Senbi, 19 Qazan 2019
Alaşorda 5586 0 pikir 29 Tamız, 2014 sağat 13:15

Twrsın Jwrtbay. «MWHTAR 60 JASQA KELDİ» (jalğası)

2

1957 jılı 27-qırküyekte Mwhtar Omarhanwlı Äuezovtiñ 60 jasqa tolğan mereytoyı bükilodaqtıq kölemde, memlekettik deñgeyde saltanatpen atalıp ötti. Bwl Äuezovtiñ zamanğa ketken bar esesin qaytarğan jäne qazaq qauımı bwrın-soñdı körmegen ruhani şeru boldı. Sonıñ qarsañında wyımdastırılğan M.Äuezovtiñ şığarmaşılıq jolı men «Abay jolı» turalı ğılımi konferenciyanıñ materialdarı jeke kitap bolıp şıqqandıqtan da aytılğan pikirlerdiñ barlığın bayandap jatpaymız.

Tek osıdan altı jıl bwrın jerden alıp, jerge salğan qatelikter men kemşilikterdiñ bäri de roman-epopeyanıñ wlı jetistigi bolıp bağalandı. Sonıñ işinde professor T.Nwrtazinniñ «Abay jolındağı» jağımsız beyneler jäne Qwnanbay» turalı maqalası qwnın joymaytın qwlıqtı pikirlerdiñ sanatına jatadı. Al saltanattı räsimdi aşqan Ğ.Müsirepov partiya men keñes ökimetiniñ qadirin ayta kelip:

«Kiiz üyde sahna şımıldığın alğaş aşqan «Eñlik-Kebek» tragediyası qazaq teatr öneriniñ altın qorına qosıldı. Al bir kezdegi jas Mwhtar qazir köpwlttı keñes ädebietiniñ asa iri söz şeberleriniñ birine, körnekti keñestik qoğam qayratkerine aynaldı. Onıñ burıl tartqan şaşına akademik degen dañqtı ataq lavrı körik berip twr. Mwhtar Äuezov eñ aldımen jazuşı, jazuşı bolğanda da dañqtı jazuşı. Onıñ ädebiettegi bolsın, önerdegi bolsın şığarmalarındağı barlıq şınayı talantqa tän qasiet – adamgerşiliktiñ moldığı, qarapayımdılığı jäne anıqtığı. Ol qaşanda qaytpas qozğalısqa tolı qwştarlıqpen jäne tereñ mağınalı poetikalıq köñil-küydegi bolmısımen, tirşiliktiñ quattı küşimen, şınayı sezimimen baurap alatın jigerli twlğa. Äuezovtiñ qarapaymıdılığı – tırısqaq qarapayımdılıq emes, halıqşıl bolıp köringisi kelgen jalğan qarapayımdılıq emes. Oğan äldeneden dämetetin, köpşiliktiñ qolı jete bermeytin mırzalıq pen minşildik jat»,– dep däl jäne şınayı minezdeme berdi.

Bwğan qarağanda Säbit Mwqanovtıñ bayandaması jeñil, auızeki söyleu mänerine qwrıldı. Keyde äzili men şımşuı aralas, keyde şını men jortağı aralas bwl söz olardıñ tistesken ömirindegi minbeden aytılğan alğaşqı lebiz bolğandıqtan da tüynekti twstardı ğana tüyinşektep beremiz:

Säbit Mwqanovtıñ sözi özi ömir boyı tabandı türde küresip, «äşkerelep kelgen, äşkereley beretin» morganizmge, vil'yamizmge, tektik twqımğa qarsı «markstik-dialektika» twrğısındağı wstanımın wmıtıp, maqtay otırıp maqtamen ısatın, ekeuiniñ arasındağı aşıq aytılmaytın bastı qwpiyanı emeuirin etip:

«Wrıqsız eşnärse önbeytinin biz biologiya zañınan jaqsı bilemiz. Jer qanşa qwnarlı bolğanımen, dän seppese eşbir ösimdik şıqpaydı. Jaqsı dännen – jaqsı önim, jaman dännen – jaman önim alamız. Olay bolsa, eger, Mwhtar jaman bolsa, onı qanşama mäpelegeniñmen, qazirgi jaqsı Mwhtar öspes edi, onıñ orınına ädettegi Mwhtardıñ bireui ğana öser edi»,– dep tiliniñ astına marjan qoya söyledi.

