Jwma, 20 Qırküyek 2019
Ädebiet 6782 0 pikir 21 Şilde, 2014 sağat 11:07

SAYAT QAMŞIGER. ERBOLATTIÑ "MINISTRİ"

«-Onda bılay, mejeli jer äli wzaq. Bwl jerden jüz elu teñgege taksi wstap twrsaq säl ıñğaysızdau boladı. Eki jüz teñgege ğoy wyalmay otırasıñ. Biraq sumañ etip jetip barğanda, tamaq dayın twrmasa, tünimen işegimiz şwrqıraydı ğoy. Tañerteñ birdeñe işsek bir säri, qıp-qızıl aşpız. När tatpağanımızğa bir täulikten asıp baradı. Sol üşin sözsiz elu teñge ünemdeuimiz kerek. Oğan buı bwrqırağan eki samsa tiedi, jürek jalğap alamız. Ol üşin keminde jartı sağat jayau jüruge tura keledi. Sosın jüz elu teñgege taksi tabam, quana aparmasa, arğı qolıñdı beri äkel...»

 Bwl – jas jazuşı Erbolat Äbikenwlınıñ  «Ministr» dep atalatın jinağındağı «Elu teñge» äñgimesindegi keyipkerdiñ inisine aytqanı. Qaltalarındağı soñğı eki jüz teñgeni qalay jwmsaytındıqtarı jaylı josparı.

  Ağalı-inili eki keyipker ananı-mınanı söz etip, jol qısqartıp, biraz jürip, oylağandarınday jüz elu teñgege taksi wstaydı. Köliktiñ aldında otırğan jürgizuşi men onıñ janındağı «işip alğan» serigi bwlarmen birden söylesip, «işi-bauırına enip» ketedi. Mejeli jerge kelgende eki jüz teñgeni wstatqan bas keyipkerdiñ jay-küyin avtor: «Sarı qwlaqtı qolına wstattım, bireu tonap ketetindey-aq inimnen ala qoyğan em. Beyne jüregimdi suırıp bergendey, qwlazi qaldım. Dän şaynauğa qimağan sarı qwlağımız, közimizden bwlbwl wştı,»-dep bayandaydı. Jürgizuşi ol eki jüz teñgeni salıp alıp, elu teñgesin qaytarmastan, miz baqpay otıradı. Bağanadan beri «qamqorşı» bop, «auızben oraq orıp» kele jatqan seriginde de ün joq. Osı jerde Erbolat Äbikenwlı adamdardıñ tez qwbılğış minezderin aşadı. Jol boyı «jaydarı», «qamqor» bolıp otırğan jandardıñ betperdesi alınıp, bwlardı balasınıp, basınıp, elu teñgesin qaytarmay, zäbir körsetedi. Oğan janı tözbegen keyipker ädildik üşin küresip, elu teñgesin qaytaruların talap etedi. Oqiğa töbeleske wlasatının bayqağan inisi ağasınıñ aşuın äreñ basıp, jalınıp, jalbarınıp qoyğızadı da, kölikten tüsip ketedi. Päterlerine kelgen soñ ekeui de aştan-aş jatıp qaladı. Namıstan jarılarday bolıp jatqan keyipkerler bolğan jaytqa qınjılıp, tañdı wyıqtamastan atıradı.

Äñgimede jazuşı bügingi qoğamnıñ, zamannıñ şındığın körsetedi. Aldau, arbau, tez qwbılğış minezder, küştiniñ älsizge körsetken zäbiri, aytqan sözde twrmau siyaqtı jat qılıqtardıñ qaptap bara jatqanın sın tezine aladı.

Bwl oqiğadan oy tüygen inisi de äñgimede: «Mwnda äke-şeşemiz köşip kelmeydi. Olardı itterge talata almaymın,»-dep şeşim şığaradı. Ädiletsizdik körgen, elu teñge ünemdeu üşin bir jarım sağat boyı jayau jürgen, aqırında sol elu teñgesin qaytarıp ala almağan keyipkerlerge oqırmannıñ janı aşidı. Solarmen birge jürekteri janşılıp, köñil-küyleri tüsedi, namıstarı qız-qız qaynaydı.

      Avtor äñgimesin: «Sodan beri elu teñge körsem janım türşigedi. Tipti sol bir temirdi qasıma salğım da kelmeydi. Tap bola qalsam, balalarğa taratuğa asığam da twram,»-dep ayaqtaydı. Şığarma jeñil äri qızıqtı oqıladı. Qoğamdağı jat qılıqtar söz bolatın bwl äñgime kim-kimge de oy saladı.

      Äleumettik qiındıqtardı özegine arqau etken «Päter izdep jür edik...» dep atalatın äñgime de Erbolattıñ sätti jazılğan şığarmalarınıñ biri. «Almatını altı aynalıp, jetim bwrıştı jeti aynalğanda ökşem opırılıp tüsti. Endi maymaq jüriske bastım, ayağım auırdı dep kelinşegim otıra ketti. Päter izdep jür edik...»,-dep bastalatın äñgime jelisinde yumormen astasqan aşı şındıq bar. Päter izdegen jas otbasınıñ äleumettik qiındıqtarın aşqan avtor bügingi künniñ eñ mañızdı mäseleleriniñ birine toqtaladı. Ol – baspana mäselesi.

     Almatınıñ bwrış-bwrışın kezip, tabandarınan tausılıp, özderine qolaylı päter izdegen jas otbası aqırı baraholka mañındağı eski üyden biraq şığadı. «Tausılıp bolmaytın bwrılması köp dälizdiñ tübine barıp, bir-aq tireldik. Eñ soñğı bölme, eñ soñğı ümitim. Közim säl üyirleskendey boldı. Qoyan ekeş qoyan da inin däl bwlay qaza almas-au, sirä?! Qırtıs esikti şalqalay aştı, üş attap törge jettim, qwlaşımdı jayıp edim, sausaqtarımnıñ wşı qabırğağa tidi. Sol jaq bwrışqa wzınınan eki tösek qoyılıptı. Tösek emes, üsti-üstine qiyulastırıp, kirpişi, şörkesi aralas birdemelerdiñ üstine jatqızıp qoya salğan taqtay eken... Üş metr üyge tört metr tösek, äne, solay sıyıp twr»,-dep suretteledi. Ülken zaldı birneşe kişkene bölmelerge bölip tastaptı. Sol kip-kişkene bölmelerdiñ eñ tüpkisine osı jas otbası twratın boladı. Sebebi, özi de, äyeli de päter izdeuden äbden şarşağan...

      Jas otbası bwl jerde päter jaldap twratın aq saqaldı qariyanı da köredi. Oylı oqırman baspana izdeuşilerdiñ işinde türli jağdaydağı, ärtürli jastağı adamdardıñ bar ekenin bayqaydı.

      Ölip-talıp jetken, jalğa alğan päterlerinde bir erekşe ömir bastaladı. Bwlar terezesi joq bölmede, qarañğıda kün keşedi. Araq işip, temeki tartqan qwrılısşı jigitter – körşileriniñ dabır-dwbırı, qarsı bölmedegi aqsaqaldıñ kürk-kürk jöteli, kelesi bölmedegi säbidiñ jılağanı, esik aldındağı qasqırday ittiñ kesirinen dalağa şığa almauı, bäri-bäri öte nanımdı jazılğan. Qazirgi köptegen jastardıñ ömirin jazuşı osılayşa  däl körsetken. Avtordıñ: «Üş künnen keyin adam körge de üyrenedi» degen ras eken, biz de qarañğı päterge üyirlese bastadıq. Tañerteñ tastay qarañğı päterde şalbarımnıñ qayda twrğanın, jeydemdi qayda ilgenimdi, ayaq kiimniñ qay jerde jatqanın oylanbay-aq tabatın boldım. Tipti şalqalap jatqan beti qinalmay qol sozsam boldı, quıqtay päterdiñ qay jerinde bolsa da izdegen düniemdi bas salam. Bwl künderi el auıldan tuısım keletin boldı dep quansa, men tuısım keletin boldı dep qorqatın boldım. Äuel deseñiz, däl mınanday kezde äkem men şeşemniñ keluin de qalamaytın edim...»,- degen joldarın oqığanda bir jağınan keyipkerdi ayaysıñ, al endi bir jağınan onıñ beyşara küyine ezu tartasıñ. Küleriñdi, ne jılarıñdı bilmey äri-säri küy keşesiñ. Jazuşınıñ ömirdi däl bergen şeberligine, detal'dar men syujetterdiñ baylanısına, keyipkerlerdiñ jan dünieleriniñ aşıluına, olardıñ harakterlerin berudegi izdenisterine süysinesiñ. Erbolat bwl äñgimede qala adamdarınıñ psihologiyasın wtımdı türde bergen.

      Birde özderi äreñ sıyıp otırğan jerge qonaq bolıp dosı keledi. Onı äyteuir şığarıp salğan soñ birneşe künnen keyin qaynağası keledi. Oqiğa osı kezde şielenise tüsedi. Twrıp jatqan baspananıñ retsizdiginen, tarlığınan, päter iesiniñ aduın minezinen ıñğaysızdanğan keyipkerdiñ jay-küyin jazuşı: «Qayırşığa jel qarsı» dep endi dastarhanğa tamşı tama bastadı, tamğan sayın jüregime bireu ine pisip-pisip alğanday küy keştim. «Qayın ağamnıñ ıdısına tamşı tamıza körme» dep Alladan iştey tiley bergenim sol-aq eken, keseniñ däl qasına tamşısı tüskirdiñ tamıp-aq ketkeni. «Tamıza körme» dep iştey bäyek bop men otırmın. Qayın ağamnıñ şınıdağı şayına äne bir tamşı erneuin sürip te ötti. Äne tamıp ta ketti. Mañdayımnan swp-suıq ter bwrq ete qaldı. «Ter ıstıq boluşı edi, osınday da suıq ter boladı eken-au! Dep tañğalamın. «Basqa şınığa qwyayıq» dep qayın ağamnıñ şınısına qolımdı soza berip edim, ol: «keregi joq», dep şäydi sılq etkizip işe saldı. Aşulanğanı ma, joq bizdi wyaltpau üşin solay istedi me, ol jağın bilmedim. Endi qayın ağama qaraytın mende bet joq»,-dep jazadı. Tağı da şındıq, tağı da astarlı yumor. Äñgimeni oqığan adam ızalanıp küledi.

     Aqırı qorlıqqa şıday almay, päter iesimen kelispey qalıp, jas otbası bwl pätermen de qoş aytısadı. Bölmeni bosatudı talap etken äyel ol bölmege iti Laykanı jatqızatının aytqanda bas keyipker aşuğa bulığadı, namıstanadı. Sonda olardıñ Layka qwrlı bolmağandarı ma?! Jañbırdıñ sirkirep jauıp twrğanına qaramay, äyelin ertip, qoldarına bar jükterin, zattarın wstap şığıp ketedi. Jañbırğa su bolıp kele jatıp, ayaldamadağı jarnama qağazına közi tüsip, päterin jalğa beruşige qoñırau şaladı. Osı jerde jazuşı dialog arqılı päter iesiniñ adamgerşilikke say emes oy-tüsinigin, şarasızdıq küyin keşken, ızağa bulıqqan jas jigittiñ minezin beruge talpınğan. Bwl izdenisi jaqsı nätije bergen. Päteriniñ bir bölmesin jalğa berudi közdegen jannıñ qoyğan talaptarı aldıñğısınan da soraqı bolğandıqtan, eki jaqtıñ äñgimeleri jaraspay, jas otbası jañbır sirkiregen qarañğı tünde beti auğan jaqqa kete baradı. Äñgime «Päter izdep jürmiz»,-dep ayaqtaladı.

     Bwl äñgimede öz elinde, öz jerinde jürip, baspana qiındığın tartqan mıñdağan , tipti milliondağan jastardıñ jay-küyi, ökinişi men armanı bar. Barlıq jas otbasınıñ beynesi jiılıp, osı keyipkerler obrazına jinaqtalğan. Qiındıqtardıñ birinen keyin birin jeñip, alğa wmtılğan, öz mäselelerin şeşude tabandılıq körsetken jastar köz aldıña keledi. Olar osı qoğamda, bizdiñ zamanda köp. Onday jandar ärqaysımızdıñ mañayımızda. Bireuleri baspana qiındığın şeşip, üy boludıñ jolında jürse, endi bireuleri äli päter izdep jür...

      Erbolat Äbikenwlınıñ «Ministr» attı äñgimeler jinağına jiırmağa tarta äñgime enipti. Joğarıda toqtalğan äñgimelerimen qosa «Aqın», «Jeltoqsan ızğarı», «It», «Ministr», «Sümelekter» siyaqtı şığarmaları birden oqırmandı baurap alıp, oqiğalarımen, keyipkeler älemimen, syujetterimen qızıqtırıp äketse, keybir äñgimelerinde kemşin twstar da joq emes. «Kirleu» äñgimesin osı qatarğa jatqızuğa boladı.

      Ädebiet degenimizdiñ negizi ädep ekenin eskersek, bwl äñgime ädep twrğısına, ar, wyat kategoriyasına qarsı. Äñgimege bir jigittiñ bolmaşı äuestikpen jeñil jüristi boyjetkenmen köñil jarastırğanı arqau bolğan. «Eñ soñğı şılım» attı äñgimesi de «Kirleu» äñgimesimen jeliles, özektes.  Jas qalamgerdiñ bwl äñgimelerde keyipkerler psihologiyasına üñilgisi kelgenin añğaruğa boladı. Degenmen, jazuşınıñ qoğamdı jaqsılıqqa şaqırıp, jamandıqtan jirendiru jolında eñbek etui mañızdı bolğandıqtan, ädepten, ardan attamay, jeñil jüristi adamdardıñ ömirine, olardıñ künäli isterine arnayı toqtalmay-aq, mañızdı  taqırıptardı jazuı orındı bolar edi degim keledi.

      Jas qalamgerdiñ ezuiñe külki üyiretin äñgimesiniñ atın «Dambal» dep qoyğanın qinala qwptasam da, sarkazmğa tolı tağı bir äñgimesiniñ taqırıbın «Qwyrığıñızdı auırtsa qaytem» dep qoyuın wnatpadım.

     Erbolat Äbikenwlınıñ äñgimeler jinağındağı «Jwmırtqa», «Küyeu bala» siyaqtı äñgimeleri jas jazuşınıñ şeberligin ayqınday tüsedi. Bwl äñgimeler oqırmandı äldebir näzik sezimderge, jaña äserlerge jetelep, azamattıq qasietterdi, adamgerşilik pen meyirimdi däripteydi. Bir äñgimesin oqıp, öziñizdi-öziñiz qayrap, namısıñızdı oyatsañız, endi bir äñgimesinde keyipkerimen qosa aşuğa erip, ızağa bulığasız, kelesi bir äñgimesin oqıp köziñizden jas aqqanşa rahattanıp bir külesiz. Öytseñiz, demek bwl şığarmalardıñ sizge äser etkeni. Körkem şığarmağa qoyılatın negizgi talaptardıñ biri de osı. 

  Sayat Qamşıger, aqın, «Serper» sıylığınıñ iegeri

Abai.kz

0 pikir