Oqu-aghartu ministrining nazaryna!

Qazaq halqy – sóz qadirin bilgen, jyrdy janymen týsingen halyq. Últtyng tarihy men taghdyry, arman-múraty men erlik joly ghasyrlar boyy qaghazgha emes, halyqtyng jýregine jazyldy. Sol asyl múrany úrpaqtan úrpaqqa jetkizgen – batyrlar jyry men liro-epostyq dastandar. «Alpamys batyr», «Qobylandy batyr», «Er Targhyn», «Qambar batyr», «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh – Bayan súlu» sekildi jyrlar qazaqtyng ruhany әlemining altyn qazyghy sanalady. Búl shygharmalarda tek batyrlyq pen mahabbat ghana demeyik, halyqtyng túrmys-tirshiligi, salt-dәstýri, dýniyetanymy, el qorghaghan erlerding bolmysy, ananyng tәrbiyesi, el birligi men namys problemasy tereng suretteledi.

Býginde jahandanu dәuirinde jastardyng últtyq qúndylyqtardan alystap bara jatqany jii aitylady. Áleumettik jelining qysqa aqparattaryna ýirengen jas buyn keyde ózining tarihy tamyrynan ajyrap qalatynday әser qaldyrady. Osynday kezende mektep oqushylaryna batyrlar jyryn jәne liro-epostyq dastandardy jattatyp, olardy mәnerlep aitu boyynsha eldimekendik, audandyq, oblystyq jәne respublikalyq dengeyde bayqaular úiymdastyru – asa manyzdy bastama. Múny tek әdeby shara demey, últtyq sanany janghyrtatyn ýlken ruhany qozghalys dep týsineyik.

Qazaqtyng jyr dәstýri – jay ghana óner dep oilamau kerek. Ol – halyqtyng tarihy jadyn saqtap kelgen úly mektep. Búrynghy zamanda qazaq dalasynda shejire de, tarih ta, tәrbie de jyr arqyly berilgen. Jyraular men jyrshylar el aralap, halyqqa erlik dastandaryn aityp otyrghan. Sol arqyly jas úrpaq batyrlyqqa, otansýigishtikke, әdildikke tәrbiyelengen. Batyrlar jyryndaghy keyipkerlerding barlyghy derlik el ýshin janyn bergen túlghalar. Olar óz basynyng qamyn ghana emes, halyqtyng bolashaghyn oilaghan. Osynday obrazdardy tyndap ósken balada elge degen sýiispenshilik qalyptasady.

Mysaly, «Qobylandy batyr» jyrynda tughan jerdi qorghau iydeyasy anyq kórinedi. Al «Alpamys batyrda» adaldyq pen tózim, otbasy qúndylyghy erekshe suretteledi. «Qyz Jibek» jyry mahabbatpen qatar, qazaq qoghamyndaghy salt pen adamgershilik jaghdayyn kóteredi. Múnday shygharmalardy oqyghan nemese jattaghan oqushy tek әdeby mәtindi mengerip qoymaydy, ol halyqtyng ruhany bolmysyn tanidy. Tarihty qúrghaq derek arqyly emes, kórkem sóz arqyly qabyldaghan bala ony jýregimen sezinedi.

Qazirgi mektep baghdarlamasynda әdeby shygharmalar oqytylady. Biraq kóp jaghdayda oqushylar ony tek emtihan ýshin jattap, keyin úmytyp qalady. Al eger osy jyrlardy jatqa aitu dәstýri keninen damytylsa, onyng әseri әldeqayda tereng bolar edi. Sebebi jatqa aitu – shygharmany jan dýniyemen qabyldau degen sóz. Bala jyrdaghy әr sózdi sezinedi, keyipkerding minezin týsinedi, oqighanyng ruhyn boyyna siniredi. Búl onyng til baylyghyn arttyryp qana qoymay, oilau qabiletin, este saqtau mýmkindigin de damytady.

Sondyqtan, batyrlar jyry men liro-epostyq dastandar boyynsha arnayy respublikalyq bayqau úiymdastyru – uaqyt talabyna say manyzdy qadam. Múnday bayqaulardy eng aldymen auyldyq dengeyden bastau qajet. Ár mektepte, әr eldimekende jyr oqu sayystary ótse, balalar arasynda qyzyghushylyq arta týsedi. Keyin audandyq, oblystyq kezender arqyly eng ýzdik ónerpazdar respublikalyq dengeyde baq synasa, búl ýlken mәdeny qozghalysqa ainalar edi.

Osynday jobanyng taghy bir manyzdy túsy – qazaq tilining mәrtebesin kóterui. Qazirgi kýnderi kóptegen jas әdeby tilde erkin sóiley almaydy. Al jyr jattau arqyly oqushy qazaqtyng bay sóz qoryn mengeredi. Batyrlar jyryndaghy teneuler, maqal-mәtelder, sheshendik sózder balanyng til mәdeniyetin qalyptastyrady. Búl – últtyq tәrbiyening de, til sayasatynyng da tiyimdi joly.

Sonymen qatar múnday bayqaular jastardy kitapqa jaqyndatady. Qazirgi zamanda balalardyng kópshiligi uaqytyn telefon men internette ótkizedi. Úzaq mәtin oqugha shydamy jetpeytin buyn qalyptasyp barady. Al jyr oqu dәstýri qayta janghyrsa, jastardyng әdebiyetke qyzyghushylyghy artady. Olar tek jyrdy jattap qoymay, onyng tarihyn zertteuge úmtylady. Osylaysha әdebiyetke, tariyhqa, mәdeniyetke degen qúrmet kýsheyedi.

Batyrlar jyryn dәripteu – últtyq qauipsizdik jaghdayymen de baylanysty. Óitkeni ruhany әlsiz qogham syrtqy yqpalgha tez beriledi. Óz tarihyn, batyrlaryn, mәdeniyetin bilmeytin úrpaqtyng últtyq immuniyteti әlsiz bolady. Al jyrmen tәrbiyelengen bala elding ótkenin maqtan tútady. Ol ózining kim ekenin, qanday halyqtyng úrpaghy ekenin jaqsy týsinedi. Múnday úrpaq elding ertenine jauapkershilikpen qaraydy.

Qazaq qoghamynda songhy jyldary últtyq kiyimge, dәstýrge, dombyragha qyzyghushylyq artyp keledi. Búl – jaqsy qúbylys. Endi osy ýrdisti jyr mәdeniyetimen tolyqtyru qajet. Dombyranyng ýnimen aitylatyn batyrlar jyry jas úrpaqtyng ruhyn kóteredi. Mektepterde jyrshylyq ýiirmeler ashylyp, belgili jyrshylar arnayy dәrister ótkizse, búl ýlken nәtiyjege jetkizer edi.

Tipti osynday bayqaulardy teledidar arqyly keninen nasihattaugha bolady. Býginde әn bayqaulary men týrli shou baghdarlamalar kóp. Nelikten últtyq jyr ónerin dәripteytin ýlken televiziyalyq joba jasamasqa? Eger respublika boyynsha ýzdik jyrshy oqushylar anyqtalyp, halyqqa tanystyrylsa, búl balalargha da ýlken motivasiya beredi. Eng bastysy, últtyq óner zaman talabyna beyimdelip, jana formatta damidy.

Álem tәjiriybesine qarasaq, kóptegen memleketter ózining epostyq múrasyn erekshe qorghaydy. Mysaly, qyrghyz halqy «Manas» jyryn últtyq ruhtyng simvolyna ainaldyrghan. Ony aitu óneri halyqaralyq dengeyde nasihattalady. Al qazaqtyng batyrlar jyry mazmúny men kórkemdigi jaghynan esh kem emes. Sondyqtan biz de óz múramyzdy janasha dәripteuge tiyispiz.

Últtyq ruh eng aldymen tәrbie arqyly qalyptasady. Al tәrbiyening eng quatty qúraly – әdebiyet pen óner. Batyrlar jyry men liro-epostyq dastandardy mektep oqushylaryna jattatyp, kezen-kezenimen bayqau úiymdastyru – jastardy óz tarihyna jaqyndatatyn ýlken qadam bolar edi. Osy bastama jastardyng tilin damytyp qana qoymay, olardyng boyynda otansýigishtik qasiyetti kýsheytedi. Jyr tyndap, jyr jattap ósken úrpaqtyng ruhy әlsiz bolmaydy.

Qazaqtyng keng dalasynda ghasyrlar boyy janghyrghan jyr ýni eshqashan óshpeui kerek. Sebebi jyr – halyqtyng jany. Al janyn joghaltpaghan halyq qashanda mәngi jasaydy.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz