Ol - Shynghys hannyng úrpaghy jәne imperiya qúlaghannan keyin ghasyrlar boyy mongholdardyng danqyn qayta janghyrtqan qolbasshy. Ózbekstannyng últtyq batyry. «Ortalyq Aziya Afinasynyn» negizin qalaushy jәne jergilikti mәdeniyetting negizin qalaushy. Ol Aziyada, Europada jәne tipti Amerikada tarih baghytyn ózgertip, Mәskeudi basyp alugha derlik kiristi, sayyp kelgende Altyn Ordanyng taghdyryna әser etti.

Temir nemese Temirlan óner men ghylymnyng qamqorshysy jәne sonymen birge adamzat tarihyndaghy eng qandy jaulap alushylardyng biri boldy. Búl túlghagha qatysty shyndyq pen mifterdi jәne onyng әreketterining bizding ómirimizge әserin zertteyik. 1941 jyly 22 mausymda kenes arheologtary: «Mening tynyshtyghymdy búzghan adam menen de jaman bireumen kezdesedi» degen jazuy bar qabirdi tapty. Áriyne, búl qarghystar ateist arheologtardy toqtata almady jәne olar kirudi sheshti. Sonymen qatar, bir avstriyalyq suretshi óz otanyna shabuyl jasaudy sheshti.

Búl qyzyqty tarihy әngime Temirding minezining kýrdeliligin kórsetedi. Bir jaghynan, tarihy derekkózder jetkilikti bolghanymen, olardyng obektivtiligi men senimdiligi kýmәndi, sebebi olardy onyng óz saray tarihshylary jazghan, olar әdette óz kósemderin qatty maqtaghan, óitkeni baghynbaudyng jazasy ólim bolghan. Jaraqat alghan jastyq shaghynan Ortalyq Aziyanyng kósemine deyin Temirding alghashqy jyldary turaly az mәlimet bar.

Ol, bәlkim, qazirgi Ózbekstan aumaghynda túratyn shaghyn taypalardyng kósemderining birining otbasynan shyqqan shyghar. Temir jergilikti kósemder arasyndaghy kiykiljinderge qatysu arqyly mansabynda algha jyljyghan. Mýmkin, sol kezde nemese basqa núsqalar boyynsha, bala kezinde ol jaraqat alyp, ómir boyy aqsap jýretin. Osy sebepti ol «Aqsaq» degen laqap atqa ie boldy (Lank, al europalyq zamandastar «Timur Lank» degendi «Tamerlan» dep ózgertken).

XIII ghasyrdyng ortasynda Ortalyq Aziyany mongholdar jaulap aldy. Shynghys han búl jerlerdi úly Shaghataygha berdi. Alayda, XIV ghasyrgha qaray quatty memleket ydyrap, birqatar ózara soghystargha úshyrady, olardy Temirding ózi ayaqtady. Ol eki jaqtyng arasynda sheberlikpen tepe-tendik ornatty, kóbinese ómirin qaterge tigdi.

Aqyrynda, kósemderding biri Ámir Huseyn biylikke kelgen kezde, bizding batyrymyz onyng jaqyn odaqtasyna ainaldy jәne tipti Huseynning qaryndasyna ýilendi. Búl әreket jas Timurdyng sayasy bedelge kóteriluindegi manyzdy qadam boldy, óitkeni Uljay Týrken monghol bolghan jәne Shynghys hannyng múrageri dep sanalghan.

Otbasylyq baylanystar Timurdy asa mazalamady, jergilikti elitagha «joldama» alghannan keyin, ol jana tuysynan tez qútylyp, 1370 jyly Huseyndi óltirdi. Temirlan óz biyligin zandastyrugha óte múqiyat qarady. Ol kýshke negizdelgen biylikting ótkinshi ekenin jaqsy týsindi.

Erte me, kesh pe, kýshtirek nemese eptirek bireu qaytadan payda bolady. Biraq dәstýrding kýshi mәngilik biylik bolmasa da, kem degende bolashaqqa úzaq merzimdi senimdilik beredi. Óz zamanynda Shynghyshan Timujin barlyghyn ózining ereksheligine sendire aldy.

Sondyqtan, tek onyng tuystary - Timujinning qasiyetti qanyn kótergender ghana halyqtardy biyleuge qúqyly degen dәstýr qalyptasty. Temir onday bolghan joq - onyng balalary onday boldy, biraq ol ózi emes.

Sondyqtan, Huseyn óltirilgennen keyin, Temirlan ony әmir dep jariyalaghan әmirlerding (jergilikti biyleushiler, Europadaghy hanzadalar nemese gersogtar siyaqty) sezin shaqyrdy.

Degenmen, ol Shynghys hannyng zandy úrpaqtarynyng birin, yaghny Shynghys әuletining ókilin han etudi sheshti. Onyng ózi óz tegining shyghu tegin Shaghatay Ordasynyng ejelgi taypa kósemderine deyin barady, búl oghan әmir bolugha tolyq zandy qúqyq berdi.

Osylaysha, Temir Temir naqty biylikti tartyp aldy, al nominaldy týrde taqqa quyrshaq biyleushini otyrghyzdy. Uaqyt óte kele ol hannyng kýieu balasy degen maghynany bildiretin Gurhan ataghyn aldy, biraq ózi eshqashan han bolmaugha sheshim qabyldady (yaghni, Europadaghy «patsha» ataghyna balamaly tolyqqandy biyleushi).

Temir óz memleketining astanasyn Samarqandqa (búryn Ortalyq Aziyadaghy shaghyn qala) kóshirdi jәne kelesi on jyldy aimaqta biylikti ornatu ýshin Horezmmen kýresuge júmsady. Ortalyq Aziyanyng barlyghyn óz biyligining astyna biriktirgennen keyin, Temir kórshiles memleketterge qarsy jaulap alu joryqtaryn úiymdastyra bastady:

• 1381-1385 — Horasandy (qazirgi shyghys Iran) jaulap alu
• 1386-1387 — Parsygha basyp kiru. Dәl sol kezde Temir jaulap alynghandardyng bas sýiekterinen múnara salugha búiryq berdi.
• 1398-1399 — Deliydi basyp alu. Ejelgi astana osydan keyin bir ghasyrdan astam uaqyt boyy qalpyna keltirildi, ony Temirding úrpaghy Babyr qaytadan qiratty.
• 1400-1401 — Levantty (Siriya) jәne Baghdatty jaulap alu. Osy aimaqtardan qolónershilerdin, ghalymdardyng jәne suretshilerding Samarqandqa jer audaryluy.
• 1402 — Qazirgi Ankara manynda Osman әskerining jenilisi.

Ayaushylyq pen janashyrlyqsyz tanghajayyp aqyl. Temir Temir joryqtargha dayyndaludaghy keremet múqiyattylyghymen erekshelendi. Ol barlaudy óte joghary baghalady jәne bolashaq qarsylasy turaly mýmkindiginshe kóp aqparat alugha tyrysty, sodan keyin bәrin songhy úsaq-týiekke deyin eseptedi. Ol «batyr jauynger on jaudy, dana jauynger jýz jaudy jenedi» dedi. Temir әrqashan tek jenetinine 100% senimdi jaularyna ghana shabuyl jasady.

Sondyqtan, Samarqandty basyp alghan sәtten bastap búl qolbasshy birde-bir shayqasta jenilgen emes. Ol atty sadaqshylardy keninen qoldana otyryp, mongholdardyng manevrlik soghys taktikasyn qoldandy. Mysaly, 1402 jyly Angorada týrikterding jenilisi kezinde Temir súltan Bayazidting әskerlerin sheginu ýshin azghyryp, qalaghan jerge apardy, sodan keyin Temirding sadaqshylary týrikterdi atyp tastady.

Súltan Bayazid tútqyngha alyndy, onda Temir ony barlyq qorlyqtargha úshyratty, súltan aqyry kótere almady jәne bir jyldan keyin qaytys boldy. Qiraghan shetel qalalarynyng esebinen óz kapitalyn damytu Temirlan ghylym men ónerding damuyna aitarlyqtay kónil bólip, resurstar júmsady. Ol Samarqandqa eng ýzdik sәuletshilerdi, suretshilerdi, aqyndardy jәne basqa da shygharmashylyq adamdaryn shaqyrdy.

Ol mәdeniyet, bilim jәne ghylym ortalyqtaryna ainalghan medreseler men meshitter saldy. Temirlan suretshilerdi, qolónershilerdi jәne ghalymdardy óz astanasyna kýshpen әkelip, olardy óz otanynan góri damyghan jaulap alynghan elderden jer audardy. Temir Samarqandty Orta Aziyanyng inju-marjanyna ainaldyrdy. Qalanyng shynyn kórgen europalyq sayahatshylar ony «Orta Aziyanyng Afinasy» dep atady.

Temirlan ózining tughan qalasy Keshti (qazirgi Shahrisabz — Jasyl qala) da qiratty. Suretshiler óz shygharmalaryn oghan arnap, qúdiretti biyleushining sýiispenshiligine jauap berdi. Ol turaly kóptegen ómirbayandar jazyldy, suretshiler onyng suretterin saldy, aqyndar ólender jazdy. Áriyne, ol shynayy iydeal — kýshti jәne batyl jauynger, dana jәne әdil biyleushi ​​retinde beynelendi.

Alayda kórshileri Temir turaly basqasha pikirde boldy. Onyng soghys qylmystary turaly kóptegen mәlimetter bizge sol qandy kezenderding ólshemderimen de jetti. Anyz boyynsha, Baghdatty basyp alghanda, ol әrbir sarbazgha kem degende eki kesilgen jergilikti túrghyndardyng basyn әkeludi búiyrdy; eger bireu baghynbasa, óz basynan aiyrylatyn edi.

Temir qorshaugha alynghan qalalardy olardyng aldyna qaza tapqan jauyngerlerding (jaularynyn) kesilgen bastarynan nemese bas sýiekterinen jasalghan múnaralar ornatu arqyly qorqytty. Ol Shynghys hannyng taktikasyn qoldandy: ol berilgen qalalargha meyirimdilik tanytty, al qarsylyq kórsetkenderdi qatygezdikpen ólim jazasyna kesti, sonyng ishinde jergilikti halyqty tolyq qyrghyngha nemese jer audartugha úshyratty.

Al qalalargha shabuyl jasau ýshin eng jana әskery tehnologiyany qoldanghandyqtan, onyng shydau mýmkindigi az boldy. Isfahan, Damask, Aleppo, Baghdat jәne Dely qalalary onyng qaharynan aman qaldy. Ol kelgenge deyin olar Shyghystyng inju-marjandary boldy. Keyinnen tek qirandylar qaldy. Olar ondaghan jyldardan keyin, tipti jýzdegen jyldardan keyin qalpyna keltirildi. Deliyge shabuyl kezinde Temirlan alghash ret soghys pilderimen kezdesti, olar sol kezde auyr tankterding analogy boldy.

Degenmen, tәjiriybeli qolbasshy sabyr saqtap, óz kolonnasynan týielerdi otynmen jәne basqa da tez tútanatyn materialdarmen tieudi búiyrdy, sodan keyin bәrin órtep, pilderge baghyttady. Qoryqqan týieler pilderge qaray jabayy ottay jýgirip, qorqynyshtaryn olargha jetkizdi. Soghys pilderi ýreylenip, óz jauyngerlerin taptap tastady. Osydan keyin Temirlan olardy Samarqandqa aparyp, onda olardy úrys januarlary retinde paydalandy.

Samarqand biyleushisi astanasyna qolynan kelgenning bәrin jasady. Krestshilerge tiyesili Smirna qalasyn basyp alghanda, ol imperiya qaqpalaryn da basyp aldy. Osydan keyin qoryqqan Vizantiya imperatory Temirlannyng ýstemdigin moyyndady. Qatygezdigi men kórshilerine sinirgen qorqynyshyna qaramastan, Temirlan ózin dana jәne әdil biyleushi ​​retinde kórsetti. Ol óz jerlerinde senimdi zandar ornatyp, qolóner men saudanyng damuyna yqpal etti. Onyng biyligi kezinde Jibek joly taghy da Orta Aziya arqyly ótti.

Temirding joryqtary Qazaqstannyng taghdyryna da әser etti. Ol Altyn Orda rulary arasyndaghy ózara kýreske aralasty. Bastapqyda ol osynday quatty biyleushining qoldauyna ie bolghan Toqtamys handy qoldady, ol 1382 jyly Mәskeuding kóterilisshi qalasyn órtep jiberdi.

Alayda, nebәri on jyldan keyin ol Orta Aziyanyng quatty biyleushisine qarsy kóterilis jasady. Boljam boyynsha, Temir 1395 jyly Terek ózenindegi shayqasta jauyn talqandady. Sodan keyin Temir Mәskeuge joryq jasamaq boldy, biraq ókinishke oray maqsatynan bas tartty: Mәskeuden ondaghan shaqyrym qashyqtyqta ol Edilding shyghysyndaghy jerlerdi Toqtamyshtan tartyp alyp, Orta Aziyagha oraldy.

Temirding búl әreketteri aimaqtyng keyingi tarihyna aitarlyqtay әser etti. Ol Altyn Ordany joydy, ol birneshe shaghyn memleketterge bólindi, olardyng arasynda keyinirek Mәskeu knyazdigi payda boldy. Timurdyng odaqtastary 1399 jyly Vorskla ózenindegi shayqasta ukrain jerlerin qoldaghan jәne tipti Lusk qalasyn ózining reziydensiyalarynyng birine ainaldyrghan Vitovtty da jendi. Búl jenilis litva-orys-polyak qarym-qatynastarynyng odan әri damuyna janama týrde әser etti, búl bir jarym ghasyrdan astam uaqyttan keyin Ukraina jerlerin Polishanyng siniruimen ayaqtaldy.

Arab jәne parsy tarihshylary Temirlannyng múrasy turaly әrtýrli pikirde. Onyng әskery kósem jәne memleket qayratkeri retindegi talantyn moyyndaghanymen, olar onyng iri qalalardy qiratyp, eng talantty adamdardy jer audartu arqyly arab jәne parsy órkeniyetterine keltirgen ziyanyn atap ótedi. Onyng әreketteri Tayau Shyghystyng damuyn aitarlyqtay bayaulatty, búl Europanyng óz ornyn tabuyna mýmkindik berdi.

Onyng Angorada Osman әskerin jenui týrikterding Vizantiya men Balqan týbegin jaulap aluyn birneshe ondaghan jylgha keshiktirdi. Búl elderding taghdyrdyng osy shynayy syiyn paydalana almaghany taghy bir mәsele. Áytpese, bizdi Europa ýshin mýldem basqa tarih kýtip túrghan bolar edi. Degenmen, Mәskeu taghdyr syiyn paydalanyp, sayyp kelgende, týrikter qiratqannan keyin Konstantinopolidi Rim imperiyasynyng múrageri retinde qaytaryp aldy.

Temirding ómiri, sayasy jәne tarihy múrasy tarihtaghy jeke túlghanyng rólining aiqyn dәleli bolyp tabylady. Eskendir Zúlqarnayyn nemese Shynghyshan siyaqty, ol esh jerden jәne kýtpegen jerden payda boldy. Onyng kóterilui boljanbaghan jәne eshqanday obektivti әskeriy-sayasy nemese әleumettik-ekonomikalyq jaghdaylarmen anyqtalmaghan. Ol esh jerden payda bolyp, tarihtyng baghytyn ózgertti.

Temir, jogharyda atalghan aldynghylary siyaqty, shynymen de úzaq merzimdi sayasy múra qaldyra almady - zorlyq-zombylyqqa negizdelgen memleketi tez arada ydyrady. Biraq ol, mýmkin, tipti beysanalyq týrde, bastaghan geosayasy tektonikalyq ózgerister adamzat tarihynyng baghytyn ózgertti, ol úly jaulap alushy kelgenge deyingidey eshqashan bolghan emes.

Kerimsal Júbatqanov

Abai.kz