiniñ  biri ğana kerek edi Mwhtarğa: ne, Oktyabr'ge jolamay-aq, «Şwğa» siyaqtı jeke adam tarihın ğana alıp, onı liberal'no-prosvetitel'dik türde ayaqtap şığuı kerek edi, äytpese, oktyabr'di aralastırğısı kelse, öz mäninde, senimdi türde aralastıruı kerek edi. P'esada «o» da bolmay, «bw» da bolmay, tüstegi sandıraq bolğan da şıqqan!..

Al, osı sandıraq qalay şıqqan? Äldeqalay ma bwl? Äytpese, tamırı bar ma? Ahmet Jwbanovtıñ aytuınşa, (juıq arada jolıqtım) bwl: «Mwhtardıñ aljuğa aynaluınıñ belgisi». Moskvadan Almatığa bizdiñ teatrdıñ repertuarların köruge ädeyi kelgen Şteyn, Gonçarov, Osipov üşeuiniñ jazıp bergen jäne köp aldında aytqan sözderine qarağanda, bwl – «metafiziçeskiy bred» (qayran qalatın bir närse, Ministerstvo kul'turı SSSR-diñ repertuarın basqaratın Osipov Almatığa barıp jazuşılar jinalısında osı pikirdi aytqan. Bir ay bwrın diferamba oqığandar tügel otırıp, eşqaysısı qarsı şıqpağan. Olardıñ maqtauınıñ qwnı qanşa ekenin osınıñ özi-aq körsetedi).

Men özim «alju» degen sözdiñ de, «metafizika» degen sözdiñ de janı bar ğoy dep oylaymın. Biraq, bwl fiziçeskiy Mwhtardıñ emes, tvorçeskiy Mwhtardıñ aljuı. Sol barıp, onı  «metafiziçeskiy bredke» eriksiz qamap otır. Bwl aljuda üş sebep bar:

Birinşi sebep: jeñilui: sovettik qwrlısqa, socializmge qarsı jürgen uaqıtın (1932 jılğa deyin) bılay qoyğanda, odan bergi – «Sovet ädebietiniñ platformasına tüstim» degen jıldardıñ özinde, 1957 jılı on şaqtı künge, «Türkistan» sovhozına barıp kelgennen basqa, bwl kisi ädeyilep barıp, ne bir öndiris orınınıñ, ne bir kolhoz, sovhozdıñ esigin aşqan emes qoy. Endeşe, socialistik qwrlıstıñ ünemi sırtında bop kele jatqan adam ğoy. Qolında qwrılıs materialı joq eşbir şeber arhitektordıñ, eşbir üydi sala almauı siyaqtı, qanday danışpan jazuşı bolsa da, materialın körmegen, bilmegen ömirden eşteñe jaza almauı zañdı närse ğoy. Eski, özi biletin taqırıpqa birneşe qwndı şığarma bergen talanttı, bilimdi Mwhtardıñ, sovet taqırıbınan, socialistik revolyuciya taqırıbınan, jazuşılıq boyına layıqtı bir de närse bere almay kelui osıdan.

Ekinşi sebep – birinşiden auırlau: Mwhtar qazaq ädebietinde osı taqırıpqa eñ köp maqala jazğan adamnıñ bireui. Sonıñ bärin jinağanda, bedel esebinde, marksizm klasikterine, äsirese, Marks pen Leninge süyengen bir de bir maqalasın kördiñ be? Köp jağdayda olardıñ eñbegine süyenu tügil, attarın da atamaydı ğoy. Marksizm-leninizm ğılımına süyenip, ädebietke solardıñ közimen, yağni, tap tartısınıñ közimen, qarau, bwl kiside joq qoy. Bwnıñ jetetin biigi – mädeni prosvetitel'dik qana ğoy. Sondıqtan da mağan, soğıstan bwrınğı bir jinalısta söylegenin estigen Semen Lipkin: «Sizdiñ Radişevtarıñız osı eken ğoy», degen. Sözdiñ qısqası, marksizm-leninizmdi ğılım dep zerttep jürgen, onı qoldanıp jürgen Mwhtardı körgen emen.

Bwl arada «Abay» romanı şe?– degen swrau tuadı. Onıñ biik därejedegi körkem şığarma ekenine eşkim talasqan emes. Men de oğan talasqan emespin. Qwnanbay jäne onıñ tobı arqılı ol kezdegi qanauşı taptıñ da beynesi ayqın körinedi. Töñiregindegilerdiñ bäri käkir-şükir bolğanımen, gumanist Abay da senimdi jasalğan. Osınday körkem de, senimdi de, şın da körsetiletin kartinalardıñ işinde, HİH ğasırdıñ orta kezinde tap bop wyımdasıp, tap bop baylarğa qarsı şıqqan Därkembay tobı siyaqtı, zamanına amalınıñ tük baylanısı joq, jasandı, jalğan kartinalar da jüredi. Onday wyımdasqan sanalı tap, ötken ğasırdıñ ortasında qazaqtıñ köşpeli, oqımağan auılı tügil, oquı bar, otırıqşı orıs krest'yanında da bolğan emes. Marksizm-leninizm qağdidasında  krest'yandar sanalı  türde eş uaqıtta sayasi jetekşi bola alğan  emes. Ol revolyuciyanı bastauşı emes, qostauşı ğana. Osınday öreskel sociologiyası bola twra «Abay» romanınıñ Abayğa da, Mwhtardıñ özine de, qazaq halqına da abıroy äperui ras.

Üşinşi sebep: alğaşqı ekeuinen kelip şığadı. Socialistik qwrılıstıñ jetistikteri men qiındıqtarın közimen körip tanıspağan soñ, aralaspağan soñ, sırtınan ğana qarağan soñ, marksizm-leninizm ğılımımen qarulanbağan soñ, sovettik temağa, ärine, şığarma jaza almaydı. Al osı kemşiligin joyuğa tırısuşılıq bar ma, Mwhtarda? Qattı sınğa qarau, köñil bölu, sabaq alu, isine qoldanu bar ma? Menimşe, joq siyaqtı. Dälelderim:

1) 1932 jılı twtqınnan bosanıp, gazet betinde eski jolın sökkennen keyin, «tanıdım» degen sovet ädebietiniñ jolımen alañsız tartıp ketudiñ ornına, «Alma bağı», «Şatqalañ», «İzder», «Tastülek» siyaqtı şındıqqa janaspaytın, körkemdik qwnı naşar halturalarmen jwrttıñ közin aldadı, «Beketi», «Aymanı» siyaqtı halıq ädebietiniñ ädemi şımıldığına jasırına qoydı.

2) Öziñe belgili – 1943 jılı, Ortalıq komitet mağan tağı da Jazuşılar Odağın basqar dep wsınğanda, men jalğız ğana tilek qoydım, onım, so jılğa deyin sudimosı moynında jürgen Mwhtardan bwl lağınet qamıtın tüsiru. Bwl tilekti ükimet pen partiya qabıldadı da, Joğarı Sovet predsedateliniñ kabinetine bükil prezidium bop jinalıp, azamattıq betindegi qara küyeni sürtti. Sonda: «Abay» turalı jazıp jürgen eki tomdı romannıñ birin ayaqtadım, ekinşisin de tez ayaqtap, odan keyin Oktyabr' revolyuciyası qazaq dalasına qalay ornauın jazam», dedi. Prezidum qol şapalaqtadı. Onısı da aldau bop şıqtı.

3) Endi «Oktyabr'ge» kelgen türi, mına «Dos – bedel dos». Büytip karikaturalıq türde kelgeni qwrısın!..

Bwdan ne şığayın dep twr endi?

Soğıstan keyingi bir jinalısta: «Jeti tomdı roman jazam, törteui – Abay turalı, üşeui Qazaqstandağı Oktyabr'diñ iske asıp, socializmniñ qwrıluı turalı» deui esiñde me? Äneuküni «Qazaq ädebietinde» Mwhtardıñ venger jazuşısımen äñgimesi basıldı, sonda Mwhtar jazam degen üş tomdı romanınıñ jelisi, mına p'esa bop şıqtı. Bwnıñ qay jeri  Oktyabr'? Şığarmalıq alju, şığarmalıq sandıraq degen osı emes pe? Közge battiya körinip twrğan osı kemşilikti orıs joldastar (Moskvadan kelgen) aşıp aytqanda, Äbdildä, Ahmet, Tahaui, Gol'dblat siyaqtı qazaqstandıqtar nege sırttan küñkildeydi? İşine öziñdi qosa birtalay adam körmeuge mümkin emes mına mindi köre twra, ap-ayqın sandıraqqa nege qol şapalaqtaydı? Bireudi sıylau, osırsa da «järäkim-alda» dey beru me eken? Mınau sol ğoy!..

Mwhtardıñ közge badırayğan şığarmaşılıq kemşilikterin betine aytudan qalğanımızğa köp boldı, joldas. Mısalı: «Abay» romannıñ törtinşi tomına seniñ oñaşada berer bağañ: «Eñ biigi – birinşi kitap, ekinşi – odan tömen, üşinşi odan da – tömen, törtinşisinde – qwlağan» (degen edi ğoy). Jwrttıñ bäriniñ de pikiri osı. Endeşe nege bwnı üyde sıbırlap aytamız da, nege köpke aytpaymız?

Mwhtar jazğan p'esanıñ eñ täuiri – «Eñilik-Kebek». Biraq şındıqqa jaqını qazirgisi emes, bwrınğısı. Qazirgisi «zarlı zaman». Jartı mıñ jıl bwrın jasağan Asan qayğını, eki jüz jıl bwrın jasağan Bwqardı, jüz jıl bwrın jasağan Şortanbaydı ümitsizdikke salındıñ dep, kördegi süyegin tepkileymiz de, bügingi sahnadan: «Bäriñniñ de näriñ joq, elim qaytip kün körer» dep otırğan Mwhtarğa ündemeymiz. Ädilettilik qayda? Bol'şeviktik princip qayda?

Mwhtardıñ bir p'esasında «quğındı köp körip, qwyrığı burıldanğan tülki» degen söz bar. Bwl onıñ öz obrazı. Talay «quğındı» körgen ol, jaltarudıñ, qwtıludıñ da ädisin erte jäne alıstan boljaydı. Özge äriptesteri tügel örtengende bwnıñ bir top ködedey qalıp qoyuı da, jaltara qaşa biluinen. «Osı p'esasınan qorqulı» degen sözdi öziñ aytıp jürsiñ. Meni alğaşqı oquına şaqırmauı da sodan.

Mwhtar qorıqpasa sıylamaytın da, wyalmaytın da adam. Onı alpıs jıldıq yubileyiniñ üstinde de körsetip, sonşa qwrmet körsetken, abıroy äpergen partiya men ükimet, halıq aldında rahmet aytudıñ ornına, äldeqaydağı miftik «parnasına» şığıp, täsilqoy «pegasına» minip, eş jerde qwyrığın wstatpay, äldene jwmbaqtardı aytıp ketti. «Qwyrığı buırıldıq» osı. Bwnı men özim, jaqsılıqqa tükiru dep sanaymın. Sonda osını Ahmet aytqanday «aljığandıqtan» istep twrğan joq. Aljısa, erteñinde akademiyada keşe kürmelgen tili nege şeşilip, «süyikti elim», «altın besigim!» dep ağılıp ketti?! İşin bermeuge, eñ qattı adamnıñ bireui eken bwl. Aua rayıña qaraytındarğa osıdan üyrenu kerek eken.

Sonımen, osınşa wzaq hat jazğanda ne degim kelip otır menim?

Degim kelip otırğanı: jeke bedelge siınbauımız kerek, kemşiligi bar şığarmanı, kimdiki bolsa da sınauımız kerek. Ärine, «qwlındağı saqau, qwnandağı tiseuin» qazbay, är şığarmasınıñ kemşiligin de, jetistigin de öz boyındağı materialğa süyenip aytu kerek. Bwnı istemey: «Anağan timey-aq qoyayıq, mınanı sınayıq»,degenge kim könedi? Mwhtar jayında, bası sen bolıp, osını istep otırmız. Är tözimniñ ölşeui bar. Bwl tözimniñ jarılar uaqıtı jetti. Mwhtardı aldağı trilogiyalıq romanında bwl qatalıqtarğa jibermeu üşin, mına p'esanı qattı sınauımız kerek. Soyuz Mwhtarıñ jeteginde emes, Mwhtar soyuzdıñ jetegine eruge tiisti. Soñğı birneşe jılda – naoborot. Sen, ärine, dayar «jağdaydı» soñğı bir jıldıñ işinde ğana kördiñ. Bwl tamırın äldeqayda bwrın jayıp alğan jağdayda edi. Endi osı «arbanı sındırmay, ögizdi öltirmey» degendey, kädimgi partiyalıq ob'ektivtik, joldastıq sınmen tüzep aluıñ qajet.

Osı p'esanı taldayıq deseñ, men, mısalı, qanday jinalısıña bolsa da, tek öz materialdarına ğana süyenip, p'esanıñ baqayşığına deyin şağıp bere alam.

Bwl öziñe ğana jazğan hatım. Basqağa oquıña rwqsat joq. Özgesin bara keñesermiz.

Sälemmen, – Säbit.

12-Üİİİ-1958 jıl. Leningrad».


Bwl pikirge qanday tüsinik beruge boladı? Qanday niette jazılmasın, S.Mwqanovtıñ M.Äuezov turalı onıñ közi tirisinde de, dünieden ötkennen keyin de jalpığa aşıq aytıp jürgen pikiri osı hatta barınşa qamtılğan. Sonday-aq p'esanıñ ideyalıq nısanası men türlik qwbıltuına, ömirlik jäne körkemdik şındığına, orındalu deñgeyine erkin pikir bildiruine jäne ol pikirin sol kezdegi Jazuşılar Odağınıñ basşısına hat arqılı jetkizuge Säbit Mwqanovtıñ tolıq qwqı bar. Mwnday kemşilikti M.Äuezovtiñ betine ayta alatın jalğız bedel iesi de S.Mwqanovtıñ özi. Aytılğan sınnıñ işindegi markstik, lenindik, bol'şeviktik, taptıq payımdaulardıñ müldem joqtığı da, ne onı igere almağandığı da şındıqqa janasımdı, tabiği da boluı mümkin. Alayda M.Äuezovtiñ jeke basına qarata:

Tahauidiñ: «Meniñ aqılım jetpeytin närse me, bolmasa, tükke twrmaytın birdeñe me – tük tüsinsem bwyırmasın»;

Äbdildänıñ: «Bwl – Mwhtardıñ ölim küyi»;

Gol'dblattıñ: «Ujasnaya p'esa, ploha, prejde vsego kak p'esa, a v ideynom otnoşenii, çert znaet çto-takoe!»;

Ahmet Jwbanovtıñ: «Bwl Mwhtardıñ aljuğa aynaluınıñ belgisi»;

Şteyn, Gonçarov, Osipovterdiñ: «Metafiziçeskiy bred»;


S.Mwqanovtıñ: «Mwhtar şatastı, «tüsin» jäy ğana körip qoymay sandıraqtadı! P'esanıñ ön-boyı, tügelimen osı sandıraqqa ğana qwrılğan!»; «Men özim «alju» degen sözdiñ de, «metafizika» degen sözdiñ de janı bar ğoy dep oylaymın. Biraq, bwl fiziçeskiy Mwhtardıñ emes, tvorçeskiy Mwhtardıñ aljuı»; «Mwhtardıñ bir p'esasında «quğındı köp körip, qwyrığı burıldanğan tülki» degen söz bar. Bwl onıñ öz obrazı. Talay «quğındı» körgen ol, jaltarudıñ, qwtıludıñ da ädisin erte jäne alıstan boljaydı. Özge äriptesteri tügel örtengende bwnıñ bir top ködedey qalıp qoyuı da, jaltara qaşa biluinen»; «Mwhtar qorıqpasa sıylamaytın da, wyalmaytın da adam»; «İşin bermeuge, eñ qattı adamnıñ bireui eken bwl»; «Jeke bedelge siınbauımız kerek»; «Soyuz Mwhtarıñ jeteginde emes, Mwhtar soyuzdıñ jetegine eruge tiisti. Soñğı birneşe jılda – naoborot»; «Osı p'esanı taldayıq deseñ, men, mısalı, qanday jinalısıña bolsa da, tek öz materialdarına ğana süyenip, p'esanıñ baqayşığına deyin şağıp bere alam»,– degen pikirlerdi qalay tüsinemiz?

Adal nietten tuğan ba, joq, swrauşı adamnıñ köñilin jıqpas üşin aytılğan «şığarıp saldı» ma, älde şınında da «Bwl – Mwhtardıñ ölim küyi»; «Bwl – Mwhtardıñ aljuğa aynaluınıñ belgisi», «Bwl fiziçeskiy Mwhtardıñ emes, tvorçeskiy Mwhtardıñ aljuı» ma edi? Obal-sauabın äueli aytuşılar, sodan keyin hatqa tüsiruşi adam köterer mäsele bwl.

Ärine, p'esa sahnağa jiberilmedi. Biraq ta oğan endi M.Äuezovtiñ jığası qisaymaytın. Onıñ esebi – özge, adımı – alıptana bastap edi. Endi oğan tek tañ qalıp qana qarau jarasatın. Jeñse – maqtap qana jeñe alatın – özge bir uaqıt pen keñistikke köterilip ketip edi.

Qaşan keñes ökimeti qwlağanşa basılımğa rwqsat etilmegen Dulat, Şortanbay, Mwrat, Şäñgerey, Mäşhür Jüsip poziyasın aqtap aludıñ orayı kelgen 1959 jılğı 15-19 mausım aralığında ötken «Ädebi mwra jäne onı zertteu» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciyanıñ tüpki maqsatı da sol bolatın. Özge respublikalarda da jarısa ötken mwnday bas qosuda bwrınğı qatelikterin orınına keltirip, Şämil siyaqtı kürdeli twlğalardıñ da basın aşıp aldı. Sonday dämeli ümitpen Säydil Taljanov – Şortanbay Qanaywlı, Hanğali Süyinşäliev – Dulat Babataywlı, Zaki Ahmetov – Şäñgerey Bökeywlı, İsläm Jarılğapov – Maşhür Jüsip turalı derbes bayandama jasadı, bwl mäsele Q.Jwmalievtiñ, B.Kenjebaevtiñ, I.Düsenbaevtiñ da taldauınıñ arqauı boldı. Osı konferenciyada qazaq ädebiettanu ğılımı ökilderiniñ negizgi közqarastarı ekige bölindi: Q.Jwmaliev – qazaq ädebietiniñ tarihı Bwqar jıraudan, al B.Kenjebaev – köne türki däuirinen bastalıp, jıraular poeziyasımen jalğasadı – degen twjırımdı wstandı. Bwl twjırım qaşan keñes ökimeti joyılğanşa öziniñ pärmenin saqtap qaldı. Mine, osınıñ barlığına toqtam aytıp, «jazıqsız jazalılardı» jarıqqa şığaruğa bolatınday pärmen men qwqıq Mwhtar Äuezovke berildi. Ol öziniñ qorıtındı jäne konferenciyanıñ qarar qabıldauına tikeley ıqpal beretin twjırımdı sözinde:

«Şortanbay jayında S.Taljanov ... Şortanbaydıñ köpke mälim keritartpa, qayşılığı mol mwraların, sol qayşılıqtardı atay otırıp, aqtau jağına beyim boldı. Al anığında Şortanbaydıñ bar közqarasınıñ bir ğana şını bar emes pe edi? Ol – dinşildik, keritarpalıq sarınğa soğatın. Şortanbaylıq közqarastıñ tüp qazığı, sarqıp qwyar sağası qaysı desek, ol: «zaman azdı, bwl aqırzaman ğalamatı» degenge sayatın. Osı siyaqtı Hanğali Süyinşälievtiñ Dulat turasındağı tekserui de sıñarjaq bop şıqtı. Dulattıñ ideyalıq tarihtıq keritartpalığı, mini dep aytılıp jürgen jaylardıñ bärin bayandamaşı bürkemelep, kömeskiley söyledi. Köpke mälim daulı, küdikti jerlerdiñ bärin de «äri iterip, ber jığıp» degendey bwldırğa soğa berdi... Maşhürde izdeseñ – pantyurkistikti de, panislamistikti de tabuğa boladı. Biraq ol jaylar bwnda Gaspirinskiy tärizdi pantyurkisterdey programdıq bağıt, öris alğan oylar emes edi dese – bir säri... Qojahmet YAssaui turalı söylengen sözderge jauap retinde aytarımız: YAssaui siyaqtı adamdardı kitabi jazuşılardıñ da qatarına kirgizuge mülde bolmaydı. YAssau eski şağatay tili dep atalatın, beride, qazir de köne özbek tili dep atalıp jürgen tilde jazğan. Ol tarihqa kirse tek özbek ädebieti tarihına kirer edi. Biraq mwrasınıñ zalaldı mistikalıq dinşildik, keritartpalıq sanası sebepti özbek tarihınan da şığarıp tastalğan. Bir kezde onı özbek wltşıldarı ädebiet tarihına kirgize bastasa da, keyingi markstik-lenindik ädebiettanu negizi boyınşa özbek ğalımdarı YAssauidi joğarıda aytqanday, ädebiet tarihınan mülde öşirgen... Joğarıda aytqandardan wzamay, äri sonday pikirlerge jol bere bersek, bizdiñ ädebiettanu ğılımımız tağı da qırqınşı jıldardıñ işindegi köpşiligimiz jibergen qatelikterge tağı da qayta soğar edi. Şortanbay, Mwrat, Dulattardıñ bäri de birdey «anau aqauı», «mınau kemşini», ol-pwl mini bola twrsa da, «jaqsı aqın» deytin bolsaq, tağı da birıñğay ağın arnasına tüsemiz. Al bwğan bizge tarih ta, partiya da bir de bir rwqsat etpeydi. Soları şeksiz dwrıs, bizdiñ ğılımnıñ ırısı»,– dep ekiwştılau qorıtındı jasadı.

Kerisinşe, Şortanbaydı – Şoqanğa, Dulattı – Ibırayğa, Mwrattı – Abayğa qarsı salıstıra «tekserudi» wsındı. Onıñ bwl sözi qaulığa negiz qaladı. Söytip, olar tağı da otız jıl boyı tılsım tağdır keşti. Al özbekter YAssauidi derbes zerttep, qoljazba jinağın şığarıp, wlttıq ruhaniyatınıñ menşigine aynaldırıp ta ülgerdi. Bwl twsta Äuezovtiñ sözi – söz, aytqanı – ükim, degeni – orındalatın. Qwnanbay turalı da osınday pikir wstandı. Zadı, zauığı söngen köñilge qayta şoq tastağısı kelmedi me, eken? Sonıñ nätijesinde Kenesarı qozğalısı da «keritartpa» küyinde qaldı.

Tağdır talqısındağı osınday qarsı ağıstardıñ mağınasın da sol  Oljastıñ:

«Şamşıraqtarğa maylı bilte kerek, al Künşıraqtar onsız da ömir süre aladı. Alayda almastay jarqırağan näzik säule wlttıq mädeniettiñ şırqau aspanına köterilgenşe almastay beriktik körsetuge tiis boldı, äytpese ol, bizdiñ sanamızda ornağan tılsım qarañğılıqtan öte almaytın. Ol asıl säule, ne sanaña säule bop qwyılıp barıp sınıp tınadı, ne sanañdı mağrifattandırıp, mäñgilik ömirdiñ nwrına aynaladı. Mine, Mwhtardıñ tağdırı bizge osını täfsir etti»,– degen sözi tolıq jetkizedi.

Soñğı maydanda Mwhtarğa soñğı Künşıraqtıñ tağdırı näsip etildi. Wyğır aqını Mahmwd Äbdirahmannıñ:

Men özim bolsam dosı köp şayır,

Qasım da köp, oğan da qayır.

Bolaşaq üşin küreske tüsseñ,

Dwşpansız adam – adam ba, täyir, –

degen şartına salsaq, onda Mwhtarğa «öziniñ adam ekenin däleldeytin mümkindikter» qapısız berildi.

Oğan 1958 jılı 10-kökek küni Jazuşılar Odağınıñ S.Omarov törağalıq, Ğ.Ahmedov hatşılıq etken, töralqa müşeleri S.Mwqanov, S.Begalin, Ä.Äbişev, K.Hasanov, D.Snegin bastatqan 82 adam qatısqan mäjilisiniñ şeşimi dälel. Onda Q.Jarmağambetov bir kezde özi: «halıq jauı Kenesarını däriptegen» wltşıl-burjuaziyaşıl, «atışulı Abaydıñ aqındıq mektebi degen bağıttı qalıptastıruşı», «fol'klor men epos salasında jalğan ğılımi wstanımdı ornıqtırğan», «islam şariğatı men türikşildik ilhamdı nasihattağan», «feodalizmdi ülgi twtqan», «handardıñ joqtauşısı» dep atağan M.Äuezovke:

«Joldas M.Äuezov – asa körnekti qazaq jazuşısı, Stalindik sıylıqqa ie bolğan ataqtı 4 tomdıq «Abay» romanınıñ avtorı, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor, Qazaq SSR-niñ eñbek siñirgen ğılım qayratkeri, Qazaq SSR Ğılım akademiyasınıñ tolıq müşesi, şığıstanuşı ğalım, – degen minezdeme berip, – Osı mäjiliske qatısıp otırğan Qazaq SSR-niñ astanası Almatı qalasınıñ  barlıq jazuşılarınıñ atınan Mwhtar Omarhanwlı Äuezovtiñ kandidaturasın SSSR Ğılım Akademiyasınıñ tolıq müşeligine wsındı».

Iä, uaqıttıñ talabı qalay özgeredi deseñşi. «Ara» jurnalınıñ bas redaktorı Q.Jarmağambetov osı arqılı: M.Äuezovtiñ aldında öziniñ betin jılıtıp aldı – deu äbestik bolar. Biraq asa wğımtal, asqan bilimpaz, öte talanttı, ötkir osınau talant iesiniñ jandüniesi, işki näri «jasasındatqan» kezeñniñ twsında janıp ketip edi. Arlı azamat öziniñ ojdanımen betpe-bet qalğan şaqtağı jantalasqa şıdamay, orıstıñ orta qol aqını Sergey Sem'yannikovtıñ:

Naçnu s togo, çto ya eşe ne umer,

Çto spletni obo mne – dlya durakov,

YA prosto etu smert' pridumal,

Çtobı otdohnut' na vremya ot vragov, –

degenindey, ömiriniñ soñın tabalaudan tıs jalğızdıqta ötkizip, tuğan jeri Torğayda oqşau bölmede ömirden qayttı.

Ol da bir tağdırdıñ tauqımeti şığar.

Ğalım retinde keñestik ğılımnıñ eñ joğarğı ierarhiyası SSSR Ğılım Akademiyasınıñ tolıq müşesine saylanbağanımen de, jazuşı retinde ol biikke köterildi. 1958 jılı 28-qaraşa küni Qazaqstan Jazuşılar Odağınıñ töralqa mäjilisinde eki twlğanıñ şığarması socialistik qwrılımdağı asa bedeldi, Nobel'dik sıylıqpen para-par sanalğan, şığarmalarınıñ dünie jüzi tiline audaruına kepildik beretin Lenindik sıylıqqa wsınıldı. Mäjiliste birinşi Tahaui Ahtanovtıñ, ekinşi Mwhtar Äuezovtiñ esimi ataldı. Alqa törağası Ğ.Müsirepov, S.Omarov, partiya wyımınıñ hatşısı Ğ.Ahmedov qol qoyğan wsınıspen birge K.Zelinskiydiñ «Put' poeta» («Pravda», 1958, 3 tamız), M.Qarataevtiñ «Şedrıy talon», «Pervaya kazahskaya epopeya» siyaqtı maqalaları, «Eñlik-Kebek» p'esasınıñ jiırmasınşı jıldarı Qazaqtıñ halıqqa bilim beru institutında qoyılğanı, Sara Esova – Eñlik, İliyas Jansügirov – Kebek rolinde oynağanı turalı «Tilşi» gazetindegi  jariyalanım da  qosa tirkelgen. Minezdemede:

«Alayda jazuşı közqarasınıñ şekteuligi jäne onıñ sol jıldardağı proletarlıq emes ideologiyanıñ ıqpalınan şığa almağandığınan, Äuezov halıq ömiriniñ damuı sözsiz revolyuciyağa äkeletindigine senbedi, keñes qwrılısınıñ qazaq dalasına äkelgen jañalığın tolıq tüsinbedi. Sondıqtan da bwl jıldarı onıñ şığarmalarında qate sarındar basım boldı, ötip jatqan qwbılıstı socialistik tanım twrğısınan tüsinuge revolyuciyalıq wmtılısı jetpedi. Mwnday ideyalıq, körkemdik jañılısular onıñ atalıp ötken «Eñlik – Kebek» p'esasınan anıq bayqaldı. Bwl p'esada, äsirese, onıñ birinşi nwsqasında ru aralıq qaqtığıs – «jaqsı bi» men «jaman bidiñ» arasındağı tartıs – jaqsılıq pen jamandıqtıñ küresi retinde körsetilgen. Bwl avtordıñ äli tolıspağandığın, äri közqarasınıñ şekteuli ekendigin tanıttı.

Jiırmasınşı jıldardıñ ekinşi jartısında, äsirese, RAPP jetekşileriniñ qatelikteri beleñ alğan twsta Mwhtar Äuezov dwrıs wstanımnan alıstap, ol burjuaziyalıq-wltşıldıqtıñ jäne örşil romantizmniñ jeleginde jürip «Qaraköz» p'esası men tarihi şındıqtı bwrmalağan «Qilı zaman» povesin jazdı. Quanışqa oray, darındı jazuşınıñ mwnday ideologiyalıq adasuı wzaqqa sozılğan joq»,– dep bastaldı.

Mwnday sayasi minezdeme berilmese, onda ol partiyalıq qırağılıqtan ayırılu bolıp tabılatın. Qalay degenmen de «Abay jolı» älemdik ğarışqa jol tarttı. Kelesi jılı köktemde oğan Lenindik sıylıq berildi.

1955-1961 jıldardıñ aralığında eki ret qatarınan Qazaq respublikasınıñ Joğarğı Keñesiniñ deputatı bolıp saylandı. Sonday-aq, Keñes odağı Beybitşilik qorğau komitetiniñ, Lenindik jäne Memlekettik sıylıqtar beru jönindegi komitettiñ müşesi, SSSR Jazuşılar Odağı basqarmasınıñ müşesi, Qazaqstan Jazuşılar Odağı prezidiumınıñ müşesi, Aziya-Afrika elderimen ıntımaqtastıq jönindegi keñestik komitettiñ törağasınıñ orınbasarı, Ündi-keñes dostığı men mädeni baylanıs qoğamınıñ Qazaqstandağı böliminiñ törağası mindetterin atqardı. M. Äuezov mädeniet-öner qayratkerleriniñ qwramında İ955 jılı Indiyağa qırıq kündik sapar şekti, GDR jazuşılarınıñ IV qwrıltayına (1955, jeltoqsan), 1956 jılı Çehoslovakiya jazuşılarınıñ qwrıltayına bardı. 1957 jılı tamızda Tokioda ötken atom, sutegi bombalarına tıyım salu jönindegi III halıqaralıq konferenciyağa, 1960 jılı AQŞ-tağı keñes jazuşılarınıñ pikir alısuına, 1961 jılı naurızda Delide ötken III halıqaralıq beybitşilik qorğau kongresine qatıstı, halıqaralıq mäjilisterde söz söyledi. Osı saparlarında qazaq wltı men keñes ädebietiniñ ozıq nwsqaların nasihattadı, älemdik ruhani ıntımaqtastıqqa jol saldı. Sol siyaqtı Mwsa Jalil, Rasul Ğamzatov, Şıñğıs Aytmatov ispetti wlı talanttardıñ tuındılarınıñ ädil bağalanıp, Lenindik sıylıq aluına tikeley ıqpal jasadı.

Bwl tolıq marqayu jäne dañq twğırına mäñgilik köterilu edi. Endi oğan «dauıl da, boran da, düley de» qarsı twra almaytın. Mwhtardıñ ömir jalauındağı «tartıs» degen söz öşti. Ol «dañq», «ümit» aydınınan keşip ötip, lauhulmahfuzdıñ taqtasında «ötkinşi ömir» degen sözder jazılğan jağağa bet aldı. Alda eki jıldıq ömir qaldı.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir