Beysenbi, 18 Şilde 2019
Alaşorda 6010 0 pikir 9 Mausım, 2014 sağat 12:40

Twrsın Jwrtbay. «OYLAĞANDI ZORLAP ORINDATUĞA BOLMAYDI» (jalğası)


Eki künge sozılğan ırğasuı men iresuiniñ bar mazmwnın bayandap şığu mümkin emes jäne ol bizdiñ maqsatımızğa da jatpasa kerek. Tek solardıñ işinde jazuşılıq psihologiyağa qatıstı Äuezov pen onıñ «Abay» romanı turalı tıñ nemese qiyas qiıstırılğan pikirlerden üzindi beremiz. Aldın-ala aytarımız, bwl talqılau bwrınğı talqılaudan özgeşe ötti. «Basqa uaqıttıñ kelgenin, eski sayasattıñ eskirgenin», «endigi oqırmandar, qazirgi halıq ökilderi solaqay sınğa könbeytinin, süyikti jazuşıların arandatuşılardan janın salıp qorğaytının» mälimdedi (Dildäbekov). Alayda Dosaliev siyaqtı «kir sudı» Äuezovtiñ moyınına sarıldatıp töge salğandar da boldı. Sonday-aq bwl jolğı talqılaudıñ bayandamaşıları da sıni oylau jüyesi basqa deñgeydegi jaña tolqın ökilderi bolatın. Sonıñ biri sol kezdegi jas aqın Täken Älimqwlov edi. Ol «Abay» romanın körkem sınnıñ talabına oray talday kelip, qosımşa bayandamasın bılay sabaqtadı:

T.Älimqwlov: «Iä, joldastar, romannıñ da romanı bar. Ärine, bizdiñ jazuşılarımızdıñ bireui birinşi orıs revolyuciyası kezindegi qazaq auılındağı taptıq jiktelis turalı roman jazsa jaqsı bolar edi. Biraq «Abay» romanınıñ avtorı öziniñ aldına mwnday mindet qoymağan jäne onıñ negizgi taqırıbınıñ erekşeligine baylanıstı qoyuı da mümkin emes. Demek, oylağandı zorlap orındatuğa bolmaydı. Ärine, «Abay» romanı siyaqtı asa tereñ äleumettik romanda taptıq küresti aynalıp ötuge bolmaydı. Alayda ol küres qarulı qaqtığıstan, jarılıstan ğana emes, ideyalıq qaqtığıstan da körinis beredi. Biz «Abay» romanınan eñ aldımen eñbekşi halıqtıñ ideyalıq saltanatın, onıñ reakciyalıq küşpen küresi jeñispen ayaqtalatının köremiz. Bwl oraydan alğanda «Abaydı» halıq turalı roman dep bağalaytındarmen batıl türde kelisuge boladı. Iä, bwl bir halıqtıñ damu tarihındağı tağdırın beynelegen roman. Mwnı körmeu, demek, şındıqtı körmeu bolıp tabıladı.

Adam asa irgeli ğimarat saldı deyik. Ärine, ondağınıñ bäri sıñğırlap twrmaytını ras, onda äli de sılaq timegen jerler de bar. Onı körsetuimiz kerek, biraq, bizdiñ keybir Nwrışev siyaqtı sınşılarımız qwsap, tisiñdi şıqırlata şaynap twrıp: «Şirkin, mına aranı balğamen perip qalsam, ğimarat opırılıp tüser edi-au»,– dep qwşırlanuğa bolmaydı.

«Öner degenimiz, adamnıñ ömirge qwştarlığı jäne özin-özi jetildirui. Sol siyaqtı «Abay» romanınıñ avtorına da bwl tämsil jat emes. Osı mağınadan alğanda «Abay» romanına birneşe eskertu aytqım keledi. Mwnda auıldağı taptıq küres körsetilmegen dep aytuğa bolmaydı. Bwl Äuezov romanınıñ özegin jarıp ötip jatır, eñbekşi adamdardıñ feodaldar men baylardıñ qanauına qarsılığı, olardıñ özara qaqtığısı üş kitaptıñ da jelisine arqau bolğan. Alayda öziniñ kölemdi şığarmasında Äuezov qarapayım adamdardıñ twrmısı men ömir süru körinisine az köñil bölgen. Aştıq pen ölip tausıluğa bet alğan kedey-kepşikterdi osınşama mwhtajdıqqa tüsuiniñ sebepterin jazuşı aşpaydı. Qanauşılardıñ meyirimsizdigin köñilsiz körinisterin Abay öziniñ öleñderinde de jazdı emes pe. Mwnday äleumettik körinisterdi bügingi künniñ talabı twrğısınan barınşa jalañaştap jazu kerek edi. Öytkeni, köşpeli ömir saltındağı ortaşa şarualardıñ özi öziniñ ömir sürui men erteñgi küni üşin ünemi alañdaumen tirşilik etti.

Sonımen qatar, Äuezovtiñ romanında ötkendi ob'ektivti twrğıdan suretteu basım, al bwl erikti ne eriksiz türde ötkendi äsireleuge alıp keledi. Jazuşınıñ öziniñ halqınıñ ötkeni turalı köptegen qızıqtı, tanımdı mağlwmattar bere otırıp, özi twrğısınan eşqanday sıni közqaras bildirmesten, kenetten Qwnanbaydı Mekege şığarıp salğan saltanattı sät siyaqtı feodaldıq ğwrıptardıñ tigisin jatqıza suretteydi. Osıdan barıp atışulı, şarttı türdegi ötkendi äspetteu qılañ beredi. Key-keyde, egerde halıqtı Abay siyaqtı ädil, örkenietti adam bilese, onda äleumettik töñkeristiñ qajeti joq siyaqtı äserde qaldıradı. Bwl retten alğanda «Kazahstanskaya pravdanıñ» sınındağı köptegen eskertpeler nazar audaruğa twrarlıq.

Alayda, qoğamdıq sananıñ erekşe äri kürdeli türiniñ biri bolıp tabılatın önerdiñ özine tän erekşeligine say är şığarma özine asa zerek äri qamqorlıqpen qaraudı talap etedi. Ötkendi ob'ektivti twrğıdan beyneleui – Äuezovtiñ romanınıñ betin anıqtap bergen dep aytuımızğa bola ma? Joq, olay dep ayta almaymız. Bwl romandarğa örkenietti, ömirşeñ ideya, bizdiñ halqımızdıñ ejelden qalıptasqan dostıq ideyası, olardıñ ortaq tağdırı tereñdey negiz qalağan.

Uaqıttıñ şekteuli ekenin eskere otırıp, men bwl romandardıñ barlıq jaqsı jaqtarına toqtalıp jatpaymın, onıñ üstine, bayandamaşı Ahtanov joldas jetkilikti etip ayttı. Jolay eskerte keterim, Ahtanov joldas roman turalı öziniñ közqarasınan köri, romannıñ mazmwnına köp toqtaldı.

Bügingi küngi talqılauımızdıñ negizgi taqırıbına orala otırıp aytarım: «Abay» romanı – tolıqqandı körkem tuındı. Keyipkerlerdiñ aşıq minezi, tereñ qwştarlığı, mağınalı da beyneli tili qazaq tilin bayıtadı, bayandamaşı bwl turalı «qazaq tilin qalıptastıradı» dep orınsız däleldedi.

Ahtanov: Men ädebi tildi qalıptasırıp, onı damıtadı dedim.

– Mwnıñ barlığı, kitaptıñ körkem jazıluı, onıñ sözsiz tamaşa söz şeberiniñ jazğandığın kuälandıradı. Ökinişke oray, «Abay» romanınıñ osı bir talassız jetistigin «Kazahstanskaya pravdanıñ» redakciyalıq maqalası körmegen. Bwl maqaladağı keltirilgen mısaldardıñ barlığı şığarmanıñ ziyandı ekenin däleldeuge tırısıp, naqtı qorıtındılar jasalmay, «işiñ bilsin» dep emeuirin etui oqırmandardı eki wştı küyde qaldırdı. Egerde bwl sizderdiñ berik wstanımdarıñız bolsa, onda «Kazahstanskaya pravdadağı» joldastar ayağına deyin ädil bolularıñız kerek edi. Onda: osıdan tört jıl bwrın «Äuezovtiñ «Abay» romanı qazaq ömiriniñ enciklopediyası» dep qate jazğandarıñızdı moyındañızdar, älde sizder «Pravdanıñ», «Literaturnaya gazetanıñ» pikirlerimen kelispeysizder me? Ömirde bäri de boladı. Keyde öz közqarasıñdı qayta qarauğa tura keledi, ol üşin asa senimdi äri dausız dälelder kerek, al sizderdiñ dälelderiñiz sendirmeydi.

Men: «Abay» romanı kemşiliksiz emes, onda daladağı taptıq küres swrqayılau körsetilgen, avtor barlıq beynelerdi birdey sätti şığara almağan, romanda şwbalañqılıq bar – dep aytqım kelip twrğan joq, mwnıñ barlığı bwrın, sonıñ işinde eñ birinşi Aleksandr Fadeev atap ötken bolatın. Ärine. Şındıqtı qaytalau şırıqtı bwzbaydı. Alayda, joldastar, adamnıñ bükil ömiriniñ mağınalı jemisi, janı men qanı bolıp tabılatın adal eñbegin arandatuğa da bolmaydı.

Mısalı men: «Abay» romanında orıs adamdarınıñ beynesi joq degenmen twjırımmen müldem kelispeymin. Olar bar! Bilgiñiz kelse aytayın, mwnda bizdiñ halqımızğa qwşağın keñ aşqan örkenietti Rossiyanıñ beynesi bar. Ärine, körkemdik tolıqqandılığı men senimdiligi twrğısınan alğanda barlıq orıstıñ beynelenui bir kelki emes. Bwl orayda avtorğa aytar tilek köp.

Al endi dala qızdarınıñ kiimderin, tipti baydıñ qızınıñ şolpısınıñ suretteluin alayıq. Abay – poetikalıq, mahabbatşıl twlğa. Mwnda twrğan qanday äleumettik qauip bar? Öziniñ barlıq asıl äşekeyine qaramastan Qız Jibek te örkenietti qız dep esepteledi emes pe! Egerde özimizdiñ Nikolay Ostrovskiy polyaktiñ begimin mwqım jasau-jabdığımen malındırıp surettese, onda onı bizdiñ zamanımızğa ülgi etip wsınıp otır dep aytuğa bola ma? Keybir sınşılardıñ önerdiñ kürdeli zañdılıqtarın bilmey, köpqırlı emes, birjaqtı, köp boyaulı emes, bir-aq boyaumen sırlanğan ortaqol, swrqayı şığarmalar jazudı talap etuine renjimeske bolmaydı. Keybir igi mırzalıqtı körsetu maqsatında suretker tipti dwşpan taptıñ ökilderiniñ öziniñ adamdıq qasietterin körsetuge mäjbür bolatının däleldep jatu kerek pe. Oğan mısaldı alıstan izdeudiñ qajeti joq. Mwqanovtıñ «Jwmbaq jalauındağı» – Elizavetanıñ, Müsirepovtiñ «Qarağandısındağı» (? – «Oyanğan ölkedegi» – T.J.) – Uşakovtiñ, tağı da basqalardıñ beynesin alsaq ta jetkilikti. Onıñ barlığı tuındınıñ ideyasına baylanıstı. M.Äuezov suretteuindegi qızdarğa tura sondağı beynelengenindey körik qajet edi. Men tabiğat suretteri jönindegi Dosalievtiñ pikirin taldap jatpaymın. Men onıñ şalqalaqtay şapşığanına jäne (Nwrışev pen «Kazahstanskaya pravdanıñ» maqalasın – T.J.) qorğaştay söylegenine azdap ızılanıp twrmın...».

Tikeley körkem şığarmanı taldağan mwnday sıni pikirdi ädebi orta jiırma jıldan beri jatsınıp qalıp edi. Mwnda baysaldı payımdaular ädebietke jaña közqarastağı jas tolqınnıñ kelgenin, olardıñ körkem tuındığa, jazuşınıñ şeberligine qoyatın talaptarınıñ müldem özge deñgeyde ekenin tanıttı. Sol talqılauda M.Äuezovtiñ endi tanısqan jas tileuqorı E.V.Lizunova da söyledi. Ol işinara:

«...«Kazahstanskaya pravdanıñ» «Abay» romanı jönindegi joyımpazdıq piğılğa qwrılğan maqalası bizdiñ partiyamızdıñ ädebi sınğa arlı da şınayı qamqor boludı wsınıp otırğan talabına qarama-qayşı keledi. «Abay» romanınıñ eleuli qatelikter men kemşilikten ada emes ekeni sözsiz, alayda bwl şığarmanıñ bastı, negizgi, mañızdı maqsatı ziyankestikpen bwrmalauğa qwrılğan degen mağınanı bildire me? Joq, bildirmeydi. Romannıñ jarıqqa şığuınıñ özi bükilodaqtıq mañızğa ie bolğanı jäne tuısqan respublikalardağı ädebiettiñ öskendiginiñ kuäsi bolğanı naqtı şındıq. Sonımen qatar eñ qiın tarihi roman janrı qazaq ädebietinen berik orın aldı, qazaq prozasınıñ kemeldengendigin moyındattı. Mwqım qazaq ädebietiniñ damu deñgeyin anıqtaytın mäselelerdiñ barlığı da: orıs pen qazaq halqınıñ dostığı, qazaq halqı men onıñ demokratiyalıq ürdistegi ziyalılarınıñ tarihi tağdırı, patriarhaldıq-feodaldıq qoğamdağı tap tartısı – bwl kitapta naqtı şeşimin tapqan. Romandağı bastı mäseleniñ biri – ol qazaq ädebietiniñ tağdırı üşin de jäne onıñ ösui üşin de erekşe mañızı bar feodaldıq-rulıq qarım-qatınasqa degen közqaras. Men köptegen sınşılardıñ: romannıñ keybir twstarında ötkendi däripteu, olardıñ twrmısın süysine suretteu bayqaladı – degen pikirleri dwrıs dep esepteymin. Alayda bwl «Abaydıñ» üş kitabınıñ betin aşıp beretin keypi osı deuge bola ma? Joq, bolmaydı. Äspetteudiñ törkini eñ aldımen oqiğanı bayandau barısında öziniñ közqarasın bildire otırmağandığında jäne öziniñ közqarasın keyipkerdiñ közqarasınan ajırata almağandığında. Böjeydiñ asın surettegen twsta solay boldı. Avtor oğan sırt köz arqılı qarauı tiis edi...»,– dep pikir bildirdi.

Bwl pikirge Mwhtar Äuezovtiñ özi de qanağattanıptı. Osınıñ işindegi: «Romannıñ jarıqqa şığuınıñ özi bükilodaqtıq mañızğa ie bolğanı jäne tuısqan respublikalardağı ädebiettiñ öskendiginiñ kuäsi bolğanı naqtı şındıq. Sonımen qatar eñ qiın tarihi roman janrı qazaq ädebietinen berik orın aldı, qazaq prozasınıñ kemeldengendigin moyındattı»,– degen bağa üşin özge emeuirinderdi eskermeuge de bolatın. Al kelesi kezekte halıqtıq oqırman retinde minbege köterilgen azamat Dildäbekovtiñ (esimin anıqtay almadıq) sözi sol twstağı eñ batıl pikir, öjet oyğa, täuekeldi minezge, azamattıq erlik ruhı men namısqa, ädebietke degen şın janaşırlıq mahabbatqa, M.Äuezovke degen adaldıqqa qwrılğan. Sonday dürbeleñdi şaqta qalay batıl söylegenine tañdanasıñ:

Dildäbekov: «Osınau tamaşa kitaptı oqırmandar üş jıldan beri üzbey oqıp keledi. Qanday da bir düniege nağız sıni bağanı oqırmandar, yağni, halıq beredi, alayda, bizdiñ aramızdan äli de qazaq ädebietiniñ tarihınan «Abay» romanı siyaqtı wlı şığarmalardı sızıp tastağısı keletin keybir sınşı – jalaqorlardıñ qıñsılağan, biraq dökir dauısı estiledi. Bwl arada wlı Krılovtıñ «Moska» attı mısalınıñ kerin qwşqandardıñ aramızda bar ekenin eskerte ketken artıq bolmaydı dep esepteymin. Wlı Stalin: bizdiñ kemşilikterimizdi sınañdar, biraq onı jarnamalıq jasasınğa aynaldırmañdar»,– dep eskertken bolatın. Wlı kösemniñ osı dana sözin bizdiñ sınşılarımız ben ädebiettanuşılarımız sağat sayın, minut sayın esinde wstauı tiis.

Keñestik qazaq ädebietine ülken üles qosqan qwrmetti Mwhtar Äuezovtiñ asa igilikti eñbegin bizdiñ bärimiz de bilemiz. Egerde aramızda baqayqulıq oylağan sınşısımaqtar bar bolsa, onda bizdiñ oqırmandıq qwqımız oqırmandardı adastırğısı kelgen kez-kelgen jalaqorğa tosqauıl beruge mindetteydi. Ana bir uaqıttıñ ötip ketkenin onday sınşılar esinde wstauı kerek. Qiındıq degenimiz – onı jeñu üşin tuındaydı. Olar, bizdiñ ağa tolqındardıñ ortamızda wzaq jüruin tileymin, öytkeni olar özderiniñ kütken künderin tım qwrığanda bir ret köre almay ketse, ökiniş zor bolmaq. Sondıqtan da biz ädebiettegi jönsiz, keñestik sınğa jat körinisterdiñ jolın kesip otıruğa mindettimiz.

Wlı Maksim Gor'kiy: kitap – ömirmen, twrmıspen, özge halıqtardıñ mädenietimen tanıstıratın eñ senimdi, eñ jaqsı dos,– dep aytqan bolatın. Bizdiñ keñestik qazaq ädebietiniñ ozıq tuındılarınıñ köptegen tilderge, tipti, şet el halıqtarınıñ tilderine audarılıp jatqanın bilu qanday quanış deseñizşi. «Botagöz», «Abay», «Qarağandı» siyaqtı üzdik şığarmalardıñ payda boluı bizdiñ bükil qazaq ädebietiniñ iri jetistigi bolıp tabıladı. Alayda, oqırmandardıñ qarsı pikirine qaramastan, jalğan sınşınıñ atın jamılğan «Kazahstanskaya pravdadağı» keybir joldastar, Mwhtar Äuezovtiñ «Abay» romanı siyaqtı tamaşa tuındısın qoqıs üyindisine laqtırıp tastağısı keledi. Maqalanıñ avtorı su jürek eken, öytkeni ol öziniñ qolın qoyudan qorıqtı, demek oqırmandardıñ dauısınan qorıqtı.

Egerde «Kazahstanskaya pravdadağı» joldastar mwnı redakciyalıq maqala dep eseptese, onda şınımen de ne aytarımdı bilmeymin. Onda, osı gazettiñ redakciyasında osınday ülken tarihi şığarmanı qorğaytın bir oqırmannıñ tabılmağanı ma?

Maqala turalı sözdi osımen äzirşe doğara twrayıq. Keybir kemşilikter onıñ jaqsılığına köleñke tüsire ala ma? Ärine, joq. Romannıñ jaqsılığı köp aytıldı, asırılıp aytıldı, biraq ta meni bastı keyipkerdiñ beynesi aşılmağan deui (maqalada osılay delingen) tañ qaldıradı. Bwğan qarap: bwl sınşı «Abay» romanın üstirt oqığan, nemese mülde oqımağan, al egerde oqığan bolsa, onda jazuşınıñ keybir jañsaq ketken jerlerindegi jekelegen sözderdi qasaqana bir-birinen bölip alıp, jalpılama qorıtındı jasap, oqırmandardı adastırğısı kelgen deuge boladı. Alayda biz onday añqau oqırman emespiz. Rapptıq (äsire äleumetşil) tobırdan qalğan mwnday sarqınşaqtardıñ esinde bolsın, olardıñ bizdiñ aramızda äli jürgeni ras, oqırmandar üşin olardıñ uaqıtı endi kelmeske ketti. Endi bizdi aldauğa, är türli sandıraqtarmen bizdiñ basımızdı aynaldıruğa kez-kelgen sınşınıñ küşi jete bermeydi. Biz neniñ aq, neniñ qara ekenin jäne neniñ jaqsı, neniñ jaman ekenin jaqsı bilemiz. Abaydıñ ğana beynesi emes, Qwnanbaydıñ üşinşi buını Äzimbaydıñ da beynesi «Abay jolı» kitabında tolıqqandı aşılğanı sonday, bizge jazuşınıñ tamaşa şeberligine quana bilu ğana qaladı.

Mwhtar Äuezov baylardıñ twrmısın surettep, qarapayım halıqtıñ twrmısın keyde köleñkede qaldıradı. Osındağı tamaşı kiimder, qanattı twlparlar eñbekşi bwqaranıñ mañday terimen tabılğan. Jazuşı kelesi romandarında osını eskerse, qanday jaqsı bolar edi. Meniñ oyımşa, Ospannıñ beynesin somdauda, äsirese, onıñ ölimine ağası Abay qattı küyinetin twsta bir üylesimsizdik bar siyaqtı. Öziniñ ömir jolınıñ eñ auır jıldarında süyenişti el işindegi dostarınan emes, inisi Ospannan izdeydi. Egerde Ospannıñ tabıtınıñ basında Abaydıñ qattı küyzelip, aşı köz jasın tökkeni ras bolsa, onda bwl onıñ ruhani ömirden tüñilui men esiniñ twmandanuınıñ körinisi emes pe. Wlı aqınnıñ osı kezdegi tüñilisti köñil-küyin onıñ älsizdigi retinde tolığıraq aşıp körsetuge bolar ma edi. «Revizor» men «Öli jandardı» ömirge äkelgen Gogol' ömiriniñ soñında esinen adasqanın öziniñ tilşesinde jazıp ketse de, wlı jazuşı bolıp qaldı emes pe.

«Kazahstanskaya pravda» gazeti turalı tağı bir söz. Soñğı uaqıtta «Kazahstanskaya pravdada» bizdiñ jazuşılardıñ köp jıldıq eñbekterin eş ketiretin maqalalardıñ jii jarıqqa şığuı tegin emes. Osıdan biraz bwrın bwl gazettiñ twraqtı avtorları «burjuaziyalıq wltşıldar» edi, al qazir bwl gazette alayaqtar qızmet isteydi.

Gazet – partiyanıñ organı, ol köpşilik-qoğamdıq gazet bolıp tabıladı, egerde «Kazpravdadağı» joldastar mwnı osı uaqıtqa deyin tüsinbese, onda bwqara halıqtıñ özi «Kazpravdanıñ» betindegi mwnday maqalasımaqpen qosa onıñ avtorın da ısırıp tastaydı.

Jazuşı Mwhtar Äuezov turalı bir söz. Ol bizdiñ keñestik jazuşı, biz onı jalaqor-sınşınıñ qolına bermeymiz. Onı osınday sınşılardıñ jalasınan qorğauğa dayın ekendigimizdi, sonımen qatar onıñ kemşilikteri men jetispeuşilikterin de körsetetinimizdi bildire otırıp, oğan öziniñ tamaşa jazuşılıq şeberligin, öziniñ köp jıldıq täjiribesin bwrınğıdan da quattı paydalanıp, bwrınğığa qarağanda da jemisti eñbek etuine tilektestik bildiremiz».

Mine, halıqtıñ küşi degen osı bolsa kerek. Bwdan asırıp bildirgen şınayı halıqtıq köñil-küy oğan deyin de, odan keyin de bolğan emes. Dañq twğırına köterilgen twsta bwdan da artıq qwrbandıqqa dayın ekendigin bildirip, bwdan da köpke uäde bergen jağımsaq, mısıq tileu marapattarğa iştey süyinse de, köp aldında betin qayırıp otırğan. Qısqartıp aytqanda, Dildäbekovtiñ osı sözi – söz-aq. Ökinişke oray, osınau azamattıñ tolıq ömiri turalı mağlwmat äzirşe qolğa tüspedi. Ärine, mwnday ötkir de aşıq pikirdi partiyanıñ oqşantayına endi salınğan «işi quıs torsıldaq patron» Nığımet Jandildin jaqtırmadı.

Jandildin joldas: «Joldastar, biz mwnda pikir alısu üşin, kemşilikterdi körsetu üşin jinaldıq, sondıqtan da avtorğa kömek körsetu maqsatında onıñ kemşilikterin ayta otırıp, sol qatelikterdi joyudıñ joldarın da avtorğa körsetuimiz kerek edi. Alayda köptegen joldastardıñ sözi madaqtauğa aynalıp baradı. Meniñ oyımşa, romannıñ jetistikteri turalı joldastar dwrıs ayttı, biraq ta keybireulerdiñ sözinde eşqanday sın bolmadı, aldımızğa qoyğan maqsatqa jetpedi.

Soñğı söylegen Dildäbekov joldastıñ sözi şındıqqa janaspaydı, onıñ: «Osıdan biraz bwrın bwl gazettiñ twraqtı avtorları «burjuaziyalıq wltşıldar» edi, al qazir bwl gazette alayaqtar qızmet isteydi»,– degen pikirimen kelisuge bolmaydı. Bwlay söyleu dwrıs emes. Ärine, barlıq gazetter siyaqtı «Kazpravdanıñ» jwmısında da keybir kemşilikter bar, alayda «Kazahstanskaya pravda» – tek qana alayaqtar isteytin gazet deuge bolmaydı, bwl dwrıs emes. Gazet Qazaqstan Ortalıq partiya komitetiniñ organı bolğandıqtan da gazetti baqılap otıradı jäne ol gazetke jetekşilik etedi, sondıqtan da «Kazpravdada» alayaqtardıñ qızmet etuine jol bermeydi.

Dildäbekov: Men «keybir alayaqtar» dedim».

Iä, Jandildinge de jan kerek. Ortalıq komitettiñ özi arandatuğa itermelegen «Kazpravdanı» qorğamasa özi de qorğansız qalatının bildi. Al şındığına köşsek, «qazaqtıñ dombırasınıñ közin qwrtuğa» nwsqau bergen Ortalıq komitettiñ bolaşaq hatşısınıñ özi de ideologiya salasındağı arandatuşı alayaqtardıñ biri bolıp jetilip kele jatqan. Osı tapsırmanı beruşilerdiñ bireui sonıñ özi de boluı da mümkin. Jas sınşıl-oyşıl tolqınnıñ tağı bir ökili Zeynolla Qabdolov ta minbege köterilip, ekinşi kitaptıñ körkemdik komponentterin kötermeley körsete kelip:

«Bwl kitapta da avtordıñ sızıp tastauına tiisti kemşilikter, tipti, qatelikter bar. Feodaldıq twrmıstı suretteytin twstarda onı äsireley äspetteuden ekinşi kitap ta qwr alaqan emes. Birinşi taraudağı Qwnanbaydıñ Mekege attanuı bayandalatın tws jalpığa ortaq saltanatqa aynalıp ketken. Qwnanbaydı qorşağan adamdar, sonıñ işinde Abay da bar, tipti avtordıñ özi de oğan süysine qaraydı. Tinibaydıñ qonaq üyinen attanıp bara jatqan Qwnanbay öziniñ aynalasına ösiet etken dana sözder aytadı. Sonıñ işinde: «Üy serigim ğana emes, ömir serigim ediñ»,– degen de söz bar (Bwl bäybişesi Wljanğa qaratılğan söz – T.J.). Qwnanbay şığarıp saluşılardı qaldırıp bara jatıp: «El men jerge sälem aytıñdar»,– degendi müldem qısqartu qajet (şındığında da bwl sözder keyin öñdeldi – T.J.). Äsirese, Irğızbaydıñ baylığı erekşe süyinişpen bayandaladı. Qwnanbaydı bükil qala jwrtşılığı saltanatpen, sänmen, jarqın jüzben şığarıp saladı. «Üş jiren attı sändi küyme bay üydiñ keñ qaqpasınan dürildey şıldırap, ağındap şıqqanda, arba men salt atqa minip, şığarıp saluğa ilesken jwrt sanı qalıñ edi. Qwnanbay küymesiniñ artınan tağı eki küyme şıqtı. Onıñ birinşisine Mäkiş pen Abay mingen. Ekinşide – Tinibek pen bäybişesi. Osınday mol jürginşi bir köşeni özderi alıp, daurığa söylep, şañdata tartıp bara jatqanda, kişkene qalanıñ erkek-äyeli, bala-şağası tügelimen qaqpa aldına, tereze tübine jügire antalap, qadala qarap köpke şeyin taramastan şığarıp salısqan» (403-bet).

Jazuşınıñ däl osılay bayandauı bizge de qızıqtı körindi. Bwl oqırmandardı baylardıñ kereksiz saltanatınan jerindirmeydi, qayta özine tartadı. Bizdiñ oyımızşa bwl köriniste: Qwnanbaydıñ baylığı men quanışı – kedeylerdiñ mwhtajdığı men köz jası ekenin oqırman qauımdı sezindire jazğanı dwrıs edi jäne solay jazıluı da kerek».

Mine, Qwnanbaydıñ küymesiniñ aldın orağan «saqalına buırıl kirgen Därkembayğa: «Qarızım ketti moynıñda... Qarızım!»,– degizgen, al Qwnanbayğa: «Onda atpasañ bügin attıñ ğoy. Mınau meniñ körime atıp otırğan oğıñ ğoy. Aldı ğoy mınau jağamnan!»,– dep jauap qayırtqan «közjasınıñ qwnı» – osı sınnan keyin qosılğan bolıp şıqtı. Şığarma wtıp, şındıq wtıldı ma? Ol arasın ärkimniñ patşa köñiline tapsırdıq. Al janına jaqın tartıp jürgen I.Düysenbaev ta:

«Meniñ oyımşa qazaq ädebietiniñ bilgiri M.Äuezov keñes jazuşısınıñ mindetin esten şığarıp, halıqtıq sıpatqa ne jatatının, feodaldıq sıpatqa ne jatatının ajıratıp körsetpeydi. Tağı bir eskertu: Abaydıñ pantürkistermen, wltşıldarmen küresin körsetudiñ qajettigi turalı aytqan joldastardıñ pikirleri de dwrıs. Öytkeni, Abaydıñ jäne özge de ozıq oylı adamdardıñ qatısuımen ötken örkenietti bolaşaq üşin kürestegi ideyalıq qaqtığıstar körsetilui tiis. Olar halıqtı örkenietti ideya üşin küresuge, qazaq halqı damu jolına, baqıttı bolaşaqqa orıs halqınıñ kömeginsiz jete almaytınına ündedi. Bwl orındı örkenietti oy»,– degen eki eskertu jasadı.

Mwhtar Äuezov öziniñ äri şäkirt, äri aqılman dosınıñ bwl talabın «Abay jolı» romanınıñ törtinşi kitabında qanağattandırıp, panislamist, pantürkist, wltşıl Äzimhandı (prototipi – Älihan Bökeyhanov) jağımsız keyipker retinde keyiptedi. Söytip, öziniñ «Alaşorda» turalı jazbaq nietinde jürgen şığarmaşılıq nısanın Abayğa äkep janıqtırdı. Bwl da «örkenietti oyşıldıñ» öz erkinen tuğan şığarmaşılıq insan ba, joq pa, jäne keler künderdiñ tarihi şındıq turalı közqarasına üylese me, joq pa, oğan da toqtalıp jatpaymız.Osıdan keyin Filatov joldas qısqa söylepti, ol:

«Men Äuezovtiñ «Abay» romanındağı feodaldıq şındıqtı surettegen twstarındağı avtorlıq şabıtpen surettelgen twstarımen kelispeymin. Egerde birinşi, ekinşi kitaptı oqi otırıp, Abaydıñ ömiri men onı qorşağan adamdarğa qatıstı körinisterge nazar salsaq, onda erekşe körkemdik qwraldardı, jarqın ştrihtardı, mağınalı mänerdi Äuezovtiñ nege iriktey tañdap alğanın tüsinemiz. Egerde Abay men oğan jaqın adamdardıñ ömiri men qorşağan ortasına qaraytın bolsaq, onda jazuşı qazaq aqsüyekteriniñ twrmısın, dästürin, revolyuciyağa deyingi patriarhaldıq auıldıñ saltın tamsana otırıp surettegen eken – degen äserde qalasıñ, mwnda olardıñ qwştarlığı emes, avtordıñ solarğa qwştarlığı anıq bayqaladı. Abay beynesi öte talanttı jäne quattı somdalğandıqtan da, bwl qatelikterdiñ bärin kömeskilendirip jiberedi, biraq joyıp jibere almaydı. Äuezov joldas öziniñ osı wstanımın qayta qarap, revolyuciyağa deyingi auıldı şındıqqa jaqın etip suretteuin qalar edim. Mine, meniñ aytqım kelgeni osı edi. Al mwqım şığarmağa qaratılğan baspasöz betindegi sınğa keletin bolsaq, al mwqım şığarma turalı bwl arada aytılğan ädebi sındı estigemin joq, onday sınğa Mayakovskiydiñ: «Oqırman men jazuşınıñ arasında deldaldar twradı, al deldaldardıñ pikiri qaşanda deldal, swrqayı keledi»,– degen sözimen jauap bergim keledi».

Al ol twsta, şınımen de, et pen teriniñ arasındağı bez siyaqtı, ädebiet pen sayasattıñ arasında deldal bop jürgen deldal sınşılar köp edi. Bwdan basqa osığan deyin, osıdan keyin söylegenderdiñ işinde Mwhtar Janğalinniñ pikiri erekşe payımdı, baysaldı şıqtı. Al M.Äuezovtiñ özi M.Aqınjanovtıñ, Ğ.Äbetovtiñ, Ä.Äbişevtiñ, S.Begalinniñ, M.Tiesovtiñ pikirlerin jaqsı qabıldadı. Keyinnen M.Sil'çenkonıñ: Äbiş Reseydegi revolyuciyalıq qozğalıstı bilgen boluı kerek. Avtor Mihailovtı zorlap söyletedi, Abaydıñ aqındıq mektebiniñ ökilderine berilgen bağanı qayta qarauı tiis – degen pikiri üşinşi-törtinşi kitaptı qayta öñdep jazu barısında eske alınıp, özgerister jasaldı.

YAğni, jazuşı «Abay jolı» dep «Abay» romanınan bölek bağalaytın üşinşi-törtinşi kitap, osı talqılauda aytılğan «sıni nwsqaulardıñ» negizinde sayasattanıp jazılğanın bayqauğa boladı. Bwl N.Jandildin aytqanday «avtorğa kömek pe», älde, köldeneñdep kiligu me? Bizşe, Abayğa da, avtorğa da, körkem oyğa da qiyanat.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir