Senbi, 20 Şilde 2019
Alaşorda 7118 0 pikir 19 Mausım, 2014 sağat 12:58

Twrsın Jwrtbay. "Wranım - Alaş!.." «... BIİKTİ BAĞINDIRUĞA ŞABUILDAP JÜRGEN KİM?»

4. 

Onıñ bwl jantalası osı talqılauda söylegen qorıtındı söziniñ sarınınan anıq añğarıladı. Bwl onıñ osı üş jıl işindegi özin-özi qorğağan soñğı jäne eñ jauaptı sözi bolğandıqtan da jäne mwnda osı üş jılğı swrqıltaydıñ tottı tabı anıq bayqalatındıqtan da, sonday-aq «Abay» siyaqtı «qazaq ömiriniñ enciklopediyası» atanğan quattı körkem oylı tuındınıñ «Abay jolı» attı taptıq, töñkeristik, örkenietşil-orısşıl «socialistik realizmniñ ülgisi» sanalğan roman-epopeyağa qalay jäne ne sebepten wlasqandığın körsetetindikten de, eş qısqartusız tolıq keltiremiz.

Kürdeli oylau jüyesiniñ iesi, auızeki sözdiñ şeşeni, işki tolqını audarılıp-töñkerilip otıratın Äuezovtiñ osınday ağınan aqtarılğan twsındağı söziniñ işki iirimderi öte lıqsımalı bolğandıqtan da, audarma mätinniñ de «lıqsımalı» bolğanın eskerte ketemiz.

M.Äuezov: «Joldastar, men öz sözimdi, uaqıttıñ şekteuli bolğanına qaramastan, bizdiñ jazuşılar wyımına, bizdiñ jwrtşılığımızğa, bizdiñ qazaq keñes ädebietine, bizdiñ socialistik mädenietimizge dos köñilmen qaraytın qauımğa, meniñ şığarmaşılığıma zereli köñil bölgen jäne meniñ basımnan ötken eñ qiın da mañızdı kezeñde meni demegen, meniñ oyımşa, qazir de demep otırğan osı jwrtşılıqqa tereñnen şınayı buırqanıp şıqqan alğısımdı bildiruden bastağım keledi.

Eñ aldımen, däl solay boluı tiis, men özimniñ nazarımdı bayandamağa audarmaqpın, osınday şığarmalar jöninde jasalğan bayandamalar bizdiñ är qaysımızdıñ wstanımımızdıñ deñgeyin anıqtaydı, bizdiñ respublikamızdıñ jazuşılarınıñ belgili därejedegi sıni oylau deñgeyin körsetedi.

Joldas Ahtanovtıñ bayandaması: – jas tolqınnıñ arasınan quattı küştiñ, jaqsı, aldıñğı qatarlı ob'ektivti sıni oydıñ ökilderiniñ, ädebietke janı auıratın, körkem ädebiettiñ erekşeligine, şığarmanıñ asıl özegine boylay biletin jäne avtormen birge jaqsılığın quana otırıp körsetetin, kemşiligi üşin birge qabırğası qayısatın, sol qatelerdi tüzetuge kömek köñilin wsınatın öte qabiletti jastardıñ ösip kele jatqanın tanıttı.

Däl osı talqılauda jasalğan joldas Ahtanovtıñ bayandamasındağı romannıñ jaqsı jaqtarı men kemşilikterine toqtala otırıp aytqan pikirleri bizdiñ jazuşılar ortasındağı sıni oydıñ deñgeyiniñ öreli deñgeyin körsetti. Özge de joldastardıñ sözinen de bwl anıq bayqaldı.

Men osı arada özimniñ äriptesterimniñ – jazuşılar men prozaikterdiñ öte jauaptı asıl oyların tıñdadım. Iä, keşe de, bügin de roman turalı S.Mwqanov pen keşe töralqa mäjilisinde pikir bildirgen Ğ.Müsirepov joldastar söylegen joq.

Romannıñ jarıqqa şıqqan alğaşqı küninen, 1941 jılğı basılımınan (bastap aytılğan pikirlerdiñ işinen) «Abay» romanı jönindegi Ğ.Müsirepovtiñ kölemdi pikiri mende saqtaulı. Bwl – tereñ oylastırılğan, öte talanttı, asa mañızdı pikirdiñ biri boldı. Ärine, onda da ağattıqtar joq emes, sınşılar ğana şığarmanı sınap qoymaydı, şığarma da sınşınıñ kemistigin sınaydı emes pe. Soğan qaramastan, osında aytılğan keybir jağımdı bağalar men kemşilikti körsetken sıni pikirler meniñ ekinşi kitaptı, tipti üşinşi kitaptı jazuım kezinde kömek qolın wsındı. Jazuşılardıñ, sınşılardıñ köptegen eskertpeleri mağan «Abay», «Abay jolı» kitaptarınıñ qayta basılımında, äsirese, osı törttağannıñ soñğı qorıtındı kitabin jazu barısında köp septigin tigizdi, äli de septigin tigizetin boladı.

Osı arada jazuşılar aytqan pikirlermen, men üşin asa qımbat pikirlermen meniñ mindetti türde sanasuım kerek. Men, körkem proza salasında özimmen birge şığarmaşılıqpen aynalısıp jürgen jauaptı oy ieleriniñ, Mwstafin, Äbişev, Begalin, Tiesov siyaqtı prozaikterdiñ, dramaturgterdiñ pikirlerin tıñdadım, men bizdiñ keybir sınşılardıñ pikirlerin de tıñdadım. Olardıñ bäri de bir tilekke qosıldı, olardıñ pikirleriniñ barlığı da Äuezovtiñ «Abay» romanı – qazaqtıñ wlı aqınınıñ, ağartuşısınıñ asıl beynesi Abaydıñ atına say boludı qalağan adal da qatal talaptan tuındadı. Bwl bärimizdiñ de ortaq maqsatımız.

Sizderdiñ romannıñ bedelin kötergenderiñiz – qazaq ädebietiniñ bedelin kötergenderiñiz bolıp tabıladı, sizder şığarmanıñ kemşilikterin körsetu arqılı onı da biik satığa köteresizder, onı bwrınğıdan da kemeldendirip, tolıqqandı tuındı etesizder.

Oqırmandardıñ alañı men jazuşınıñ oyı toğısqan twsta aytılğan mwnday ädil pikirler, bizdiñ jüzdesulerimizdiñ eñ baqıttı sätteri bolıp tabıladı, osı oraydan alğanda bizdiñ birlestigimiz – bizdiñ keñestik Jazuşılar Odağı osı ıntımaqtıñ wyıtqısına aynalıp otır. Men özim bwdan eşqanday jan auırtatın jağdaydı körip twrğamın joq, körgim de kelmeydi.

Mağan qarata aytılğan paydalı sındı bar ıntammen, bar quatımmen, şama-şarqım jetkenşe (onıñ deñgeyin sizder bağalaysızdar) tıñdauğa tırısıp kele jatqanımdı aşıq aytuım kerek. Meniñ osı aytqandarımdı däleldeytin köptegen mısaldar men däyekterdi keltiruge boladı. Men özime paydası tietin keñesterge mwqiyat köñil bölemin, öytkeni bärimizdiñ de talpınısımız bir maqsatqa bağıttalğan.

Roman tek qana orıs tiliniñ özinde 4 ret köp danamen basılıp şıqtı, tek qana Sverdlovskiniñ baspasınıñ özinen 75 mıñ danamen taraldı. Tek orıs tilindegi basılımınıñ özi jartı million danadan astı. Orıs oqırmandarınan kün sayın köptegen hattar alamın, solardıñ birde bireui romandı panislamistik, burjuaziyalıq ideologiyadağı şığarma dep bağalamaydı, qalay aytsaq ta, zerdeli oqırmandar «Abay» romanınıñ maqsatı qazaq halqınıñ ömirin beyneleu dep tüsinedi. Sonımen qatar, şeteldik demokratiyalıq respublikalardıñ, sonıñ işinde pol'şanıñ, çehoslavaktardıñ jäne tağı da basqa elderdiñ baspasözinde oñ bağa berilgen jekelegen pikirlerdiñ mazmwnın da mağan bayandap berdi.

Egerde men romanğa Stalindik sıylıqtıñ berilgenine, «Abay» romanı jöninde jaqsı pikirlerdiñ aytılğanına süyene otırıp, meniñ şığarmam qol jetpeytin biikke köterildi, ol eşqanday sınauğa jatpaydı desem, onım körsoqırlıq bolar edi. Onday minez eşqaşanda körsetilmek te emes. Ädil sınğa jan pida dep qaraymın. Sondıqtan da Sil'çenkonıñ: roman osı uaqıtqa deyin jappay maqtalıp keldi, osı maqtau belgili bir därejede avtorğa böget jasadı, – degen pikirine qosılamın. Mümkin solay da şığar.

Qazaq tilinde «Abay» tek üşinşi ret basılıp otır. Ol birinşi ret 1942 jılı basılıp şıqtı. 1949 jılı oğan Stalindik sıylıq berildi, bwl jıldarı bizdiñ jwrtşılığımız quanıştan jarıla jazdadı, romannıñ tek qana jaqsı jaqtarın ğana auızğa aldı. Jwrtşılıqtıñ, solarğa tikeley arnalıp jazılğan jwrtşılıqtıñ özi romannıñ alğaşqı kitaptarın bastapqıda jaqsı qabıldağan pikirleri men üşin öte qwndı jäne mağan öte paydalı äser etti. Partiyamızdıñ özi, mwqım keñes halqı bwl şığarmanı qwrtıp jiberudi közdegen joq, kerisinşe: jaqsı dünie – jarqıray tüssin, al ozıq tuındı – asqaqtay tüssin,– degen nietpen qaradı. Mwnday şınayı tilekke qanday avtor qwşağın aşpaydı.

Bwl twrğıdan alğanda, dostıq peyilmen, adal közqaraspen wsınılğan kömek qolına men de qolımdı sozamın. Men özimniñ romanıma, onıñ birinşi kitabına, arağa 11 jıl salıp barıp alıstan köz salamın. Birinşi kitap 1942 jılı şıqtı, birinşi tom şıqqannan bergi aradağı uaqıtta aytılğan sizderdiñ oylarıñızdı, pikirleriñizdi, sındarıñızdı, tipti äli de aytılmay qalğan tilekteriñizdi tüysikpen sezine otırıp, şığarmanı qaytadan öñdeytin bolamın. Ädebietke janı aşitın şığarmaşılıq sana ieleriniñ basqaşa oylauı mümkin emes.

Bwl twrğıdan alğanda öziniñ şığarmaların onşaqtı ret qayta jazğan wlı orıs klassikteriniñ wlı dästürin qabıl alamız jäne üyrenemiz. «Faustıñ» avtorı Gete özi ölgenşe bwl şığarmanı 40 ret öñdegen. Al men özimniñ romanımdı osıdan 10 jıl bwrın jazılğan qalpında qalay qaldıra alamın. Men de sol qalpımda emespin, tarih ta sol kezdegidey emes, köp närse qayta qaraldı. Ötkendi bağalauda Äuezov te qatelesti, qoğam da qatelesti, sol qoğammen birge men de qatelestim, ağa wrpaqtıñ ökili retinde key kezde qate oylarımdı wsındım, sondıqtan da men öz şığarmalarımdı jetildire tüsu üşin qaytadan qarauğa tiispin, öytkeni 10 jıl ötkennen keyingi qazirgi kezeñde köp tüsinikter özgerdi, egerde 10 jıl ötken soñ qoğam men jwrtşılıq osınday nazar audarıp, romandı öñdeudi talap etse, ärine, qaytadan qaraymın. Mümkin, bizdiñ közimiz tiri kezimizde jwrtşılıq romanğa jaña közqaras bildirip, jaña tolıqtırular engizudi wsınar, Äuezovtiñ tiri kezinde – onıñ kitaptarı da ölmeydi, ol qoğamnıñ barlıq eskertpelerin eskere otırıp, älem klassikteriniñ, sonıñ işinde özimizdiñ keñestik jazuşılardıñ täjiribesine süyene otırıp jetildire beretin boladı. Osı orayda bizge Aleksandr Aleksandroviç Fadeev jaqsı ülgi körsetip otır.

Osı pikirge qosımşa tağı da bir oy ayta ketkim keledi: jazuşı ömirdi teñşey körsetui tiis jäne onıñ tuındısı oğan qol wşın bergen barşa joldastarğa, är bir oqırmanğa tüsinikti boluı şart. Avtorğa kömektese otırıp belgili däuirdegi ädebi qozğalıstıñ kemşiligin aşa otırıp, sonımen qatar avtordıñ tereñ de jarqın maqsattı jetistigin de aşıq körsetui tiis.

Puşkinniñ, Lermontovtıñ, Belinskiydiñ tarihi qayratkerligi nege äkelip tireydi, tek olardıñ qatelikterin körsetu üşin ğana ma? Joq. Ol – qoyılğan mäselelerdi şeber aşa bilip, onı bügingi künge say körsete biluge äkep sayadı. Puşkinniñ «Evgeniy Onegini» nesimen qwndı, Gogol'diñ natural'dıq mektebiniñ qwndılığı nede, Lermontovtıñ asa körkem de tebirenisti poeziyasınıñ qwndılığı nede? Şığarmanıñ jaqsılığan aytu da kömektesedi, kemşilikti körsete kelip, qalay jazu kerektigin dos nietpen bildiru de ıntalandıradı. Bwl bizdiñ keñestik ädebiet pen keñes jwrtşılığınıñ dästüri. Sizder, keñes jazuşılarınıñ şığarmalarınıñ jetistikterin taldağan sınşılardıñ, mısalı, Fedinniñ romandarınıñ jetistikterin aşıp körsetkeni üşin..., sonday-aq YAkub Kolastıñ şığarmalarınıñ jetistikterin aşıp körsetkeni üşin Evgeniy Mazunkovtıñ Stalindik sıylıq alğanın jaqsı bilesizder. Endeşe şığarmanıñ körkemdik sapası men jetistikterin aşıp körsetkenniñ bäri de jağımpaz dep ataladı dep tüsingen adamdar qatelesedi.

Bizdiñ bwl mäjilisimiz bayandamadan bastap sodan keyin söylegenderdiñ sözi de öte mağınalı boldı. Soñğı eki mäjilis sıni oy men sın mädenietiniñ sonşama öskendigin däleldeydi. Keybir joldastardıñ sözin alğıspen eske alamın. Bwl adamdardıñ birazı, mısalı, Mwstafin, Äbişev, Müsirepov joldastar şığarma basılmay twrğan kezde bolaşaq «Abay» romanınıñ birinşi jäne ekinşi kitaptarınıñ sınşıları men pikir bildiruşileri bolıp, özderiniñ pikirleri arqılı demeu körsetti. Jap-jas zertteuşiler, mısalı Lizunova, köptegen tıñ da payımdı pikirlerdi jinaqtay jetkizdi. Ol öziniñ twjırımdarı men qorıtındıların öte joğarı deñgeyde mädeni türde jetkize bildi. Älimqwlov ta şığarmanıñ jetistikteri men kemşilikterine baylanıstı baysaldı twjırımdar men qorıtındılar jasadı. Aqınjanovtıñ tarihşı retindegi ğılımi payımdauları da öte nazar audararlıqtay boldı. Ärine, barlıq joldastardıñ atın atap şığuğa mümkindik joq, onı qajet dep te sanamaymın, biraq ötkendegi qazaq twrmısınıñ bilgiri Begalinniñ pikirleri öte qwndı boldı.

Mwnıñ barlığı, romandı zerdeleu men talqılau jwmısı öziniñ maqsatına jetkendigin, köp närselerdiñ oylastırılğanın bayqatadı. Alayda mwnıñ barlığı osında aytılğan pikirlerdiñ ne ana kitaptıñ, ne mına kitaptıñ öñdeluine äserin tigizedi degen oy tumasa kerek. Mağan kömektesuge wmtılğan dostıq tilekti jalpılay alğanda jäne twtasımen bağalasam da, men joldastardıñ aytqandarınıñ barlığımen sözsiz kelisemin be? Olay desem – şındıqtı aytpağanım. Sizder de özderiñizdiñ ärbir pikirleriñizdi jauapkerşilikpen oylastırdıñızdar, men de az tolğanğamın joq. Men kölemi 1 200 betten twratın üş kitap jazdım. Olardı jazğan kezde de men wzaq oylandım, demek zerttedim, zerdeledim, demek, meniñ de öz wstanımım, dälelim bar, onıñ üstine bwl tuındımen 8 jıl (1942-1950 jj.) jwmıs isteu barısında men de öte köp tolğandım, keybir oylarımdı şığarmanıñ işine kirgizdim, al keybir sıni eskertpeler romannıñ jekelegen tarauları men betterine, keyde keyipkerlerdiñ tabiğatına, keyde oqiğanıñ barısına kirikpedi, olardıñ özi de qarsı şıqqanday boldı.

Sizderge mälim, sınağan sınşınıñ sınınıñ deñgeyin kemel oy anıqtap beredi emes pe. Sondıqtan da osında aytılğan eskertpelerdiñ bärin de qabıldaymın desem, onım dwrıs ta emes äri jalğan bolar edi.

Eki kün boyı söylegen joldastar biraz baysaldı pikir bildirdi. Sondıqtan da men osı arada estigenderimdi basşılıqqa ala otırıp, onı kelesi kitapta dänin beretin bügin sebilgen twqım retinde qabıldaymın. Al keybir pikirlerdi oylana jüru üşin esimde saqtap qaldım.

Mwnda aytılğan pikirlerdiñ bir parasın dwrıs dep esepteymin de onı jetekşilikke alamın. Tağı bir böligin özimniñ erkin de, erikti, derbes tolğanıstarımnıñ enşisine qaldıramın. Sondıqtan da: mine, bügin sizder mınaday eskertuler ayttıñızdar, al men onı ana kitaptıñ mına jerindegi ana eskertudi bılay tüzeymin dep qazir uäde bergenim dwrıs bolmaydı. Men bwl kitaptağı köptegen jaylardı asa jauapkerşilikpen oylana otırıp jazdım, sıni pikirlerdiñ keybireulerimen talqılasuğa da bolar edi. Öytkeni kez-kelgen öner tuındısınıñ twjırımı: ekini ekige qossañ tört boladı – degen qağidağa bağınbaytının sizder bilesizder.

Alayda barlıq pikirlerdiñ ıqpalı belgili bir aumaqtı qamtitını da anıq. Mäsele, qay qırınan kelip, qanday wstanımdı wstanuıñızda. Önerdiñ kez-kelgen tuındısına, onıñ işinde söz önerine kez-kelgen ölşemmen qarauğa boladı. Bwl rette men «Abay» romanına baylanıstı osı uaqıtqa deyin orın alıp kelgen sıñarjaq qatınastı qabıldamaymın, alayda eñ ıqılastı, ädil äri maqsattı sınnıñ da köp qırı bar, onı wsınu üşin de äbden oylanıp alu kerek. Osı aytılğan jaylardı eskere kelip, bayandamaşıdan bastap estigen eskertpelerdi üş topqa bölgim keledi:

Birinşi topqa jatatın eskerulerdi meniñ özimniñ tarapımnan jiberilgen ağattıqtardıñ qatarına qosamın da, olardı keyinge ısırmay şwğıl tüzetu kerek dep esepteymin. Olar barlıq basılım boyınşa öñdelui tiis. Bwl birinşi topqa kiretin eskertuler.


Bügin mağan jwrtşılıq kömek qolın soza keldi, tebirenbey tıñday almaytın nağız tolısqan, tereñ, şınayı oyların ayttı. Roman jönindegi eñ joğarı pikir 1949 jılğı tarihi şeşimmen şektelip qalğan joq, sonımen qatar odan keyin de baspasöz betinde bildirilgen asa mol jariyalanımdarğa da wlastı, endi, mine, keşegi men bügingi söyleuşiler de onı jalğastırıp otır. Jwrtşılıqtıñ osı aytqandarınıñ işinde dausız qabıldap, büginnen bastap jüzege asıruıma tiisti pikirler bar. Soğan qaramastan, osı ekinşi toptağı pikirlerdiñ özin de dau ayta otırıp qabıldaymın. Qaytalap aytamın, qaytadan oy süzgisinen ötkize otırıp şeşim qabıldaytın pikirler barşılıq. Biraq ta men osı pikirlerdiñ özine de ülken rizaşılığımdı bildiremin, olar birinşi basılımda eskerilmese de, ekinşi basılımda eskeriletin boladı. Keybir jaylar kitaptıñ jaña redakciyasında engiziletin boladı. Bükil ömiriñniñ taqırıbına aynalatın kitaptar boladı. Qazaq halqınıñ jartı ğasırlıq ömirin qamtığan osı kitap ta sonıñ qatarına jatadı. Bwl kitapqa da birte-birte özerister jasalatını anıq, onıñ qaşan, qanday ölşemde jüzege asatının äli de oylanatın bolamın.

Al üşinşi topqa jatatın eskertulerdi, dwrısaraq aysaq, eskertu emes, şaptığu men jalanı moyındaudan küyine bas tartamın, menimen birge onı bizdiñ barşa jwrtşılığımız da keyinge ısırıp tastaydı, al jwrtşılıqtıñ pikiri – bükil keñes halqınıñ, qazaq halqınıñ pikiri bolıp tabıladı jäne osı jwrtşılıq, osı halıq öziniñ ruhani qwndılığın barlıq zañsız, ädiletsiz qwraldardıñ kömegine süyene otırıp közin joyuğa wmtıluşılardıñ aşıq äreketine qaramastan, onı eşqaşanda eşqanday da jazalauğa jol bermeydi. Onı qwrtuğa jwrtşılıq ta, partiya da jol bermeydi.

Mine, osınday kategoriyağa jatatın pikirlerge toqtalğım da kelmeydi, biraq ündemey ötuge tağı da bolmaydı, sondıqtan da, bwğan keyinirek qaytıp oralamın.

Endi sözsiz dwrıs aytıldı degen eskertulerge keleyin. Birinşiden, qazirdiñ özinde meniñ tarapımnan köptegen özgertuler jasaldı, tüzetuler engizildi. «Abay» romanınıñ birinşi kitabınıñ soñğı basılımında Dulatqa degen közqaras özgertildi. 1942 jılı roman alğaş jariyalanğan kezde onıñ şığarmaşılıq jolı turalı barlıq oqulıqtar men bağdarlamalardıñ barlığında bükilhalıqtıq ideologiyanıñ aqını dep jazılıp jürgen bolatın. Al Abaydıñ qalıptasıp kele jatqan sanasına ruhani mädenietti boyına siñirgen adamnıñ jağımdı ıqpalı etuin körsetu kerek boldı, sondıqtan da müldem şarttı türde alınğan bwl twlğanıñ orınına basqa bir kez-kelgen aqındı alıp, suretteuge bolatın edi. Ol turalı jazılğandardıñ barlığı da, onıñ is-äreketi, tolğauları, beynesi meniñ qiyalımnıñ jemisi bolıp tabıladı. Sondıqtan da Dulattıñ özi bügingi qoğamğa jat bolğanımen, onıñ beynesi qoğamğa jat emes, Dulat degen attı paydalanıp jazğan meniñ keskindeuim ğana bolğandıqtan, Dulattıñ atın öşirip tastadım.

Bwl kitaptıñ mwnday kemşilikterin uaqıttıñ özi tüzeydi. Bwqar jırau men Şortanbaydan bastalğan qatelikterge baylanıstı körsetilgen kemşilikter, tek qana kemşilik emes, feodaldardıñ beynesin däriptegen sayasi qatelikke aynalıp ketti. Mısalı, keşe Mwstafin: alaşordaşıl Twraştı Abayğa ıqpalı bar adamdardıñ qatarına qosqan – degen oqıs pikir ayttı. Aşığın aytayın, ol tüymedeydi tüyedey ğıp körsetip otır. Meniñ qateligim sonda, Twraştıñ atın atamauım kerek edi. Ol eki jerde ataladı. Al osını bizdiñ uayımşıl sınşılar qampita ürley kelip, Alaşordaşıl Twraştı Abayğa äseri tigen adam etip surettediñ dep daurığıp şığa keldi. Bwl barıp twrğan jala! Ärine, onıñ atın atauım ağattıq, olay istemeuim kerek edi, al osı qarapayım kemşilik üşin meni bügingi künniñ wltşılı etip şığaruğa bolmaydı ğoy. Bwl – sauatsız, beypil (bezzastençivaya) ayıptau. Al bwl qatelikti tüzetu oñay.

«Aqın ağa» romanında qatelikter jiberildi. Joldastardıñ aytuınşa meniñ qateligim jekelegen aqındardı Abaydıñ şäkirti retinde däripteuimde eken. Men ötken jılı 8 baspa tabaq köleminde özgerister engizgenimdi aytqamın, sondıqtan da endi menimen qosa (Kökbaydı, Äripti, Äsetti t.b. – T.J.) jadtarıñızdan sızıp tastasañızdarda boladı, «Abay jolınıñ» jaña kitabi jazılatın boladı. «Abay jolı» meniñ Abaydıñ aqın şäkirtteri jönindegi qateligimdi tüzeytin boladı, ekinşiden (Kenesarı turalı közqarasım) tübirimen özgeredi.

Bügin söylegen keybir joldastar «Abay jolınıñ» jazılu barısında panislamizm ökilderin Abayğa qarsı twruşı küş emes, sonımen qatar panislamizm mädenietin äşkereleu kerektigi jöninde eskertu jasadı. Joldastar, «Abay jolı» – öte kürdeli jol, ol («Qaytqanda», «Qat-qabatta», «Şıtırmanda», «Oqapta», «Qaqtığısta») – degen tarau attarınan-aq bilinedi. Şwbar: «Qazaq halqın Abay jolı qayda aparadı?»,– dep swrağanda Äbdirahman: «Bwl jol – qwtqaruşı orıs mädenietine alıp keledi»,– dep jauap beredi. Ekinşi bağıt – islam. Al Abaydıñ jolı basqa, ol orıstıñ demokratiyalıq ädebietin Nekrasovtıñ dästüri arqılı siñiredi. Abaydıñ jolınıñ – jol ayrığı osı twstan ayırıladı, al qazirgi «Abay jolı» tarihi romanı 90-jıldarğa kelip tirelgen, endi 1904-jılğa deyin jetetin boladı, mine, tarihi şındıq boyınşa panislamizm men pantürkizmniñ barınşa keñ tarağanı osı jıldar, Tatarstanğa, sonımen birge Äzirbayjanğa taralğan panislamizm men pantürkizm ağımı burjuaziyalıq wltşıldıqtı da qosa ala keldi. Olardıñ işindegi eñ körnekti qayratkerleri Memlekettik Dumanıñ alğaşqı deputattarı bolıp saylandı, mine, bwl Qodar oqiğasınan bastap birinşi orıs revolyuciyasına deyingi Abay ötken tarihi joldı qamtitın 4-kitaptan orın alatın boladı, 4-kitapta Abaydıñ ömiriniñ köpşiligi qala kedeyleriniñ arasında ötetin boladı, mine, sonda jwmısşı tabınıñ qalıptasu barısı qozğaladı, däl qazir sol twstı jazıp jatırmın.

Keybir kezderi sınşılar (şığarmanı taldauda) uaqıttan ozıp ketedi de, (ol oqiğanıñ) kelesi kezeñderde qamtıluı tiis ekenin wmıtıp, däl qazirgi sätte körgisi kelgen jaylardı talap etedi. 13 jastan bastap 60-qa deyingi Abaydıñ ömiri 4 kitapta jalğasa qamtıladı. Sondıqtan da mağan, adamnıñ ömirimen ölşenetin oqiğalardı tarihi şındıqqa säykes, ömirdegi öz retimen damıtuğa mümkindik beriñizder. Egerde orıs jazuşısınıñ biri töñkerisşi orıs jwmısşı tabın körsetkisi kelip 1905-jılğı revolyuciyanı 1900-jılğa jıljıtsa qalay boladı? Tura sol siyaqtı, bwl arada da is-ärekettiñ uaqıtın jıljıtudıñ eşqanday qajeti joq, meniñ şığarmamda da bwl oqiğalardıñ barlığı tarihi jäne körkemdik şındıqqa säykes keletin kezeñderde öz kezegimen qamtıladı. Sondıqtan da Şwbar men Kökbay beynesi 4-kitapta talqığa tüsedi jäne Şwbar men Kökbayğa qatıstı eskertpeler sonda qarastırıladı, Abaymen birge ömir sürip, baydı satqan Şwbar 1934-jılğı baylardıñ köterilisi kezinde tau işinde öziniñ ajalın tabadı. Abaydıñ tiri kezinde onıñ, men Şwbardı aytıp twrmın, satqındığı aşıq körinbeydi, ol öziniñ bet-perdesin aşpaydı. Al joldastar Abaydıñ aqındıq mektebi turalı qate payımdaular turalı aytqanda osı jaydı wmıtıp ketedi. Men Abaydıñ ömirin jazıp jürgen kezimde mwnı Twrağwl aytıp berip edi, men soğan senip qaldım. Bwl bizdiñ qoğamımız üşin de, men üşin de qımbatqa tüsti.

Men 1939-jılı «Abay» tragediyasın, sodan keyin operağa arnap libretto, «Abay änderi» attı kartinağa (scenariy) jazğanımdı eske alularıñızdı ötinemin – solarda Abaydıñ qorşağan ortası ekşelip berilgen emes pe edi. Ondağı oqiğalar 1903-1905 jıldardıñ arasında ötkendikten de olardıñ işinde panislamister de jür emes pe. Abay öziniñ ölimine jaqındağan, egde jasqa jetken kezinde Şwbardıñ özin qalay wstağanı körsetilgen. Mwnday oyğa men bwrınnan kelgenmin, qazir sol bağıtta jwmıs istep jatırmın. Abaydıñ aqındıq mektebin joqqa şığaru tek 1951 jılı ğana payda boldı demeñizder. Ol 1939 jılğı bizdiñ şığarmaşılıq izdenisimizden bastalğan. Tek Kenesarığa jetkilikti orın berildi me degen ğana mäsele talas tuğızğan. Qatelik ketti, men onıñ feodaldıq, reakciyalıq mänisin tolıq aşa almadım. Birinşi topqa jatqızğan sın eskertpelerdiñ işinen men jwrtşılıqtıñ pikirine oray Şwbar beynesin 4-kitapta özgertuge kelisemin. Abayğa qarsı äreket etetin küş retinde olarğa ülken salmaq salınatın boladı. Olar burjaziyaşıl-wltşıldardıñ köseminiñ odaqtasına aynaladı. Onda mwnıñ Abayğa degen qarım-qatınası, Abaydı öz jağına qaratıp aluğa wmtılısı körsetiledi. Qazir mende bwl turalı öte qızıqtı derek te bar.

«Aqın ağada» köptegen qatelikter ketti, onı moyındaymın jäne onı tüzeymin. Ol negizinen Kenesarığa baylanıstı. Kenesarı jöninde men köp jazdım, biraq men Kenesarınıñ kiriktirgen kezdegi Abaydıñ jası 13-te ğana bolatın, ol oqiğa ol auıldan 120 verst qaşıqtıqta ötti. Kenesarığa qatıstı oqiğalarğa Abay sol kezde dwrıs bağa bere alar ma edi? Bwl twrğıdan men tüzetu engizdim jäne özimniñ wstanımımda qalamın. Men Kenesarını jäne onıñ ideologin kemeldengen Abaydıñ közqarasımen äşkereleymin. Därmen arqılı äşkereleymin. «Aqın ağanıñ» soñğı nwsqasında men qatelerimdi osılay tüzetemin. Köp adamdı tolğandırıp otırğan mäseleni men osılay şeşemin.

Endi, osında söylegen köpşiliktiñ jäne bayandamaşınıñ: orındaluğa tiisti dep körsetken eskertpesine, astıñ suretteluine qatıstı mäselege toqtalayın. Osı arada osı oqiğanı surettegen kezdegi avtorlıq remarkağa, avtorlıq tüsinikke qatıstı pikirler aytıldı. Men ol eskertudi wmıtqamın joq, alayda 13, 16, 18, tipti 24 jasar Abaydıñ ol kezde orıs demokrattarınıñ oyların äli bilmegenin, ozıq oylı adamdarmen äli kezdespegenin sizder de wmıtpañızdar, öz betimen Abaydıñ mwnı tüsinui mümkin emes edi. Abay öziniñ ideyalıq qalıptasuı öte bayau jürdi (şığarmadan üzindi oqıladı). Bwl Abaydıñ öz sözi. Men mwnı orısşağa audara almaymın, biraq ta, sıni oydıñ ol kezde qalıptaspağanın bäriñiz de bilesizder. «Aylağa da, aşuğa jaqtım şıraq» (deytin kezi).

Juan jwdırıqtıñ kädimgi zañdı tärtipke aynalğan twsı jäne bwl tärtipti Abay da orındı dep eseptegen. Abaydıñ dünietanımı birte-birte keñeydi. Qırdağı oqiğalardıñ barlığın sol kezdiñ süzgisinen ötkize alğan joq. Onıñ kökjiegi bara-bara keñeydi, söytip barıp sol uaqıttıñ äleumettik-tarihi mänin birtindep tüsindi. Qazaqstandağı ozıq oydıñ özi halıq arasında birtindep, bayau jetildi emes pe. Sondıqtan da romandağı Abaydıñ ösui de birtindep körsetiledi.

Birinşi kitaptı sınauşılar da köp, sonımen qatar, birinşi kitaptağı jazılğan jaylardı maqwldaytındardıñ da sanı az emes.

Ärine, men bwğan da nazar audaratın bolamın, alayda sizder de 13 jasar Abaydıñ birtindep oylı adamğa aynalıp kele jatqanın wmıtpañızdar, tabiğat pen qoğamdıq ömirdiñ köptegen qwbılıstarın materialistik twrğıdan birtindep tüsine bastaydı. Mwnıñ barlığı oğan orıstıñ demokrat revolyucionerleri arqılı jetti.

Men özimniñ aldağı uaqıtta qaytadan oy eleginen ötkizudi oylastırıp jürgen jaylarğa qısqaşa toqtala keteyin. Birinşi topqa jatatın asqa baylanıstı kedey tabınan şıqqandardı da surettey ketu turalı pikirge oray aytarım, kitaptıñ bwl arasına tiisti özgertuler engiziletin boladı. Bwl arada: ağattıqtardıñ qatarına baylardıñ ortasınıñ twrmısın, toqmeyildiligin, toqşılığın, kiiz üylerin äsirelep bayandau turasında köp aytıldı. Mwnıñ orın aluınıñ sebebi: men önerdiñ realistik sipatın tım äsirelep bağalappın, sonday-aq, osı uaqıtqa deyin qazaq ädebietinde halqımızdıñ ana erekşelikteri, mına erekşelikteri qamtılmağandıqtan da, sonı körsetkim keldi. Egerde meniñ aldımda, orıs jazuşılarınıñ aldında twrğanday, Turgenevtiñ, Gonçarovtıñ, Gogol'diñ jäne basqalardıñ şığarmaları twrsa, onda, şındığında da twrmıstıq körinisterdi osınşama suretteudiñ qajettigi de tumas edi. Bizdiñ aldımızda onday täjiribe bolğan joq, sondıqtan da mwnday körinisterdi barınşa köp äri keñ qoldanuğa wmtıldıq. Söytip, tım äsirelenuge jol berildi. Bwl bayandaular jeñil qırnalıp ketetin nemese sol kezdiñ şındığınıñ qayşılıqtı twstarında äşkerelep ketuge bolatın kemşilikter.

Mısalğa, Abay qonaqtardı saltanatpen qarsı alıp jatır, al sol räsim bılay tarqaydı. Qwnanbay Mekege attanğalı jatır (sol kezde Därkembay men Qiyasbay kelip Qodardıñ qwnın swraydı), al osı körinis Qwnanbaydıñ tağılıq minezin tanıtpay ma? Sayatşılar suretteletin körinisten keyin adamdar üş künge sozılğan boran men ögey şeşe siyaqtı qatal tabiğattıñ şeñgelinde qaladı, al qazaqtı añqau bala etip körsetseñ bäri de jarqın bola kete me?

Key-kezde avtor barlığın täptiştep bayandap beruge mindetti emes, onı körkem qabıldauı arqılı oqırmannıñ özi oylanıp tabuı tiis. Soğan qaramastan keybir twrmıstıq suretteulerdi qısqartatın şığarmın.

Meniñ oylanıp-tolğanuıma müddeli etetin bir jaylardı qoyın däpterime jazıp aldım, uaqıttıñ tapşılığınan onı tizbelep jatpaymın. Mümkin, jazuşılardıñ özara oñaşalau qoyan-qoltıq bas qosuı öte qalsa, sonıñ bärin tizbelep şığıp, qajetti degen wsınıstardı öñdeu barısında engizuim de mümkin.

Endi özim üşinşi topqa jatqızğandardıñ «Abay» romanı jönindegi aytqandarına toqatalayın. Keşeden beri söylegen joldastardıñ aytqanınday: ädebiettiñ müddesinen aulaq, keñes jazuşılarınıñ aldına partiya qoyıp otırğan mindetterden müldem maqwrım, öziniñ jeke baqay qulıqtarınıñ müddesin küyttegen, oyı pasıq, öziniñ mindetin tek qwrtıp jiberu dep tüsinetin jekelegen adamdardıñ aramızda otırğanı şındıq. Onday «qırıpsaluşılıq» osı aradan da, Dosalievtiñ sözinen de bayqaldı. Şındığın aytsam, küyineyin dep – küyine almaysıñ, süyineyin dep – süyine almaysıñ, jetisip emes, jerinip küluge ğana tura keledi.

Sonday «qırıpsaldıñ» birine mısal retinde «Ğılım Akademiyasınıñ jarşısınıñ» №4 sanındağı Äuezovti jamsatıp salğan maqalanı aluğa boladı. Onda avtordıñ közin qwrtuğa arnalğan bir top material basılğan. Osı arada kemşilikter men qatelikter turalı aytıldı, men olardıñ pikirine senemin, sol üşin alğısımdı bildiremin. Nağız talqılau – avtorğa septigi tigen talqılau deydi ğoy. Ol jazuşını ğana emes, qoğamnıñ özin de demeydi. Sol arqılı jwrtşılıq avtordı ğana emes, özine de septigin tigizedi.

Men sizderge mınaday ötiniş aytqım keledi: keñes ädebietin, keñes jazuşısın kez-kelgen bwzaqı men qaskünem adamdardan qorğay köriñizder, öytkeni olar ädebietke ädebi müdde üşin kelgen joq, kerisinşe, öziniñ swrğılt ömirin ädebiettiñ aynalasında jürip ağartqısı kelgender. Mine, jazuşılardı osınday swrqıltaydan qorğau kerek, jazuşığa zañdı kömek körsetu degenimiz osı. Men sol kömekti küte otırıp, bizdiñ aqılımızdıñ, namısımızdıñ jäne arımızdıñ ökili bolıp tabılatın joğarı lauazımdı mekemelerden sonday zor kömekti kütemin».

Al tarihi uaqıt pen dälel, körkemdik şeşim men äleumettik jandünie psihologiyası, körkemdik şındıq degen asqaq wğımdardan maqwrım mwnday sayasi qısımdardıñ mäjbür etuimen suretker «Abay jolı» attı üşinşi-törtinşi kitabında ideologiyağa ırıq berip qoydı.

Sonımen, qosımşa «qıstırmalar» (D.Äbilov) kirgizip, «Qaraşığın» siyaqtı tarau qosıldı. Äkesi «qatıgez Qwnanbay» men «özine qarsı ağası Täkejan» jäne «äzäzil Äzimbay» siyaqtı jağımsız keyipkerlerden basqa Abaydıñ aynalasında tuıs qalmadı. Bärinen tazartıldı. Twrağwl ispetti besiktegi säbiiniñ mañdayınan iiskeudiñ özi taptıq-ideologiyalıq qılmıstıñ qatarına jatqızıldı.

Äbdirahım Jaymwrzin: «Abay» romanı turalı äñgimeniñ kürmeui atalmış mäseleden äldeqayda kürdeli bolatın. «Abay» romanı turalı «Kazahstanskaya pravdanıñ» betterinde jariyalanğan maqalar jöninde özimizdiñ köptegen jazuşılarmen äñgimelesip, jeke pikirlerin swrap kördim. Olardıñ barlığı da ondağı maqalamen kelispeytinin aşıq ayttı. Men Ortalıq Partiya Komitetine jazuşılardıñ osı pikirlerin dwrıs dep biletinimdi aytıp, mwnday sıñarjaq, üstirt jazılğan sındardıñ ädebietke ziyannan basqa paydası joq – dedim. Sodan biraz uaqıt ötkennen keyin taban astınan «Kazahstanskaya pravdanıñ» redaktorı Nikitin men meni Ortalıq komitettiñ jabıq byurosına şaqırdı. Byuroda ekeumiz de öz pikirlerimizdi aytıp, biraz sayısqa tüstik. Byuro eşqanday şeşim qabıldamadı. Ekeumizdiñ de Ortalıq komitettiñ müşesi ekenimizdi, onıñ aldıñda jauaptı ekenimizdi eskertumen ayaqtadı.

Endi «Abay jolı» romanın talqılau üşin oğan äzirlik jwmısına kirisuge tura keldi. Ol kezde Jazuşılar Odağında isteytin Seyitjan, Änuar, Tayır, Zeynollamen pikir alısıp, osığan bir jaqsı bayandamaşı tabudı oylastırdıq. Bwdan bwrın Ğabiden Mwstafinniñ «Qarağandı» romanın talqılağan täjiribemiz bar bolatın. Onda keleşeginen öte ülken ümit küttirgen, äsirese sol kezdegi jas jazuşılar ortasında abıroylı, inabattı Mwqan Imanjanov marqwm bayandama jasap, jwrttı qattı riza etken edi. Endi tağı bir jaña, sonı bayandamaşı izdestirudi oylastıq. Köp keşiktirmey joldastar: Tahaui Ahtanovqa toqtalıq degen pikir ayttı jäne onı mağan keleşegi mol, bizdiñ ädebiettiñ «jas perileriniñ» biriniñ özi dep minezdeme berdi. Bwl bağanıñ dwrıstığın keyin ömirdiñ özi körsetti ğoy. Bayandamaşı da, şığıp söylegen joldastar da romanğa joğarı bağa berip, onı bizdiñ ädebietimizdiñ biik şıñı dep bağaladı.

Romandı talqılau: Qazaqstan ädebietşileriniñ ädette bayqalıp jüretin jikşildikke, döreki sociologiyalıq qisınsımaqtarğa elikteuşilikke qarsı twra alatın birligi küşti qauım ekendigin, onıñ şınayı ädebiet jetistikterin bağalay da, qadirley de biletindiginiñ körinisi boldı. Qazaqstan Ortalıq partiya Komiteti talqılaudı dwrıs, oydağıday ötti dep bağaladı».

Bir zañdı da kezdeysoq jay, arada tura jiırma jıl ötkende osı talqılauğa qatısqan «qazaqstandıq senimdi adamdardıñ aqparatımen qarulanğan» mäskeulik Alla Marçenko tura osı sınnıñ ıqpalımen qosılğan taraulardı: «Roman-epopeyağa jat, şınjırlap jalğasqan jalğan jeli»,– dep sınadı. T.Ahtanov öziniñ «Ol biik bizge äli bağınğan joq» degen qarsı maqalası arqılı tağı da törelik ayttı.

Al sol biikti bağındıruğa şabuıldap jürgen kim?

Ol qazaq ädebietine twtqa bolğısı kelgen, M.Äuezovtiñ özi: «Piştu! Qaydan şıqqan bilgişsiñ!.. Sen qazılıqqa jarasañ – jetisken ekenbiz»,– degen twtqırdıñ biri bolatın. Keyin Äuezovşil boldı: «Meniñ eki betim bar. Birine tükirse, ekinşisin tosamın»,– depti birde Tahaui Ahtanov pen Qaltay Mwhamedjanovqa.

Biz üşin onıñ eki betiniñ de qadiri joq. Sondıqtan da ol betti sizderge de körsetpey, jaba saludı jön kördik.

(Jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir