Jwma, 19 Şilde 2019
Qwyılsın köşiñ 3292 0 pikir 7 Şilde, 2014 sağat 10:52

ORALMAN EMES, ETNIKALIQ QAZAQ

Köşi-qon dese biz onı tek oralmandarğa qatıstı dep tüsinemiz. Bwl mülde qate wğım. Ol – halıqtıñ köşi qonı. Zañ solay atalğan. Al Qazaqstanda twrıp jatqan 130-dan astam dep aytıla beretin wlt-wlıstardıñ jüris twrıs qozğalısı, elimizge künine kirip-şığıp jatqan milliondağan adamdar, olarmen ere jüretin ağımdar «Halıqtıñ köşi-qonı turalı» Qazaqstan Respublikasınıñ Zañımen retteledi. Zañda halıqtıñ köşi-qon salasına qatıstı 28 türli wğım bar. Osı mäseleler öz salasındağı memlekettik sayasattı iske asıru qwzıreti bar 8-9 ministrlikke berilgen. Biraq köşi-qon isin basqarıp, üylestirip, jüyelep, esep alıp, nätijesin qortındılaytın mindet älgi ministrlikterdiñ qaysısında? Belgisiz. Oğan qosa halıqtıñ köşi-qonına jergilikti atqaruşı organdardan qay mekeme naqtı jauap bere alatını da tüsiniksiz.

Mine, 3 jıl boldı, köşi-qon mekemesiniñ özi arlı-beri köşip, qonıp jür.

Wlt tağdırına birden-bir jauaptı mekemeniñ özi köşip qonıp jürse, özgeniñ özekti mäselesin şeşip beruge kelgende öz müddesin öz kädesine jaratuğa şeber keybir jandar, qandastarınıñ qamı üşin emes, qaltasın qağuğa maşıqtanıp, memlekettiñ mereyli müddesin menşiktep ayla amaldarın asırıp qaludı közdeude. Söytip keri ketken keleñsizdikter köşi qon salasınıñ kösegesin kögertudiñ jolında emes, kerisinşe keregesin sögu jolına qaray reforma jasalatınday pikir tuındatıp, ıqpal etude.

Men özim köşip kelgeli 23 jıl boldı, köşi-qon mäselesimen 13 jıldan beri aynalısıp kelemin. Bwl salada, kezindegi qoldanıstağı zañ talaptarına say kimder qalay eñbek etti, sonıñ bäri köz aldımızda ötip jattı...

Osı küni şet eldegi 5 millionğa juıq qandasımızdıñ 1 millionı öz Atajwrtına oralıp, twraqtı qonıstandı. Qalğan 4 millionnıñ Qazaq eli täuelsizdik alğannan beri qonaqqa kelip ketkenderi jetip artıladı. Soñğı jıldarı twraqtı tirkelmese de, qonaqqa kelgen qazaqtar ötiniş jazsa boldı, oralman kuäligin bere bergenimiz statistikalıq eseptiñ şatasuına jetkizdi. Aytayın degenim, qandastarımız Qazaqstannıñ qay eldi mekenine qalay ornalasuğa bolatının jaqsı biledi. Öz ara äñgimelerin estiseñiz är saladağı memlekettik türde körsetiletin qızmetterdiñ deldaldıq qwnın, eki eldiñ azamatı bolıp şet elde jürgen qandastardıñ kimi qayda twrıp jatqanın, basqa wlt ökilderin «qazaq» jasap, köşi-qonğa kimder engizip jürgenin, ärtürli deñgeydegi ağımdar qazaq dalasın qalay jaylap jatqanın, bärin-bärin jaqsı biledi. Jäne sol biletinderin özderi şet elde jatıp-aq qwzırlı orındarğa jetkize de bildi. Al, bizder qazaqta bola beretin keybir añqaulıq jayıttarğa jol berip alğandaymız. Osınıñ bärin qortındılay kelgende qazaq Ükimeti der kezinde qağidası qatañ Zañdı bekittire aldı. Ökiniştisi, qağidası qatañ bolsın degen zañda qazaq wltınıñ müddesi mült ketkenin keş tüsindik.

Qalay desekte osı künderi köşi-qonnıñ tamırına qaytadan qan jügirude. Köşip kelgen qazaqtıñ azamattıq alu mäselesi bir jıl işinde şeşiletin bolıp jatır. Eñ negizgi mäsele – «Halıqtıñ köşi-qonı turalı» Zañınıñ qağidasın qalıptastıratın, köşi-qon sayasatın memlekettiñ mereyli müddesi retinde jüzege asıratın qwzırlı mekemeniñ tağdırı da talqığa tüsude. Onıñ aumaqtıq qwrılımdarı qalay qızmet atqaratını da nazardan tıs qalmay ara jigi ajıratılıp jatqanı da quantarlıq jayt. Öytkeni är bir istiñ öz ornında özegin tauıp şeşiluine ne jetsin. Osı isterdi Ükimet basşısı K.Q.Mäsimov özi baqılauda wstap äkimdermen, qoğammen, oralman qauım ökilderimen pikirlesip, istiñ anıq-qanığın zerdelep bastağanı jäne köñilge senim wyalatadı.

Bwnı aytıp jatqanıma negizgi sebep: «Almatı oblısınan 100 otbası keri qaytqalı jatır, qaytıp jatır» degen orındı orınsız äñgimelerden tuındaydı. «Bwrınğı twrğan elimizdiñ azamattıq kuäligin sol elge berip, ol eldiñ esebinen bir jolata şığıp kettik, otbasımızda üş adam Otanımızğa twraqtı twru maqsatımen köşip keldik» dep Köşi-qon mekemesine bas swğıp ötiniş bildirgen bir ğana otbası bar. Ol otbası – Qıtay Halıq Respublikasınan beri qaray ötip, mausım ayında Alaköl audanınan qonıs tepken otbası.

Köptegen keleñsizdikterge jol bergen jayıttıñ biri – kelgen qonaqtar twraqtı twramız dep ötiniş jazıp, oralman kuäligin alıp alğannan keyin twraqtı tirkelmey, el arasında sauda sattıq jasap, basqa da näpaqa tabu joldarında at sabıltıp jür. Endi zañğa kelgen ağayındar twraqtı tirkelip ıqtiyarhat alğannan keyin ğana oralman kuäligi berilip, ol üşin tölem qabilettiligi talap etilmeytin qağida engizetiletinine baylanıstı 2014 jıldıñ mamır ayınıñ 25-inen beri oralman märtebesin beru uaqıtşa toqtağan. Jañağı «keri qaytıp ketkeli jatır» degen ayqaydıñ arjağında oralman kuäligine qol jetkize almay qalğan ağayınğa deldaldıq qızmet körsetetinder twr.

Oralmandar üşin kelgen audan, qalasınan alısqa barmay-aq, Halıqqa qızmet körsetu ortalıqtarına qwjattarın tapsırıp, memlekettik qızmettiñ jañaşa türine qol jetkizu mümkindigine ie bolatın özgeris zañğa engeli jatır. Osı jaña zañda oralman degen atau joyılıp, «Etnikalıq qazaq» bolıp özgertilse, jäne osı wğım olardıñ jedel azamattıq aluına oray tuğızsa, nwr üstine nwr bolar edi. Bwl da şeşimin kütken, äli de talqılanatın mäsele. Etnikalıq qazaq retinde jeke arnayı bağdarlamağa engiziletin wlt ökilderinen mindetti türde bilimi, bwrınğı istegen qızmetterin kuälandıratın eñbek kitapşaları swralsa, älgi qwjattar olardıñ özderi üşin de paydalı bolar edi.

Isi qazaq balası öz eliniñ qay eldi mekenine memlekettik qajettilikke baylanıstı bar dese, baruı onıñ azamattıq borışı bolmaq. Sol sebepten de endi keletin etnikalıq qazaqtar Ükimet ayqındağan öñirlerge baratını kümänsiz. Al, öz erkimizben, öz qarajatımızğa süyenip eldi meken tañdaymız degenderine kim şekteu qoyar deysiz?..

Biraq olarğa da bir retki järdemaqı berilgeni oñtaylı bolar edi. Qazaqta jaña köşip kelgen körşisine erulik beretin salt bar emes pe? Jalpı köşi-qon salasındağı köp jılğı täjiribeme süyene otırıp aytarım: Köşi-qon zañı boyınşa beriletin işki köşi-qon, etnikalıq köşi-qon, biznes köşi-qon mäselelerine baylanıstı qarjılay kömekter tek Qazaqstan Respublikasınıñ azamattığın alğan soñ ğana berilse. Al beriletin qarajat jergilikti byudjetten emes, Respublikalıq byudjetten qaralıp bekitilse, jön bolar edi. Ükimet bekitken öñirge barıp baspana alatındar üşin, ärine, ayırması bolğanı el erteñine qajetti bolar.

Tamırı tarihi zamannan taralatın, teñgerimi tereñnen oy salatın täuelsiz Qazaq elindegi wlı köştiñ jalğasın taba beruine azamat retinde atsalısayıq, ağayın.

 

Qwrmetbek Sansızbaywlı

Almatı oblısı

Abai.kz

 

0 pikir