Jeksenbi, 21 Şilde 2019
Alaşorda 6631 0 pikir 22 Mamır, 2014 sağat 12:09

Ordalı QOÑIRATBAEV. ÄLIHAN men TWRAR

Qazaq wlt-azattıq qozğalısınıñ köşbasşıları Twrar Rısqwlov pen Älihan Bökeyhanovtıñ ömirbayandarı jaqsı zerttelgenine qaramastan, ökinişke qaray, äli de tereñdete, jan-jaqtı aşa tüsetin jayttar jetkilikti. Sonday keleli mäseleniñ biri – atalğan qayratkerlerdiñ bir-birine degen özara qamqorlığı bolıp tabıladı.
Älihan Bökeyhanov — wlt ziyalılarınıñ ağa buın ökilderiniñ köşbasşısı retinde patşalıq monarhiyalıq bilik twsında-aq qazaq halqınıñ wlt-azattıq qozğalısın ideologiyalıq jäne praktikalıq twrğıdan negizdegen sayasi twlğa bolsa, al Twrar Rısqwlov – totalitarlıq keñestik bilik jağdayında egemendik üşin küres jürgizgen jas buınnıñ jetekşisi boldı.

Ä.Bökeyhanovtıñ qazaq memlekettiligin qalpına keltiruge küş salıp, bwl maqsatta liberaldıq bağıttağı orıs partiyalarınıñ biri – kadetterdi jaqtağanı belgili, biraq Resey kadetteri tarihi mümkindikti tiimdi paydalana almay, revolyuciyalıq dürbeleñ däuirinde sayasi arenadan ığısıp qaldı da, olardı qoldağan wlt qayratkerleriniñ köpşiligi azamat soğısı jıldarında bol'şeviktermen taytalasuğa mäjbür boldı. Qızıl äskerdiñ jeñisi liberaldıq bağıttağı wlt ziyalılarınıñ ümitin söndirip, jaña bilikti amalsız moyındauğa mäjbür etti. Alaşorda jetekşisi Ä.Bökeyhanov bwl twsta Semeyden Qarqaralığa qonıs audarıp, jergilikti bilik orındarınıñ qırağı baqılauına alınadı.
Türkistan ölkesinde de osı sipattağı procester öris aldı. Türkistan ziyalıları­nıñ bastamasımen ömirge kelgen Türkistan Mwhtariyatı 1918 jılı Taşkent bol'şevik­teri tarapınan talqandaldı. Ölkedegi sayasi bilik 1919 jıldıñ ortasına deyin tolığımen orıs bol'şevikteriniñ qolında boldı. Mwhtariyat talqandalğannan keyin sayasi bilik pen äskeri küşke ie bolıp otırğan Taşkent bol'şevikterimen ımırağa kelu maqsatında jappay partiya qatarına öte bastağan türki mwsılman jastarı T.Rısqwlov qwrğan Mwsılman Byurosınıñ wyımdastırumen şovinistik niettegi orıs bol'şevikterin res­publikadan ığıstırıp şığarıp, Türkistan Respublikasınıñ egemendigi men Türkistan konfederaciyası turalı mäsele qoyadı. «Twtas Türkistan» ideyasın kötergeni üşin T.Rısqwlov Kreml' tarapınan qattı quğın-sürginge wşırap, Türkistannan Mäskeuge «jer audarıldı». Jañadan tabılğan tarihi derekterdiñ mälimetine qarağanda T.Rısqwlov RKP(b) qatarına, özi jazıp körsetkendey 1917 jıldıñ qırküyeginde emes, 1918 jıldıñ basında ötken.
Osılayşa qazaq wlt-azattıq qozğalısı­nıñ qos jetekşisi de Kreml' üşin senimsiz sayasi twlğalarğa aynalğan bolatın. Ä.Bökey­hanovtıñ 1920–1922 jıldarı aşıq sayasatpen aynalısuına eşqanday mümkindigi bolğan joq. Al RKP(b) Ortalıq Komiteti Sayasi Byurosınıñ şeşimimen I.V.Stalin basqaratın RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatına qızmetke jiberilgen T.Rısqwlov üşin atalğan jıldar asa auır boldı. RSP(b) Ortalıq Komitetiniñ Sayasi Byurosı T.Rısqwlovtı Mäskeude qızmette qaldırudıñ özin qauipti sanap, 1921 jılı komissariattıñ Äzerbayjan Respublikasındağı ökili etip alıstağı Bakuge jiberedi. Teñiz jağasında ornalasqan Bakudiñ klimatı Türkistannıñ qwrğaq aua rayına üyrengen T.Rısqwlov üşin jaysız bolıp, onıñ üstine ol Balqan, Kişi Aziya, Kavkaz aymağında keñ taray bastağan jwqpalı ökpe auruın jwqtırıp, qattı nauqastanadı da, azıq-tülik pen qarjı tapşılığı jağdayında bir jılday emdeluge mäjbür boladı. Densaulığı tüzelgennen keyin T.Rısqwlov komissariattıñ ortalıq apparatına oralıp, kollegiya müşesi, artınan komissardıñ orınbasarı bolıp saylanadı.

Jiırmasınşı jıldardıñ basında tolıq sayasi-äskeri jeñiske jetken bol'şevikter arnayı jazalauşı organdar (VÇK, işki ister bölimderi, äskeri okrugtar men maydandardıñ erekşe bölimderi, tribunaldar jäne t.b.) arqılı azamat soğısı jıldarındağı sayasi qarsılastarın izdestirip, jappay quğındau sayasatın bastaydı. Mwnday sayasat eñ aldımen bol'şevikterge jau jalpıreseylik sayasi partiyalar (kadetter, eserler, monarhister jäne t.b.) men wlttıq wyımdarğa, aqtar jağında soğısqan äskerilerge, üstem äleumettik top pen din qızmetkerlerine, sonday-aq partiya işindegi oppoziciyalıq toptarğa qarsı bağıttaldı. Keşirim jariyalağandarına qaramay-aq bwrınğı alaşordaşılardıñ da alğaşqı kezekte quğın-sürginge wşıraytını anıq edi. Osını sezgen alaşordaşılardıñ köpşiligi türlişe mümkindikti paydalanıp, Qazaqstan aumağınan Türkistan ölkesine qonıs audarıp ülgergen bolatın. Arnayı organdardıñ qırağı baqılauında jürgen Ä.Bökeyhanov ta 1922 jılı Sarıarqadan Türkistanğa ketudi josparlay bastaydı.
Ä.Bökeyhanovtıñ qwpiya türde Taşkentke ketuinen qauiptengen GPU-diñ (Memlekettik Sayasi Basqarma) Qarqaralıdağı jergilikti bölimşesi 1922 jılı 14-qazanda onı twtqınğa aladı. GPU-diñ Qarqaralı bölimşesiniñ is-äreketine narazılıq bildirip, özin bosatudı talap etken Ä.Bökeyhanov türmeden tanıs­tarı arqılı qol jalğap Mäskeuge, RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatına «Älihanov» dep qol qoyılğan şwğıl jedelhat joldaydı. Jedelhattıñ «Älihanov» degen atpen jiberiluiniñ özindik sırı bar, öytkeni onıñ nağız iesi kim ekenin bilse, Qarqaralınıñ telegraf bölimindegi GPU agentteri tärkilep aları sözsiz edi. Jedelhat üş kisiniñ — RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissarı I.V.Stalinniñ, halıq komissarınıñ ekinşi orınbasarı T.Rısqwlovtıñ jäne RSFSR Halıq Komissarlar Keñesi men Eñbek jäne Qorğanıs Keñesi törağasınıñ orınbasarı A.D.Curyupanıñ atına joldanğan: «16-10-22. Mäskeuge. Qarqaralıdan. Joldas Sta­linge. Köşirmesi — Halıq Komissarlar Keñesi törağasınıñ orınbasarı A.D.Curyupa men Wlt isteri jönindegi halıq komissarınıñ orınbasarı T.Rısqwlovqa. 14 qazanda Memlekettik Sayasi Basqarma (GPU) bwyrığımen twtqındaldım, meni Semey qalasına attandırmaq. Mäskeu qalasına öz erkimmen keluime rwqsat beriluin swraymın. Älihanov».
Ä.Bökeyhanovtıñ jedelhatın 16-qazanda qabıldap alğan RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatınıñ poşta-baylanıs bölimi mätin jazılğan telegraf lentasın jeke paraqqa jelimdep, №13873-inşi qatınas nömirimen mörlep, 1922 jılı 17-qazanda Kreml'degi I.V.Stalinge joldağan. I.V.Stalin 1917–1923 jıldar aralığında Kreml'degi basqa da qızmetimen qatar RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissarı qızmetin qosa atqarğanımen de, komissariattıñ isterine köp aralaspağan, öytkeni ol osı jıldarı komissariat kollegiyasınıñ nebäri 20 mäjilisine ğana tikeley qatısqan eken. Komissariattıñ jwmısın türli uaqıttarda orınbasarlıq qızmet atqarğan S.S.Pestkovskiy, N.N.Narimanov, ­T.Rıs­qwlov, M.H.Swltan-Ğaliev, G.I.Broydo, M.P.Pavloviç, G.K.Klinger, M.D.Guseynov jäne tağı basqalar jürgizip otırğan.
I.V.Stalin arnayı ükimettik baylanıs arqılı Kreml'ge jetkizilgen Ä.Bökeyhanovtıñ jedelhatımen tanısqan soñ, «Älihanov» degen kisiniñ Ä.Bökeyhanov ekenin birden tüsingen jäne onıñ twtqındaluı qazaq qayratkerleri ortasında jağımsız reakciya tuğızıp otırğanın añğarğan da, naqtı köñil-küydi bilu üşin jedelhat jelimdelgen paraqqa qara qalamsappen «Qazaqstan men Türkistan basşılarınan swralsın» dep jazıp, komissariatqa keri qaytarğan. I.V.Stalin jedelhattıñ bir köşirmesi joldanğan A.D.Curyupanıñ familiyasın «bwl mäselede onıñ pikiriniñ qajeti joq» degen nietpen belinen sızıp tastağan. Jedelhattıñ bir köşirmesi joldanğan T.Rısqwlov bwl künderi Mäskeude emes edi. 14-qazanda Qarqaralıda twtqındalğan Älihan atalğan mezgilde Twrardıñ qaytadan Türkistanğa qızmetke auıstırılıp jiberilgenin estimegen.
Keñes eli Azamat soğısınan arılıp, jaña ekonomikalıq sayasat arqılı qirağan şaruaşılıqtı qalpına keltiruge jantalasqan qısıltayañ şaqta bol'şevik kösemderi maqta önerkäsibi şoğırlanğan Türkistan siyaqtı asa mañızdı strategiyalıq aymaqtıñ ekonomikasın jandandıru üşin T.Rısqwlov sındı talanttı wyımdastıruşığa zäru bolıp, onı Türkistanğa keri qaytaru turalı mäsele qoyadı. RKP(b) Ortalıq Komiteti Orta Aziya Byurosınıñ törağası YA.E.Rudzutak RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Sayasi Byurosımen kelise otırıp, RKP(b) Ortalıq Komiteti Wyımdastıru Byurosınıñ 1922 jılı 25-qırküyektegi mäjilisinde Türkistannıñ sayasi-ekonomikalıq jağdayı turalı arnayı bayandama jasaydı. Türkistannıñ qirağan şaruaşılığın qalpına keltiru üşin RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komis­sarınıñ orınbasarı T.Rısqwlovtı Türkistanğa qaytaru, onı RKP(b) Ortalıq Komiteti Orta Aziya Byurosınıñ müşeligine ötkizip, Türkistan Respublikasınıñ Halıq Komissarlar Keñesiniñ törağası etip tağayındau turalı wsınıs bildiredi. RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Wyımdastıru Byurosı YA.E.Rudzutaktıñ wsınısın qabıl alıp, T.Rısqwlovtı Türkistanğa qaytaru turalı şeşim şığaradı.
RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Wyım­das­tıru Byurosınıñ şeşimimen tanısqan soñ T.Rısqwlov RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissarınıñ orınbasarı retinde komissariat kollegiyasınıñ 1922 jılı 26-qırküyekte ötken mäjilisine soñğı ret qatısıp, kün tärti­bindegi bes mäsele boyınşa bayandama jasaydı:
RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatı janındağı Halıq ağartu isi boyınşa Federal'dıq komitet turalı BOAK qaulısınıñ jobasın qabıldap, onı komissariattıñ Wlttar keñesine jiberu mäselesi boyınşa jasağan bayandamasında T.Rısqwlov RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatı janında RSFSR Halıq ağartu halıq komissariatına täuelsiz jäne atalğan komissariattıñ wlt aymaqtarındağı sayasatın qadağalap otıratın Halıq ağartu isi boyınşa Federal'dıq komitettiñ twraqtı jwmıs isteui qajet ekenin däleldep şığadı jäne özi jetekşilik jasağan arnayı komissiya dayarlağan BOAK qaulısı jobasınıñ mindetti türde qabıldanuı tiis ekenin atap körsetedi. Kollegiya T.Rısqwlovtıñ jobasın azdağan özgerispen qabıldau turalı şeşim şığaradı.

Şığıs eñbekşileriniñ Kom­munistik universiteti janınan Jwmısşı fakul'­tetin wyımdastıru turalı BOAK qaulı­sınıñ jobasın qabıldau mäselesi boyınşa jasağan bayandamasında T.Rısqwlov osınday arnayı fakul'tet aşudıñ mañızı men qajetiligin jan-jaqtı negizdeydi. Kollegiya T.Rısqwlovtıñ jobasın azdağan özgerispen qabıldap, BOAK töralqasına joldau turalı şeşim şığaradı.

T.Rısqwlov özi basqarıp otırğan Şığıs halıqtarınıñ Ortalıq bas­pası qwramındağı Türik-äzerbayjan sekciyasınıñ redakciyalıq kollegiyasın bekitu mäselesi boyınşa jasağan bayandamasında sekciyanıñ qızmetin dwrıs jolğa qoyu üşin bilikti mamandardıñ asa qajet ekenin atap körsetedi jäne redakciya kollegiyasına Nevşiranov, A.T.Gismatullin, Şahtinskiy jäne G.Davletçin siyaqtı mamandardı kirgizudi wsınadı. Komissariat kollegiyası T.Rısqwlov wsınğan kisilerdi tolıq qoldaydı.
Şığıs halıqtarınıñ Ortalıq baspasınıñ ornalasar mekenjayı turalı jasağan bayandamasında T.Rısqwlov özi basqarğan arnayı komissiyanıñ baspanı ornalastıru üşin jaramdı degen birneşe ğimarattı aralap körgenderin, däl qazir «Sobaç'ya ploşadka» atalatın alañdağı №10 üydi layıqtı sanap otırğandarın habarlaydı. Kollegiya T.Rısqwlovtıñ wsınısın qoldap, atalğan ğimarattı kürdeli jöndeuden ötkizgennen keyin Şığıs halıqtarınıñ Ortalıq baspasına beru turalı qaulı qabıldaydı.
Mäskeu qalasında Şığıs eñbekşile­riniñ üyin wyımdastıru üşin arnayı ğimarat bölu mäselesi boyınşa jasağan bayandamasında T.Rısqwlov Mäskeu qalasında päter men qonaqüy mäselesiniñ asa şielenisti jağdayına baylanıstı astanağa Şığıs respublikalarınan arnayı saparmen keletin delegaciyalardı, jekelegen adamdardı, studentterdi qabıldap, uaqıtşa ornalastırudıñ qiındığın ayta kele, tez arada RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatına qaraytın jataqhana aşudıñ qajettigin atap körsetedi. Kollegiya T.Rısqwlovtıñ wsınısımen kelisip, Mäskeu qalasında Şığıs eñbekşileriniñ üyin wyımdastıru turalı qaulı qabıldaydı.
Kollegiya mäjilisi odan äri Mäskeu Şığıstanu institutında qalıptasqan ahualdı talqılap, T.Rısqwlov pen M.N.Pavloviçke atalğan wjımdı qayta tekseru, institut rektorı E.Mazurovtı ornınan alıp, onı RKP (b) Ortalıq Komitetiniñ qaramağına jiberu turalı qaulı şığaradı.
Qazan ayınıñ basında Taşkentke kelgen T.Rısqwlovtı RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Orta Aziya Byurosı 1922 jılğı 5-qazandağı mäjilisinde byuro müşeliginen jäne qızmetinen alınıp, Mäskeuge auıstırılğan Qayğısız Atabaevtıñ ornına Türkistan Respublikasınıñ Halıq Komissarlar Keñesiniñ uaqıtşa törağası etip tağayındaydı, al Türkistan Ortalıq Atqaru Komitetiniñ 8-qazandağı mäjilisinde T.Rısqwlov Türkistan Respublikasınıñ Halıq Komissarlar Keñesiniñ törağası bolıp resmi türde bekitiledi. Halıq Komissarlar Keñesiniñ 1922 jılı 11-qazanda jariyalanğan №479 qaulısında T.Rısqwlov bılay dep atap körsetedi: «Türkistan Ortalıq Atqaru Komiteti töralqasınıñ 8-qazandağı №142 qaulısın orındau üşin  men büginnen bastap Türkistan Respublikasınıñ Halıq Komissarlar Keñesiniñ törağası qızmetin atqaruğa kiristim. T.Rısqwlov».
Osılayşa 1922 jılı qazan ayında qızıl imperiya kösemderi qazaq wlt-azattıq qozğalısınıñ qos jetekşileriniñ biri – Älihan Bökeyhanovtı Qarqaralıda twtqındap, abaqtığa japqan bolsa, al ekinşisi – Twrar Rısqwlovqa eki jılğa sozılğan quğın-sürginnen keyin Türkistanğa qayta keluge rwqsat beredi.
T.Rısqwlovtıñ Türkistanğa ketkendigi sebepti RCFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatınıñ kollegiyası I.V.Stalin oqıp, komissariatqa qaytarıp bergen Ä.Bökeyhanov jedelhatınıñ tüpnwsqasın arnayı poştamen Taşkenttegi T.Rısqwlovqa joldaydı. Jedelhatpen tanısqan soñ T.Rısqwlov Ä.Bökeyhanovtıñ qiın jağdayın jete tüsinip, Ortalıqqa joldanatın arnayı hattıñ dayarlanuın kütpey, telegraf lentası jelimdelip, I.V.Stalinniñ pikiri jazılğan paraqtıñ tömengi jağına öz qolımen: «Älihanov degen kisi – Bökeyhanov, kadetter partiyasınıñ iri ökili, Alaşorda ükimetiniñ törağası, Lenin men Reseydiñ basqa da ardager qayratkerlerimen jaqsı tanıs. Keñes ökimetimen jwmıs isteuden bas tartuda, biraq Semey oblısında jaqtastarı köp» dep jazıp, poştamen Mäskeuge şwğıl türde keri jöneltedi. T.Rısqwlovqa I.V.Stalinniñ Ä.Bökeyhanovtıñ kadetter partiyasınıñ Ortalıq Komitetiniñ müşesi jäne Alaşorda ükimetiniñ törağası bolğanın jaqsı biletindigi ayan bolatın. Sondıqtan da ol I.V.Stalinge Qazaqstan basşılarınıñ tapsırmasımen twtqındalğan Ä.Bökeyhanovtıñ bol'şevikter kösemi V.I.Leninge jäne Reseydiñ basqa da ardager qayratkerlerine tanımal sayasi twlğa ekendigin jäne onıñ keñes biligine qarsı bolsa da, qazaq dalasında köptegen jaqtastarı barın, sondıqtan da Ä.Bökeyhanov siyaqtı belgili twlğanıñ negizsiz twtqındalğanı halıq ortasında tüsinbeuşilik tudıratındığı turalı pikirdi naqtılap jetkizgen.
Älihannıñ twtqındalğanı turalı jağımsız habardı Twrarğa kelgen jedelhattan estip-bilgen Türkistan qayratkerleriniñ ortasında ülken alañdauşılıq orın alıp, olar Ä.Bökeyhanovtı twtqındauğa nwsqau bergen Qazaqstan basşılarınıñ äreketine narazılıq tanıtadı. Taşkenttegi qazaq qayratkerleri özara keñese kele Älihandı GPU tırnağınan araşalap aluğa bel baylap, onı bosatudı talap etken hattı dayarlaudı Türkistan basşılığındağı jastar – Twrar Rısqwlov pen Swltanbek Qojanovqa tapsıradı. Olar RKP(b) Ortalıq Komitetine joldanatın narazılıq jedelhattı dayarlaudı öz moyındarına aladı. 1922 jılı qazan ayınıñ ekinşi jartısında (şamamen qazan ayınıñ 23-ine deyin) T.Rısqwlov pen S.Qojanov tömendegidey mazmwndağı jedelhattı Mäskeuge joldaydı: «RKP (b) Ortalıq Komitetine. Qazaq respublikası ökimetiniñ 14-qazandağı bwyrığımen Älihan Bökeyhanov twtqındalıptı. Alaşordaşılarğa keşirim jasau turalı qaulını basşılıqqa ala otırıp, Qazaqstanda Keñes ökimetiniñ jergilikti halıq bwqarasımen baylanısınıñ älsizdigi men Qazaqstan keñesteriniñ soñğı s'ezinde qalıptasqan ahualdı, sonday-aq bwl habardıñ qazaq bwqarasına mümkin bolar jağımsız ıqpalın eskere kele, Sizden bwl iske aralasıp, qamauda wstauğa jetkilikti negiz bolmasa, onda Bökeyhanovtı tez arada twtqınnan bosatuğa ıqpal jasauıñızdı ötinemiz».
Twrar men Swltanbektiñ Älihan Bökey­hanov­tı türmeden bosatu turalı jedelhatın RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Sekretariatı 1922 jılı 2 jäne 4-qaraşada eki dürkin talqılap, Qazaq oblıstıq partiya komiteti men Memlekettik Sayasi Basqarmağa Ä.Bökeyhanovtıñ twtqındaluınıñ sebepterin tüsindirulerin talap etken jedelhat joldaydı.
Qazaqstan tarapınan bwl jedelhatqa 1922 jılı 11-qaraşada oblıstıq partiya komitetiniñ hatşısı G.A.Korostelov tömendegidey mazmwndağı jedelhatpen jauap bergen: «Bökeyhanovtıñ twtqındaluı onıñ Qazaq Ortalıq Atqaru Komitetiniñ bwyrıqtarına bağınudan bas tartuımen jäne Türkistanğa qaşudı josparlağanımen, sonday-aq Semey guberniyasındağı Moñğo­liya­men baylanısı bar jäne qazaq jastarın iştey iritip jürgen Alaşordanıñ ımırasız piğıldağı basşı toptarın joyu şaralarımen tığız baylanıstı. Qazaq oblıstıq partiya komitetiniñ hatşısı Korostelov».
Qarqaralıda twtqındalğan Ä.Bökey­hanovtı GPU ökilderi küşeytilgen küzetpen Semey türmesine äkelip qamaydı, artınan Orınbordağı abaqtığa attandıradı. «Bökeyhanov isi» Memlekettik Sayasi Basqarmanıñ ortalıq jäne respublikalıq organdarınıñ qırağı baqılauında boldı. 1922 jılı 20-21 qaraşada «Bökeyhanov isimen» RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ bölim meñgeruşisi S.I.Sırcov tanısıp, jinaqtalğan materialdarğa qorıtındı jazadı (Sergey Ivanoviç Sırcov – iri qoğam jäne memleket qayratkeri. 1929-1930 jıldarı RSFSR Halıq Komissarlar Keñesiniñ törağası bolıp istedi jäne öziniñ orınbasarı Twrar Rısqwlovpen öte jaqsı qarım-qatınasta bolğan. S.I.Sırcov 1929-1930 jıldarı BKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Sayasi Byurosınıñ müşeligine kandidat jäne KSRO Ortalıq Atqaru Komitetiniñ müşesi bola jürip, I.V.Stalinniñ totalitarlıq biligine qarsı oppoziciyalıq top wyımdastıradı. I.V.Stalinniñ indus­triyalandıru jäne wjımdastıru sayasatın iske asıru täsilderin eldi dağdarısqa, halıqtı qırğınğa alıp baratın sayasat retinde sınap, onı «topas bas adam» (tupogolovıy çelovek) dep atağan. «Kreml' qojasın» Bas hatşılıq qızmetinen ketiru üşin aşıq äreketter jasağan. Sol üşin sayasi quğın-sürginge wşırap, 1937 jılı 10 qırküyekte atıldı).
Orınbordan Mäskeuge jetkizilgen Ä.Bökeyhanov köp keşikpey türmeden bosatılıp, Mäskeude qaldırıldı. Kreml' basşıları oğan Mäskeuden päter bergizip, üyqamaq jağdayında wstaydı.
Türkistan jastarınıñ aralasuımen abaqtıdan bosap şıqqan Älihanğa Qazaqstanğa keluge qatañ tıyım salınadı. Älihan Bökeyhanov «stalindik ülken terror» uaqıtında qayta twtqındalıp, atılğanğa deyin Mäskeude twrdı. Soñğı twtqındauda Älekeñe araşa tüser eşkim qalmağan-dı, öytkeni Twrar da, Türkistannıñ basqa da tarlandarı bwl uaqıtta Mäskeu türmesinde twtqında otırğan bolatın.
Älihan Bökeyhanovqa araşa tüsip, abaqtıdan alıp şıqqan Twrar men Swltanbek birden-aq GPU-diñ qara tizimine iligedi. GPU-diñ Qazaqstandağı ökiletti ökili I.D.Kaşirin men Qwpiya bölim bastığı YAkubovskiydiñ GPU-diñ Şığıs böliminiñ bastığı YA.H.Peterske 1923 jılı 14-nau­rızda joldağan qwpiya esepti bayandamasında Twrar men Swltanbektiñ is-äreketterine ülken sayasi män berip, bılay dep atap körsetken: «Bökeyhanovtıñ twtqındaluına taşkenttik alaşordaşılar qızu jauap berdi. Olar Stalinniñ atına Rısqwlov pen Qojanovtıñ basşılığımen jäne solardıñ qolı qoyılğan jedelhat joldap, Bökeyhanovtıñ jazıqsız twtqındaluı dalalı aymaqtarda bülinşilik pen qazaq bwqarası ortasında tüsinbestik tudıradı da, olardı Keñes ökimetinen ajıratadı, sondıqtan da onı bosatu üşin tiisti mekemelerge ıqpal jasau qajet degen talap qoydı».
Mäskeude twruğa mäjbür bolğan Ä.Bökeyhanovtıñ jwmıssız, jalaqısız qinalıp jürgenin estigen T.Rısqwlov joldastarımen baylanısıp, onı RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatında qızmet atqarğan kezinde özi wyımdastırıp ketken Şığıs halıqtarınıñ Ortalıq baspasına ornalastıradı. Ä.Bökeyhanov wzaq uaqıt atalğan baspada audarma isimen aynalısıp, qalamaqı alıp twrdı.
Twrar Goloşekinniñ quğınına wşırap, Mäskeuge ketken Älekeñniñ küyeu balası Smağwlğa da köp kömek körsetti. Smağwl mezgilsiz qaytıs bolğan kezde Älekeñe süyeu bolğan Twrar men Nığmet edi. Twrekeñ Älekeñniñ wlı Sergeyge de tireu boldı. Bwl öz aldına bir bölek äñgime.

Ordalı QOÑIRATBAEV,
Abay atındağı QazWPU-dıñ docenti,
tarih ğılımdarınıñ kandidatı

"Ana tili" gazeti

0 pikir