Osı bir nağaşı men jienniñ arasındağı «mısıq jımiıs» pen «qazaqı taba» eki twlğanıñ arasındağı tepe-teñdikti bwzğan bastı kiltipannıñ biri. Sol «ünsiz mısqılına» tiım salmauı arqılı Säbit neni däleldegisi keldi? Öziniñ Ğ.Müsirepovke jazğan hatında Mwhtardıñ sol küni mwnıñ sözine riza bolmauınıñ sebebi – onıñ maqtauınıñ jetpeuinde emes, joğarıdağı mısqıldıñ astarında edi. Tım qwrığanda sol küni jwrtşılıqtıñ közinşe miığınan jımimasa da bolatın ba edi? Keyde iri twlğalardıñ osınday qazaqşılıqqa kelgende arının basa almay qalatın osaldığı bolatını da ökinişti. Bwl olardıñ arasın bwrınğıdan da uşıqtırıp, birine-birin titirkendire tiksindirip qoydı. Wlttıq säbilik tüysik – wlılarğa da tän.

Qazaq arasında taralğan äldebir «qazaqı daqpırtqa emeuirin» tanıtıp, tegin meñzep, odan qayta şığarmaşılığına köşip:

«1921 jılı jazılğan «Qorğansızdıñ» küni äñgimesimen-aq ol qazaq ädebietindegi proza salasındağı äñgime janrın älemdik deñgeyge köterdi»,– dep bağa berdi.

Bwdan keyin, tağı da erdiñ eki jağına kezek-kezek aunap aldı:

«Sol kezdegi qalıptasqan tarihi jağdayğa baylanıstı Mwhtar Äuezov qazaq keñes ädebietine 30-jıldardıñ basında kelip qosıldı. Äuezov joldas 1932-jılı baspasözge jariyalanğan maqalasında öziniñ qatelikterin aşıq moyındap, onı sınağan bolatın. Sondıqtan da ötkenge qaytıp oralıp, tarihtıñ arhiv söresin aqtarudıñ qajeti az»,– dey kelip dramaturgiyasına toqtaldı da, tağı da bülkildete qarmağın tarttı.

«Osınday, jaqsı şığarmalardıñ arasında «Oktyabr' üşin», «Alma bağında», «Tastülekter» p'esası men» «İzder» siyaqtı dünieleri de bar. Olar Mwhtar Äuezovtiñ qalamınan şıqqan şığarmalar deuge tatımaydı»,– dep tağı bir sipay qamşıladı.

«Egerde şındığın aytsaq, onda Abay Qwnanbaevti älemniñ köptegen elderi tek Mwhtar Äuezovtiñ arqasında bildi. Sondıqtan da biz bügin, saltanattı küni, bizdiñ mereytoy iesine – bizdiñ halıqımızdıñ wlı perzenti Abay ağanıñ atınan alğıs aytamız. Kez-kelgen, tipti eñ üzdik şığarmanıñ özinde de kemşilik boladı. Onday kemşilik «Abay» romanında da bar, alayda bizdiñ mına ülken merekemizde onı körsetip jatudıñ qajeti joq»,– dep «sılq etkize» tastay saldı.

Mwnı tıñdap otırğan Mwhtar qanday köñil-küyde boldı? Lıp-lıp etken ötkir wstaranıñ jüzimen jürgendey äser bilep, bir qızarıp, bir swrlanıp otırdı ma, joq, onıñ bärin de saltanattıñ quanışı basıp ketti me? S.Mwqanov öziniñ Ğ.Müsirepovke jazğan hatında:

«Ol alpıs jıldıq yubileyiniñ üstinde sonşa qwrmet körsetken, abıroy äpergen partiya men ükimetke halıq aldında rahmet aytudıñ ornına, äldeqaydağı miftik «parnasına» şığıp, täsilqoy «pegasına» minip, eş jerde qwyrığın wstatpay, äldene jwmbaqtardı aytıp ketti. «Qwyrığı buırıldıq» osı. Bwnı men özim, jaqsılıqqa tükiru dep sanaymın. Sonda osını Ahmet aytqanday «aljığandıqtan» istep twrğan joq. Aljısa, erteñinde akademiyada keşe kürmelgen tili nege şeşilip, «süyikti elim», «altın besigim!» dep ağılıp ketti?!. İşin bermeuge, eñ qattı adamnıñ bireui eken bwl. Aua rayına qaraytındarğa osıdan üyrenu kerek eken»,– deuiniñ astarında sonday alaköñildik jatpadı ma eken?

Sodan keyin S.Mwqanov:

«Biz aldağı uaqıtta sizden bügingi şındıq turalı, bizdiñ ömirimiz turalı ülken şığarma kütemiz, onıñ körkemdik qwndılığınıñ «Abay» romanınan kem bolmauın qalaymız», – degen ejelgi tilegin qaytalap ayttı.

Bwl talaptı orındau mümkin be edi? Şäkirti H.Süyinşäliev sonday tilek bildirgende: «Sen ne dep twrsıñ? «Abaydan» artıq şığarma bola ma? Bwl meniñ bükil ömirimniñ qorıtındısı emes pe!», dep nalığanın eske alsaq, «Ösken örkenniñ» ol talaptıñ deñgeyinen şıqpaytının Äuezovtiñ özi de bilgen. Söziniñ soñın:

«Mwhtar 60 jasqa keldi. Biraq ta biz onıñ auızınan «kärilik» degen sözdi eşqaşanda estigemiz joq. Mına azdağan tolıqtığın esepke almasaq, onıñ qartaydım deuge qaqısı da joq. Ol äjimsiz jas jigitten aynımaydı, bwyra qara şaşı basın jauıp twr, ötkir azuımen  tastı da şaynaydı. Mwnday adamdı kärilik ala ma? Bwl onıñ tek sırtqı sipatı ğana, al onıñ köñili äli jas. Da zdravstvuet rodnaya kommunistiçeskaya partiya, veduşaya nas ot sçast'ya k sçast'yu! Da zdravstvuet kommunizm!»,– dep (258 -is) ayaqtadı.

Wran tastauı retti me, retsiz be, bilmeymin, M.Äuezovke qarata aytqan şımşımalardı jarastı qaljıñğa balağan jwrt du qol şapalaqtağan şığar. Şapalaqtauları da zañdı. Biraq inemen tüyregendey bolmay, ğwmırınıñ bir künin alğausız quanışqa jeñdiruge de bolatın edi. Odaqtas respublikalardan kelgen qonaqtar onıñ bwl näumez köñilin aspanğa şarıqtatıp, dastarhan basında tipti, şalıqtatıp jibergeni anıq. Erteñinde Ğılım Akademiyasında saliqalı bayandamalar jasalıp, köñilin bir marqayttı.

Bwl qwttıqtaularğa «Pravda» gazeti de qosılıp:

«Sizdi alpıs jasqa tolğan küniñizben şın jürekten qwttıqtaydı... Densaulıq, wzaq jıl ömir jäne şığarmaşılıq tabıs tileymiz»,– dep jedelhat joldadı.

Özderi «şın jürekten tilep» otırğan, äli de «swr kardinal» Suslovtıñ uısında otırğan basılım sodan tört-bes jıl bwrın Äuezovtiñ densaulığı men şığarmaşılıq qayratın qajıtıp, jüykesin şüykelegen öziniñ kinäsin özi juğısı kelgendey de körinui mümkin. Ärine, zamannıñ qabağı da, ideologiya men sayasatqa ıqtağan basılımnıñ wstanımı da, ondağı redakciyalıq alqa men onıñ közqarası da özgerdi. Biraq ta bwl basılım qaşanda «mıltığı oqtaulı» oqşantay küyinde qaldı.

Al Saqtağan Bäyişev bir kezde öziniñ «Professor Äuezov eskiliktiñ şırmauında» attı jappay äşkereleuşi maqalasındağı Mwhtardı iske alğısız etken pikirine müldem qarama-qarsı bağıtta söylep:

«... Ğılımnıñ, äsirese, onıñ asa mañızdı twlğalarınıñ biri – qoğamdıq ğalımdardıñ Qazaqstandağı irge tasınıñ qalanuına, keyin qwlaş sermep örleuine aldımen at salısqan, özine layıq üles qosqan azamat – darındı ğalım M.O.Äuezov boldı... Qazaqstandağı mädeniettiñ, onıñ işinde ğılımnıñ jaña ğana ayaq basıp, twsauın keser-kespes kezinde M.Äuezovtiñ ädebietten twñğış ret oqulıq jazuı asa süysinerlik is edi, qazaq mädenietiniñ tarihındağı zor tabıs edi... M.O.Äuezov – barınşa progresşil, ömirden üyrengiş, jañanı sezgiş, bolaşaqtı boljağış ğalım... Qazirgi kezde M.O.Äuezovtiñ tikley basşılığımen qazaq ädebietiniñ tört tomdıq tarihı jazıluda. Mwnıñ birinşi tomı bwdan birneşe jıl bwrın jarıqqa şıqqan bolatın, ol qazir tolıqtırılıp ekinşi ret basıluğa äzirlenip jatır. Qazaq auız ädebietiniñ (fol'klorınıñ) de tolıp jatqan tamaşa ülgileri M.Äuezovtiñ qatısuımen jarıqqa şığuda. M.Äuezov soñğı jıldarı qazaq mädenietiniñ tarihına baylanıstı kürdeli taraulardı jazu jäne redakciyalau arqılı «Qazaq SSR tarihın» jasau jwmısına belsene qatıstı»,– dedi.

Söytip, ol öziniñ bwrınğı «wltşıl-burjuaziyaşıl bwrmalauşılıqqa wrınğan», «Alaşordanıñ» ideyasın sınalap kirgizgen», «eskiliktiñ şırmauınan şığa almay jür» – degen ayıptauların müldem wmıtıp, endi oğan – «barınşa progresşil, ömirden üyrengiş, jañanı sezgiş, bolaşaqtı boljağış ğalım» retinde bağa berdi. «Öz qatesin özine tüzettirgen» (M.Äuezov) bwl da bir uaqıttıñ ükimi şığar. Eñ auır ükim, ärine.

Sol künnen bastap ol öziniñ dañq twğırına köterildi. Bwl turalı keñestik kezeñdegi Mwhtar Äuezovtiñ tuğanına toqsan jıl toluına baylanıstı mereytoyında jasağan bayandamasında Oljas Süleymenov:

«Äuezov öziniñ 60 jasın 57-jılı toyladı, Lenin ordenimen marapattaldı, twñğış ret özine qaratılğan resmi jäne ırıs bop qwyılğan madaqtı estidi. Bwl Äuezovtiñ saltanattı äri jüreksingen säti edi. Bwl kezde ol «qazaq ädebieti» degen wğımdı otanımızğa, älemge tolıq tanıtqan, naqtı şındıqqa aynaldırğan eñ bastı kitabin jazıp bitirgen bolatın. Roman älem tilderinde quattı qarqınmen taralıp, avtordıñ esimine birinen biri ötken şabıttı teñeuler qosıla berdi...»,– dep däl bağa berdi.

Ol qırküyek ayınıñ basında Şıñğıstauğa barıp, elimen, jerimen soñğı ret qoştasıp qayttı.

M.Äuezov (Kündelikten): «Tuğan jeriñ tolıq tildi, eñ mol sırlı, wlı äñgimeşi eken. Este joq jandar, wmıtılğan talay-talay wsaq oqiğalar... bäri de öz ömirimniñ jelisin qaytadan bir tartıp, erekşe ayqın bayan etti... Auıldıñ tauları da sonau-sonau atam-anam bar şağındağı eñ kişkentay momın da, erke de bolğan qoñır balanıñ barın ayttı. Dünie-ay, tuğan jerdiñ mwnday wmıtpas, öşpes wlı mwñdas ekenin sol künder de bilip, bağalasam etti! Onda jaqsıraq süyip, qarızın molıraq wğınar ma em. Keş demeymin, köñilime kuä bol deymin mwñlı tuğan anam, twrğan jerim – Börli, Qarasu, Büyrekqarağan, Jürekadır, Jambasqwdıq, Ayaqqarağan, Jar. Qayran atam, jaqsı qıstau, jaylı qonısqa barlıq attı qaytıp qana süyip tauıp bergensiñ?!. Älde bizdey näsiliñniñ birin-biri köp jıl körmey, sağınıp kelip körgende: Jürekadır – jüregin tebirentsin, Büyrekqarağan – sezimsiz büyrekke özi barıp qattı bildirsin degen be ediñ? Sağınıp kep, tağı da bayağı sabaqqa bara jatqan künderdegi ärbir tüp şilerge, ärbir asıq oynağan taularğa: endi qayta aynalıp senderdi körem be, joq pa – degen qimas köñilmen ketip baram.

Ağam (äkem), jeñeşem (şeşem), Käri apam (ülken şeşem), qadirli ağam Qaske (Qasımbek), janı jılı jaqsı jeñgem Qaliya (Ğaliya), apam Külsim, inim Säbidal – bäriñniñ de qabiriñdi körip öttim. Bir de biriñnen tittey de reniş şekken şağım joq eken. Oylasam – men özimdi sonşalıq jaqsı körgen, sonşalıq süygen mendey jaman baladan köp-köp ümit etken jaqsı jandar ortasında tuıp-ösken ekem. Soñğı künderi Qaske tüsime endi. Äppaq kiimi bar, biraq renişti qalde körindi. Jan ağam, jañılmaspın: «Jaqsı bol, wl bol, el süyetin azamat bol. Qwr bos, kün körgiş pısıqay birdeme bolam deseñ, ata-anañnıñ ümitin jer etkeniñ»,– degen söziñnen. Endigi qalğan tirlikte qarızım da sol, izder, barar mwratım da sol ğana».

Qayıra tuğan jerge tabanın tigizudi tağdır näsip etpedi.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir