Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8969. Jazılğandar — 4613. Qaytıs bolğandar — 37
Tarih 6355 0 pikir 26 Mamır, 2014 sağat 13:15

«REPRESSIYANIÑ AŞILMAĞAN «ARALDARI»

 Mämbet Qoygeldiev, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor

 – Mämbet ağa, Alaş orda tarihın jetik biletin adamsız. Qabırğalı qazaqtıñ jar­tı­sınan astamı opat bolğan ötken ğasırdıñ 1921 jäne 32 jıldarı aralığında bol­ğan aştıq, odan keyin iisi qazaqtıñ qaymağın sıpırıp ketken 37 jılğı quğın-sürgin ke­ze­ñi sizge tanıs.Quğın-sürgin degende biz kö­bi­­ne sayasi közqarası qızıl imperiyağa qayşı kelgen ziyalılarımızdıñ japa şek­kenin eske alamız. Ol kezde qızıldardıñ qırına tek bi­lik twtqasın wstağandar ğana emes, ağartu­şılıq jolda jürgen ğalımdar da wşıradı emes pe?
– Iä, onıñ ras. Jalpı, repressiya ta­rihı – auqımdı taqırıp. Onıñ türli ba­ğıtta­rı, salaları bar. Biz sonı salalap zert­te­genimiz jön. Mäselen, repressiyanıñ aşıl­may jürgen bir bağıtı – biliktiñ ğa­lımdardı qudalauı. Bwl rette auızğa al­dımen HH ğasırdağı wlttıq ğılım bağıt­tarınıñ negizin qalauşı Alaş ziyalıları oraladı. Keñestik bilik olarğa baylanıs­tı repressiya jürgizgen uaqıtında ziyalılar­dı ğalım retinde emes, sayasi közqarastarı üşin qudaladı. 30-jıldarı jañadan qalıptasıp kele jatqan wlt ziyalılarınıñ qızmeti men mindeti principtik özgeristerge wşıradı. Qazaq qoğamınıñ qanday bağıtta damuı men mazmwnın anıqtau keñestik biliktiñ qolı­­na köşti. Qazaq ziyalıları HH ğasırdıñ ba­sında osı mindetterdi özderi atqaruğa tı­rıs­tı, bi­raq bwl mindetten olar birjola ığıs­tı­rıl­dı. Reformalau jäne onıñ maz­mwnın bel­gileude bilikke tartılğan qazaq aza­mat­tarına tek orındauşılıq mindet jük­teldi. Osını tüsingen Alaş ziyalıları endigi jer­de tek ağartuşılıqpen aynalısu­ğa, ğılım­ğa den qoyuğa mäjbür bolıp, özde­rin osı sa­lada tanıtuğa tırıstı. Öytkeni olar­ğa mem­le­kettik basqaru isinde öz qabiletterin ta­nıtuğa birjola şek qoyıldı. Patşalıq bilik se­kildi keñestik bilikte de ziyalılardıñ köz­qarastarın separatistik dep bağaladı.
1917 jılı jeltoqsanda ötken İİ jalpı­qazaq s'ezi oqu ağartu komissiyasın qwrdı. Törağası bolıp A.Baytwrsınwlı bekitildi, onıñ qwramına M.Dulatov, M.Jwmabaev, T.Şonanov sındı twlğalar kirdi. Sonda qabıldanğan bağdarlama boyınşa endigi jerde oqulıq jazu mäselesi kün tärtibinde twrdı jäne jazdı da.
Ağartuşılıqtıñ negizgi qızmeti – wlt­tıq dünietanımdı, sananı, biregeylikti qa­lıptastıru. Wlt ziyalıları jazğan oqu­lıqtarı arqılı wlttı oyatuğa, kökeyine oy saluğa, türtki jasauğa wmtıldı. Repressiya Qazaqstanğa ğana emes, jalpı, Odaqqa tän qwbılıs. Mäselen, Reseydiñ özinde ğalım­dardı qudalau 20-jıldarı bastaldı. Osı jıldarı Leningradta bir top orıs ğalı­­mı wstaldı. Bwl – Reseydegi «akademiyalıq is­tiñ» bastaması. Sol repressiyanıñ qwrbanda­­rı akademik S.Platonov, E.Tarle, N. Lihaçev, M. Lyubavskiy siyaqtı körnekti ğalımdar edi. Repressiya Leningradta 1929 jılı basta­lıp, «akademiyalıq is» boyınşa 100-den astam adam abaqtığa jabıldı. Bir ayta keterligi – Reseydegi repressiyanıñ öz bağıtı, maz­mwnı boldı. Mısalı, S.F. Platonovqa: «Qa­zan revolyuciyasın, socialistik ideyanı qabıldamadıñ, patşalıq monarhiyalıq qwrılıstı jaqtaysıñ» degen ayıp tağıldı. YAğni ğalımdar bolşeviktik wstanımdı qabıldauı kerek boldı. Beytarap qalğan ğalımdardı bilik özine qarsı küş dep ta­nıdı. Osılayşa repressiya Reseyde ti­keley par­tiyalıq taptıq közqaras twrğısınan jürdi.
– Al bizde qalay boldı?
– Qazaqstanda qudalau basqaşa sipatta jürgizildi. Qazaq ğalımdarınan da bol'şe­viktik közqarastı qabıldau talap etildi, sonımen qosa «burjuaziyalıq wltşıldıq közqarastasıñ dep, sonday-aq qazaq wlt­şıl­darı» dep ayıptadı. 30-jıldarı rep­ressiya qwr­bandarı bolğan ğalımdardıñ biri häm biregeyi – filolog ğalım Qwdaybergen Quan­wlı Jwbanov. Ğalımdı B.Qarataevtıñ iz­ba­sarı, inisi dep atauğa boladı. Q. Jwbanov­­tıñ qatarlastarı 20-jıldardıñ ayağına ta­man el isine aralasa bastaydı. Bwl buın aldıñ­ğı buın ağalardıñ ıqpalında qalıptastı. Q.Jwbanov qatarlastarı sol kezde jarıq körgen qazaq gazetterin oqıp östi. Äsirese, olarğa «Qazaq» gazetiniñ äseri ülken boldı. Ğalım «Kösem» gazeti men «Tez» degen qol­jazba jurnalın şığardı. Tergeu material­darında Q.Jwbanovtıñ şığarğan gazette­­rin wltşıldıq sipatta, jastarğa burjuaziya­­lıq közqarastı nasihattadı dep ayıp ta­ğılğan.
1930 jıldarı Q.Jwbanovtıñ Wlttıq tildi jaña sapağa köteru, äkimşilik jäne ğılımi tilge aynaldıru arqılı jalpıwlt­tıq müddege qızmet etuge degen wmtılısı bay­qaladı. Ğalım sayasi qızmetpen ayna­lıspağanına qaramastan 1937 jılı 19 qa­raşada qamauğa alınadı. NKVD oficeri­niñ dayındağan qaulısında «Q.Jwbanovtıñ belgili därejede qwndı bolıp tabılatın jeke kitaphanası bar. Sondıqtan oğan tän kitaptardıñ bäri de sot şeşimine deyin NKVD-nıñ komendaturasına tapsırıl­-sın» delingen. Mwnımen qatar tintu kezin­de 12 jazu däpteri men bir buma türli qoljazba alınğan.  
– Tek Jwbanov qana emes, özgede «elim, jerim» degen ğalımdar türli sebeptermen qudalandı, abaqtığa qamaldı emes pe?
– 110/20 tergeu isi boyınşa «qazaq wlt­şıl­darı» degen jeleumen J. Swltanbekov, T.Şonanov, T.Jürgenov sındı wlt qay­ratkerleri jauapqa tartıldı. Teljan Şo­nanovtı Mirzoyanğa qazaq tilin oqıtatın oqıtuşı etip bekitip, Mirzoyandı öltirudi oylağan degen ayıp tağılğan. Mwnı jasağan kontrrevolyuciyalıq wstanımdağı qazaq ziyalıları. YAğni Şonanov öz äyeli Qazaq memlekettik universitetiniñ studenti Şah­zada Şonanovanı paydalanıp, uni­ver­sitette ört wyımdastırdı degen. Şahzada Şonanova Baqıtjan Qarataevtıñ inisi Asqar Qarataevtıñ qızı. Alğaşqı joldası Idırıs Mwstambaev bolğan. Universitet laboratoriyasın örtemek boldıñ degen ayıppen sottalğan. Ört 1935 jılı 20-21 qazanda bolğan. Tergeu qwjattarında örtti wyımdastıruğa Q. Jwbanov ta qatınastı delinedi. Aqiqatın aytar bolsaq, Q. Jwbanov siyaqtı ğalımdardıñ jauapqa tartıluı logikalıq twrğıdan negizsiz, qılmısın dä­leldeytin birde-bir derek joq. Soğan bay­lanıstı 1957 jılı 8 aqpanda Keñester Od­a­ğı Joğarğı sotınıñ äskeri kollegiyası ğalımnıñ isin qarap, oğan tağılğan ayıptı jala dep tanidı. 30-jıldarı ağartuşı­lıq, eldik wstanımdağı ğalımdarğa jasalğan şabuıldıñ bwl bir ğana körinisi.
Qazaqstandağı repressiyanıñ bir erek­şeligi – qudalau permanentti, yağni üzilissiz jürdi. Birde aşıq, birde jabıq küyinde üz­diksiz jalğasqan qudalau 1920 jıldarı bas­talıp, 1990 jılğa deyin sozıldı. Osı ara­lıqta talay qazaqtıñ arda azamattarı ja­zıqsız japa şekti. Qamaldı, atıldı, it jekkenge aydaldı. Negizsiz jala jabılıp ws­talğandardıñ biri – tikeley Goloşekin­niñ tapsırması boyınşa 1933 jılı Mäskeuge komandirovka barısında wstalğan qazaq qayratkeri Idırıs Mwstambaev edi. Alma­tığa alıp kelgennen keyin tergeu jwmısı bastaladı. Oğan «Türik halıq partiya­sın qwrdıñ» degen ayıp tağıladı. Partiya­nıñ maqsatı – täuelsiz Twran memleketin qwru dep körsetiledi.Tağı bir qudalanğan adam – Esmağambet Ismailov ädebiettanuşı ğa­lım retinde tanımal. Qazirgi M.Äuezov atın­dağı Ädebiet jäne öner institutında ğılı­mi qızmetker bolğan. E.Ismailovtıñ alğaş twtqındalğan jıl – 1933. «Türik halıq par­tiyasın» qwruğa qatıstı degen ayıp tağıl­ğanımen, ol däleldenbegendikten qayta­dan bosatıladı.
1933 jılı wstalğan ziyalılarğa olar is­temegen isti moyındatu üşin OGPU tergeu­şileri türli jauız ädister qoldanğan. Ol turalı Isa Toqtıbaev jazğan. Onıñ özi de 1933 jılı Mäskeude äskeri akademiyada mwğalimdik qızmet atqarıp jürip «wstal­ğandardıñ» biri. Osı jılı nege belsendi qayratkerler wstaldı degenge kelsek, bwl Goloşekinniñ ädeyi jasağan isi edi. Öytkeni 1931-33 jıldardağı Goloşekin öz qateligi­nen bolğan aştıqtıñ sebebin qazaq ziya­lı­larına jaba saludı közdedi. Isa Toqtıbaev 1933-54 jıldar aralığında üzdiksiz quda­lauda jürdi. Atılmadı, aman qaldı, biraq ömiriniñ köp böligi quğında ötti. Keyin Stalin qaytıs bolğannan keyin OGPU ter­geuşileriniñ twtqınğa alınğan jazıq­sız­dardı qalay qudalağanı jöninde jazdı. «Osı rette OGPU tergeuşileriniñ jasağan mınaday bir jağdaydı eskertuge tiistimin. Sol twstağı bwl mekeme tergeuşileri «adam bolsa bolğanı, al oğan tañılatın is tabı­ladı» degen wstanımdı basşılıqqa aldı. Repressiya qwrbandarı mwnı jaqsı biledi. Qazaqstan OGPU-NKVD tergeuleri wyım­dastırğan 1933-1954 jıldarı basınan-ayağına deyin jürip ötken twlğalardıñ biri osı – Isa Toqtıbaev. Ol F.Goloşekin wsta­nımdarına aşıq qarsılıq körsetken. Onı twtqındau turalı OGPU orındarına tap­sırıs bergen Goloşekin bolatın. Respub­likada qate jürgizilgen sayasattıñ kesiri­nen aştıqqa wşıratqan öz kinäsin oppoziciya­lıq küşterge audarıp saludı közdedi. Al Isa Toqtıbaevtıñ tikeley özine «basqa körşi elderge aua köşken qazaqtardıñ köşin wyımdastırdıñ» degen ayıp tañıldı. Bwl jöninde I.Toqtıbaev 1956 jılı Keñester Odağı kommunistik partiyasınıñ HH s'e­ziniñ prezidiumına joldağan şağımın­da: «Käri mıljıñ, maqtanşaq F.Goloşekin­niñ aytuı boyınşa tergeuşilerdiñ mağan taq­qan ayıbı bütindey jala bolatın. Qazaqtar­dıñ Qazaqstannan tıs elderge köşuin wyım­das­tırdıñ degen kinä oydan şığarılğan. Men eşqaşan da jäne eşqanday jerde Qa­zaqstannan basqa öñirlerge qazaqtardıñ köşip ketuin wyımdastırğan emespin. Men bwl isti qalay atqarmaqpın, eger qazaqtar­dıñ basqa elderge aua köşui kezinde Leningrad qalasında twrıp, Qazaqstan territoriyası­na ayaq baspağan bolsam?», – deydi. OGPU tergeuşileriniñ joq jerden «qamauğa alın­dıñ ba kinälisiñ, kinäli bolmasañ bolasıñ» dep qoqan-loqı jasap otırğan.
– «Bolmağandı boldı» dep ürkite otırıp qol qoydırıp alu, qızıl imperiyanıñ känigi ädisi emes pe?
– 1950 jıldarı jürgizilgen qudalau saya­satı tarihşılardı da aynalıp ötpedi.
E.Bek­­ma­hanov, B.Süleymenov sındı qay­ratker­ler qazaqtan şıqqan twñğış käsibi tarihşı­lar bolatın. Alğaşqı buın tarih­şılardıñ boyınan wlt tarihın jazuğa de­gen qwlşı­nıstı anıq bayqaysıñ. Olar qazaq tari­hın ob'ektivti, ğılımi twrğıdan qorıtuğa tırıstı. Biraq ol kezdegi bilik olardıñ bwl qızmetin wltşıldıq dep ba­ğaladı. B.Sü­leymenov E.Bekmahanovtan 48 kün bwrın wstalğan, bwl – tarihşılardan Bekmahanov qana quğınğa wşırağan degen jañsaq pikirdi joqqa şığaradı.
Tergeu materialdarınan bayqalatını – osı eki tarihşınıñ tegine qattı «üñi­letindikteri». E.Bekmahanovtı hannıñ tw­qımı dese, B.Süleymenovti baydıñ balası dep körsetedi. Tarihi derekter B.Süley­menovtiñ äkesi 5 jasında süzekten, anasın 8 jasında belgisiz bireuler öltirip (äkesi öl­gen soñ jastay qalğan şeşesin ämeñger­lik saltı boyınşa özgege qospaq boladı, bwğan kelispegen anasın attıñ qwyrığına bay­lap öltirgen) qaytıs boladı. Osı tarihşılarğa baylanıstı tergeu jwmıstarınıñ ädildik izdeu emes, qaytken künde de kinä tağu maq­sa­tımen jürgizilgen. B.Süleymenov qaysar, öjet azamat edi. Aşuı kelgen twsta tergeuşini astındağı orındıqpen wrğan. Ol ekiniñ biriniñ qolınan kele bermes närse. Sotta öz kinäsiniñ joqtığın aşıq aytadı. Ärine, biz tilge tiek etken bir-ekili ğana ğalım adamdar. Tize bersek köp qoy. Sol qızıl imperiya­nıñ qırına iligip, quğın-sürginniñ qwrbanı bolğan, jazıqsız japa şekken arıstarı­mızdı ardaqtap, halıqtıñ esine salıp, däriptep otıru – bizdiñ häm keler wrpaqtıñ parızı.

Abai.kz

0 pikir