Halyq jazushysy Qabdesh Júmadilov Nazarbaev zamanynda kitәbi órtengen jalghyz jazushy. Ol ómirden ótkende onyng biraz «dostarynyn» quanghany ras. Ol bayqústar qazir de jazushynyng aruaghymen alysyp, onyng qazaq әdebiyetine, qoghamgha sinirgen enbegin kemsitip kórsetkisi keledi.

Keybir bilgishter Júmadilovting 1962 jylghy kóshting basy-qasynda bolghanyna kýdik tudyrghysy keledi. Ol kósh eki elding kelisimimen boldy degendi algha tartyp, «oghan Qabdeshting qatysy joq» deydi. Bireuler bilmestikten aitsa, endi bireuler qasaqana, mýmkin bireulerding aidaqtauymen, Halyq jazushysynyng búl enbegin joqqa shygharghysy keledi. Biraq solarynan eshnәrse óne qoymas. Óitkeni búl – jazushynyng kózi tirisinde moyyndalghan tarihy fakti. Qazaq tarihyndaghy búl qúbylysqa tarihshylar әli shyndap nazar audarmay otyr. Biraq, týbi búl kóshting qazaq halqynyng tarihy taghdyryndaghy orny әli-aq aishyqtalady. Arhivte jatqan biraz qújattar men hattar jaryq kóredi.

Eki el arasyndaghy kelisim boyynsha qazaqtar 1955 jyly «pasportpen» ótken. Sol pasportpen mening naghashy atam Áuken Múqymbayúly men apam Sәlimash Núrghazyqyzy bala-shaghasymen ótken bolatyn. Al 1962 jylghy kóshting búidasyn ústap ótken Qabdesh Júmalilov. 200 mynnan asa qazaqty Tarbaghatay aimaghynan shekaradan ótkizip, tarihy otanyna qonystandyrdy. Eger Qytay men Sovet eki elding kelisimi bolsa, onda Altay men Ile aimaghynyng qazaqtary 1962 jyly sәuirling 20-sy men mamyrdyng 1-i arasynda nege qozghalghan joq?!

Onyng ýstine sol kóshting kuәgerleri әli tiri. 1962 jyly shekaradan ótken 200 myng qazaqtyng úrpaghymen býgingi sany 1 mln-nan asa kerek. «1962 jylghy kóshke Qabdeshting qatysy joq, olay emes», dep býginge deyin solardyng bireui aitqan joq! Kerisinshe, sol tiri kuәlar men olardyng úrpaqtary Halyq jazushysyn alghyspen, tek jyly lebizben eske alyp, әr tústa jer-sugha jazushynyng atyn berip jatyr.

Arghy betten shekarany búzyp ótken qazaqtardyng minezi sovette talanghan, qyrghyngha úshyrap jasqanshaq bop qalghan adamnyng minezi emes! Erik-jigeri boyynda, sózding kýshi ketpegen, shyndyqty tosylmay aitatyn dәstýrli kóshpeli qazaq qoghamynyng adamy. Únamaghan nәrsesin beting bar, jýzing bar demey, tike aitady. Qazaq sovet ónerinde elge, jerge degen saghynysh pen mahabbatyn bildiretin alghashqy tuyndylar solarlyng qalamynan tudy. Óitkeni olardyng boyynda «úly halyqtan», «agha últtan» jasqanu bolghan joq.

Bir mysal ghana aitayyn. Auylgha arnap jazylghan, auyldyng giyminine ainalghan alghashqy «Auylym» degen óleng arghy betten kelgen aqyn Jabayyl Beysenovtyng qalamynan tudy. Tәuelsizdikten keyin «Kók tudyng jelbiregeni» ólenining avtory da arghy betten kelgen aqyn Almas Ahmetbek. Al, әli kýnge deyin barlyq jastar sýiip aitatyn «Jas qalam» әnining avtory Tólebek Jaqypbaev ta arghy betting azamaty. Sol kóshpen býgin Qazaqstannyng maqtanyshyna ainalghan qogham men memleket qayratkerleri, aqyn-jazushylar, óner adamdary men ghalymdar qanshama... Kerek deseniz, soghystan keyin qazaqtyng er-azamattarynyng sany kýrt azayyp, qazaqtardy ózgeler basynyp jatqan shaqta solardy tәubesine keltirgen de arghy betten kelgender bolatyn. Basynan sóz asyrmaytyn kóshpelilerding úrpaghy!

Bólingendi bóri jeydi. Jarylghandy jau alady. Qazaqty airanday úiytudyng ornyna keybir azamattarymyz әli de imperiyalyq sananyng búghauynan bosay almay, qazaqtardyng arasyna shy jýgirip, jershildikti, rushyldyqty qozdyrtyp arandatyp otyr. Ol da qúldyq sananyn, nadandyqtyng bir kórinisi bolsa kerek. Ol sorlylar Qabdesh Júmadilov siyaqty «Gimalaydy» qozghaltpaq týgil janyna jolay almaydy!

IYә, Jaratqan iyem, әkemizding ruhyn shad-shadyman etip, janyn janatta qyla kór! Biyl atap ótetin 90 jyldyghyn abyroymen atqarudy nesip ete kór!

Arman Júmadilov

Abai.kz