Düysenbi, 9 Jeltoqsan 2019
Ädebiet 6559 1 pikir 18 Qaraşa, 2014 sağat 13:10

Säule DOSJANOVA. QAŞQINNIÑ ZARI

Foto: Rembrandt. "Adasqan wldıñ oraluı"

 

 «Jigitinen qazaqtıñ dos taba almay,

 Qız da bolsañ men sağan mwñ şağamın.

Auırlar dep oylap pa em mwnşa halim...»,- dep

Mwqağali bauırım Fariza aqınğa öleñ arnağanınday, qarındasım, mwñımdı Sizge şağıp, osı sälem hattı joldap otırmın!,- dep bastalğan üşbu hat aldım. Birge oqiıq...

«Men – Qazaqstannıñ halıqaralıq izdeu jariyalağan qaşqınımın. Elden bezgenime biıl on jıl boladı. Jasım Payğambar jasına toladı. Otanıma degen sağınıştan ot oranıp jürgen jayım bar. Sağınıştıñ sar zapıranı tolğan zarımdı Sizge joldap otırmın.

Jalğız janıñnıñ amandığın oylap, qarabasıñ qañğımalap qaşıp jürgeniñmen, jan dünieñ tuğan eliñnen bölinip kete almaydı eken. Janıñnıñ bir bölşegi sonda qalıp, ärkez esiñe tüsip, et jüregiñ ezile oylay beresiñ. Wyqı qaşqan, külki degenniñ özi köñiliñniñ toqtığında, janıñnıñ jaylılığında ğana eken. Soñğı kezderi sötkelep wyıqtamaymın. Közim ilinse boldı – tuğan jerimdi, ösken elimdi köremin.

 - Halıqqa ökpeñ bolmasa, bilikke ökpeli şığarsıñ. «Mında» degeniñ qayda? Bwl jer seniñ Otanıñ emes pe? Kezinde sağan senim jüktep, eldiñ tizginin berdi. Azdı-köpti, jaqsılı-jamandı degendey bilediñ. Mäñgilik eşteñe joq! Dünie kezek degen. Endi kelesi azamatqa ber tizgindi!,- degen äkemniñ ämirinen şoşıp oyanamın.

«Baytaq mekenim,  Qazaqstanım! Tuğan jerim! Seniñ qasietiñ, seniñ qwdiretiñ, seniñ «tartılıs küşiñ» osın­day ma edi?! «Tasjürek, qaşqın» wlıñ osını endi wğınıp, endi sezinip jatır. Keşire gör!..»,- dep kübirleymin. Birneşe ret osılay qaytalandı. Jaralı jüregim sızdap, köñilime neşe türli küdik oralıp sodan tañğa köz ilmeymin.

Sağındım, qattı  sağındım kindigimniñ qanı tamğan, anam auzıma süt darıtqan, jalañayaq jügirgen  ata mekenimdi! Iä, kindik  qanıñ tamğan jer qayda bolsa da ıstıq, qasietti de qasterli. Kökseysiñ, bir körsem dep armandaysıñ.  Jasıñ wlğayğan sayın dünieniñ qızığınan bezinip, tek tuğan jeriñdi oylaydı ekensiñ. Ol sağındıradı, ol añsattıradı. Jii tüsiñe enedi. Tüsiñde sonıñ qasietti topırağın basıp jüresiñ....Al oyanğan kezde… jat jerde, jat topıraqtı jastanıp jatqanıñdı sezgende – işiñ uday aşıp, bağanağı tüsim öñim bolsa eken dep köziñdi jwma tüsip, wzaq tileysiñ.  Meyli, qay şetinde bolsa da tek sonıñ bauırında  jatsam eken deysiñ. Eger uaqıttı qayta aynaldıru mümkin bolsa, mağan mına Europanıñ jüregi deytin Praganıñ ğajaptarınıñ da, balalarım tamaşalap jürgen älemniñ keremetteriniñ de keregi joq. Euraziyanıñ jüregi atanğan öz Otanıma qwstay wşqım keledi. Seni eşqaşanda eşteñege de ayırbastamas edim, tuğan elim. Şirkin, şır etip jerge tüsken, balalıq bal şağım ötken tuğan jerimdi bir körsem armanım bar ma?! Vltava özeniniñ ädemi jağasında jalğızdan-jalğız otırıp, elge degen sağınışım terbetip, közimniñ ıstıq jastarı qalıñ tas töseuişterge tamatın kezderi de boladı...

Qalanı kezip, qanşa sandalsam da jüregime jaqın beyne, jarqın jüz körmeymin. Qazaqtıñ qoy közin, qısıq közin, sığır közin, tipti sıqsiğan közin de sağındım. Meyirim tögilip, betiñe tiktep qaramay, wyala qaraytın qara közderdi sağındım. Ne aytsa da külip aytatın, ne aytsa da küldirip aytatın jağası jaylau aqjarqın bauırlarımdı sağındım. Mına jerdegi  adamdar betiñe bağjiya qarap, şarası ülken közderimen tesip jibere jazdaytınday boladı. Jüzderi de suıq. Şanda bir şığısqa tän bet-älpet kezdesip qaladı, onıñ özi  - qıtay ne japon bolıp şığadı. Olar meni de japonğa wqsatadı. Közime közildirik, basıma şläpi kiip, sport kästömimen jüremin, jwrt közine tüspeu üşin.

Keyde-keyde Karlovı-Varığa barıp qaytamın, qazaqtardı sırtınan bolsa da körsem dep. Qazaqtıñ asın izdep batıstı şarlaytınımdı aytpay-aq qoyayın... Büginde Qazaqstannıñ atın älem biledi, qazaqtar bayağı men qızmet etken toqsanınşı jıldardağıday emes, auqattı twradı. Olar bala-şağaların ertip alıp älemniñ eñ jaqsı demalıs orındarında jüredi. Karlovı-Varığa da keledi top-tobımen bala-şağaların ertip.

Jası menimen şamalas erli-zayıptı däl aldımdağı üstelde tamaqtanıp otırdı, qazaqşa söylegen dauıstarı mağan anıq estilip twrdı. Mına ün, mına söz jüregime jağıp, janım erip, egilip estip otırmın. Men üşin jarıq düniede  qazaq tilinen artıq til joğın, sol sözderden tätti söz joğın jan düniemmen endi tüsinip otırğandaymın.

Öziñniñ ana tiliñde söyleu, ana süti, äke küşimen qanıña siñgen sözderdi aytu qanday baqıt.  Öz Otanıñda, öz ana tiliñde, öz şañırağıñda qatın-balañmen abır-dabır bolıp söylesip jüru qanday baqıt. Baqıt degenniñ ortasında jürip bağalamay, bastan wşqanda ğana biledi eken pende. Sonıñ zarın endi tartıp jürmin.

Bayağı kezim bolsa, sol ülken kisilermen tanısıp, jön swrasa ketpes pe edim. Qazaqtıñ älemdegi barlıq wlt pen wlıstan erekşeligi – jüzge bölinip, ru swrasa jöneletininde ğoy. «Qay atanıñ balasısıñ?» degende, erkek ekeniñ şın bolsa ata tegiñdi tügendep sayray jönelesiñ. Jeti atasın bilmegen jetesizden bezetin bizdiñ qazaqtar ğana şığar. Dünieniñ qay tüpkirinde bolsın, eliniñ oñtüstigi men soltüstigi, şığısı men batısı birin-biri til qatısqannan wğatın qazaq qana. Basqa qay wlttı alsañ da twrğan jeri men ösken ortasına qaray dialektisi, söz ayırmaşılığı boladı. Qıtaylar tipti bir mekennen şıqqanı ekinşi mekenniñ adamınıñ tilin qıtayşa söylep twrıp ta wğıspaydı. Äripteri de solay.

Karlovı-Varıda birde dos-jar bolğan jigitterdi de sırtınan körip qaldım. Tani kettim. Aldımnan şağa kelgende auzıma birden «Assalaumağaleyküm!»,- degen söz tüse ketti. Auzımdı aşa bere tilimdi jwta qoydı sorlı basım. Dereu bwrılıp kettim...

Sondağı jüregimniñ soğısın sezseñiz ğoy. Oypırmay, jürek bayğws jürek te ana adamnıñ öz bauırı, öz qandası ekenin bilip, meni süyrey jönelgendey. Ärine, jaqın barmadım, qaşqın degen atım bar emes pe, qayteyin. Demalısqa keletinderdiñ köbi ziyalı qauım ğoy, olardıñ birazı meni tanitınına senimdimin. Bir kezde arıstanday aqırıp qızmet üstelinde otırğan men jat jerde sorlap, erkek basımmen, dıbısımdı şığarmay, egilip jıladım...

Alğaşqı jıldarı böten jerge qalay siñip ketem, qaytsem qarjı tabam dep janımdı jep jürip uaqıttıñ zımırap, on jıldıñ öte şıqqanın da bayqamappın. Alpıstıñ asqarına şıqqannan janımdı jalğızdıq aynaldıra bastadı. Tänimde sırqırap ne şanşıp, ne buındırıp alıp bara jatqan auruım joq. Sanamnıñ bir tüpkirinde, jüregimniñ sonau-sonau bir tereñinde bir närse sızdap twradı. Elden, jerden jıraq ketip, sağınıştan sartap bolıp auırğanda ömirdiñ de keregi bolmay qaladı eken. Tuğan jerdiñ topırağın bir basıp, auasınan bir jwtıp öle ketsem! degen arman tuadı. Meniñ mına auıruım nağız swrap alğan auru boldı. Halıq aytqanday: «swrap alğan aurudıñ emi joq».

 El egemendigin alğan alğaşqı jıldarı aldımen halıqtıñ sanın bilip alayıq dep arnayı agenttik qwrıldı.  «Qazaqtıñ naqtı sanın bilemiz» dep qandas bauırlarım quanıp jürdi. Anam äuletimiz basqa tapşı bolğandıqtan: «topıraqtan bala jasay almay jürgende, kimnen tusa odan tusın, bizdiñ äuletke tän bala» dep ağayındarımızdıñ birneşe balasın bauırımızğa basqanı bar edi. Birneşe atadan jalğız wl bop jalğasıp kelemiz. Bir täubesi –  üzilip qalmağanımız, sodan äkem de «qoy aqsağımen mıñ boladı»,- dep bizge qarağannıñ bärin bauırına tarta beretin. Ata-anamnıñ köbeygendi tilegenin  Qwday da qwptadı ma, qazaqtıñ basın, halıqtıñ sanın  tügendeytin osınau jaqsı iske meni basşı etip tağayındadı Ükimet.

Bwrın da biraz igilikti isterge basşılıq jasap jürgen edim, bwl jolı da barımdı saldım. «El degende ezilip, jwrt degende jwmılıp iste»,- degendey. Boyında qanı bar qay azamat bolsa da wltına kerek degende ne jan qalsın. Elim öz aldına şañıraq köterip, eñsesin tiktep jatır. Eki orınbasarım da, basqaları da oyğa, qırğa şauıp, örkenietti elderden üyrenip, tarihtıñ tübin qoparıp degendey Wlttıq sanaqqa kirisip kettik.

Ökinişke oray, nätijesi nasırğa şaptı. Biz halıq sanın dwrıs bermegen bolıp şıqtıq. Qızmet babın asıra paydalanıp, memlekettiñ senip tapsırğan qarjısın talan-tarajğa tüsirdi dep eki orınbasarıma birinen keyin birine kisen salıp, temir torğa toğıttı. Tıqır mağan da tayadı...

Janım aşıp-aq istegen isimniñ sor äkelgenine aşulanıp,  eñbek demalısına ketip baramın dedim de Antal'yağa tarttım. Elde qalğan janaşırlarım sımsız habar alğızıp twrdı. Bir aydan keyin sırtımnan  «Halıq sanağına bölingen qarjını jımqırdı» degen ayıppen mağan halıqaralıq izdeu jariyaladı. Tipti bwrınğı atqarğan qızmetterimde qaru-jaraqtı zañsız saqtağan, jemqorlıqqa jol bergen, tağı da basqa tolıp jatqan swmdığı da bar qosımşa. Estigennen esim şığıp, odan äri boy tasalay tüstim. Jartı jılday eldi şulatıp sırtımnan «on jılğa kesti» degendi estigende «türmede şirgenşe qaşqın atanıp qañğıp ketkenim jaqsı»,- dep Otanıma ökpelep, Europa asıp joğaldım. Qwqıq qorğau organdarınıñ qolına tüskende de qaşıp qwtıldım. Qaysıbirin täptiştep ayta bereyin, soñında özimdi sayasi bosqın retinde jariyalatıp jiberdim.

Babalardıñ «jılağandı – jwbat, jığılğandı – jebe, adasqandı – izde, ayrılısqandı – tabıstır. Sazdı qwrap – jer et! Azdı qwrap – el et!»,- degen amanatı bar men siyaqtı erkek bop tuıp, anası qalja jegenderge. Men sonı orınday almadım. Babanıñ amanatın orındau bılay twrsın, jalğızınıñ tileuin tilep, jolında qwrban bolğan äkeme de topıraq saluğa jaramadım. Sol ketkennen qaytıp elge oralmadım. Soñğı qoştasuımdı esime alsam işim örtenip, janımdı qoyarğa jer tappaymın...

Basıma bwlt üyirilgenin sezgennen soñ aldımen äkemmen qoştasıp ketuge wyğardım. Wzaqqa bara jatqanımdı, teñiz asıp ketetinimdi jasırmadım. Äkem de swñğıla adam ğoy:

- Sen kimge ökpelep ketip barasıñ? Älde birdeñe büldirip, elden qaşıp baramısıñ?,- dedi betime süzilip qarap otırıp.

- Elge ökpem joq qoy. Äzirge mında mağan layıq qızmettiñ jöni bolmay twr. Sondıqtan biraz şetelge barıp qızmet istep, äri el tanıp keleyin..,- dedim mwrnımnıñ astınan miñgirlegendey bolıp.

- Halıqqa ökpeñ bolmasa, bilikke ökpeli şığarsıñ. «Mında» degeniñ qayda? Bwl jer seniñ Otanıñ emes pe? Kezinde sağan senim jüktep, eldiñ tizginin berdi. Azdı-köpti, jaqsılı-jamandı degendey bilediñ. Mäñgilik eşteñe joq! Dünie kezek degen. Endi kelesi azamatqa ber tizgindi. Bir kezde solar seniñ ämiriñde jürdi, endi sen olardıñ ortasında jür. Bilgeniñmen bölis. Otan –  ortaq. Qızmet berip, päpki qwşaqtasañ Otan da, bilik bermese –  jat bola ma? «Bälen jerde altın bar, izdep barsañ baqır joq», «Kisi elinde swltan bolğanşa, Öz eliñde wltan bol»,- dep babalarıñ aytıp ketken. Osı maqal esiñde bolsın. Oylan!,- dep äkem mağan közinen ot şaşıray, qadalıp qarap qaldı.

Üninen üy terbelip ketkendey boldı.

Men atqa mingeli beri äkemniñ qattı söylegeni osı şığar. «Jalğızım jön biletin, jol biletin azamat bolıp östi» dep, ülken ümit artıp, iştey maqtanış etetinin sezip jüruşi edim. Sol ümitiniñ kül-talqanı şıqqanın endi körgendey, jasıl közderi şapıraştanıp twrdı. Törinen köri jaqın äkemniñ mına qarasınan kirerge tesik tappay, ornımnan twrıp kettim. Sırtqa şığıp ketsem sözin qwlaqqa ilmegen bolarmın dep oylap, terezeniñ aldına bardım da sırtqa köz saldım. Dalada biılğı jıldıñ alğaşqı qarı jauıp twr. Näzik qar wşqındarı terezeniñ äynegine kelip jabısıp, tez erip ketip jatır.

Wstaramen tıqırlap aldırıp tastağan jıltır basın ülken alaqanımen wzaq sıypalap otırğan äkem bir kezde qattı qaqırınıp jötelip aldı da men jaqqa moyının bwrdı.  Özine qarap twrğanımdı körip, tıñdaydı-au degendey, qayta sözin jalğastırdı.

- Bizdiñ atalarımız da bir-birine ökpelegen. «Ağayınnan baltalasa da ketpeysiñ»,- dep birlikke tärbielegen. «Mwsılmannıñ ökpesi üş-aq kündik»,- dep aptağa jetpey qayta tabısqan, biraq kektespegen, aldına kelse atasınıñ qwnın keşken. Jüregin qaraytatın kekke,  zwlımdıqqa boy aldırmağan. Meniñ tärbiemniñ qay jerinen qata ketti! «Mağan layıq qızmet joq»,-dep elge ökpelegen seni kördim. «Erinen ayırılğan kömgenşe jılaydı, Elinen ayırılğan ölgenşe jılaydı»,- degen bar, aydalada eñirep qalma, bayqa,- dedi söziniñ soñına salmaq sala. Negizi äkem köp söylemeytin adam. Bir söylese oyın wzaq jetkizedi. Onısı wstazdıq maşığınan qalğan bolsa kerek. «Mwğalim qırıq bes minut söyleydi»,- deytini bar edi öziniñ bir jerde söz alarda.

Men tereze aldına äli twrmın. Ornımnan qozğalsam bir swmdıq bolatınday. Äkeme birdeñe dep aytuğa da şama joq. Ünim qwmığıp, erinderim bir-birine jabısıp qalğanday. Sırttağı suıq meniñ işime tüsip ketkendey külli denem suıp, qaltırap baramın. Söz süyekten ötedi degen osı şığar. Är sözi süyek-süyegimdi tesip, mıñ-san ine qadap jatqanday.

Tösekti sıqırlatıp äkem ornınan twrdı. Janına jetip barıp, qolınan wstap edim, qağıp jiberdi.

- Nemene, meni ölgenşe jetelep jüresiñ be? Ayşılıq saparğa atanıp barasıñ, uayımdama, öz künimdi körermin. Mına türiñmen topıraq saluğa da jaramassıñ!..,- dedi de sırtqa bettedi.

Men artınan eruge de jaramay, bölme ortasında qaqqan qazıqtay bolıp qaldım da qoydım.

Däretin alıp kelgen sıñaylı. Sandıq üstinde jinaulı twrğan jaynamazın qolına wstap, ayağın qaltılday basıp üyrenşikti ornına bettedi. Äkemniñ qattı qartayıp ketkenin osı jolı anıq bayqadım. Ayanıştan jüregimniñ twsınan birnärse tömen qaray üzilip tüskendey boldı... Sanama «soñğı ret körip twrğan joqpın ba?,- degen swmdıq oy keldi....

Sanası sanğa bölinip, sabırı sarqılğan sorlı äkem qwbılağa betin bwrıp:

- A, Alla tağala! Meniki emes, öziñniñ mağan bergen amanatıñ edi ğoy mına pendeñ. Men wqpaytın, özi de tüsinbeytin bir saparğa ketip baradı. Jortqanda jolın boldıra gör. Qayıp eren, qılıq şilten şılauında bolsın. Qayda jürse de janında qayırımdı, jaqsı adamdar jürsin.

 Atadan jalğız edim, bwl da jalğız boldı. Bir jaman wl jalğız bop ilesti oğan da. Qayteyin basqa jarımağan paqırıñ em, sol jalğızdı köz körmes, qwlaq estimes beymälim saparğa şığarıp twrmın. Eli üşin wlı bir istiñ soñında jürse arman ne, qayteyin!,- dep dauıstap twrıp zarın ayttı. Bwrın basın säjdege qoyğanda mwnşa dauıstamaytın äkemniñ mına qılığı mağan ister amalınıñ qalmağanınan bolar. Qwdayğa zarın dauıstap aytsa men de estip esi kirer, alğan betinen qaytar dey ma eken?

Meniñ minezim sol äkemniñ däl öziniñ minezindey – alğan betten qaytpaytın pälemin.  Sondıqtan da bolar meni däl bir soñğı ret körip twrğanday, qaytpas saparğa şığarıp salıp twrğanday bolğan jetpisten asqan äkemniñ Allağa da, adamğa da qaratıp aytqan sözine de toqtamadım. Qay äke bolsa da  perzentiniñ özine tartqanına quanadı emes pe. Däl osı jolı äkem meniñ özine tartqanıma ömirinde birinşi ret ökingen şığar. Anam minezi jwmsaq, jılauıqtau edi. Onıñ törkinin – nağaşılarımdı äkem «bosbelbeuler» dep keyde wnatıñqıramay otıratın.  Bauırları birdeñeni büldirip qoyıp, solar üşin anam küyip-pisip, aqırında jılap tınatın. «Erkek bolıp birdeñeni büldirgen soñ istegendi moyınmen kötermey me, wyalmay kel-e-e-p äpkesiniñ etegine tığıladı. Qorqatınıñ bar, artıñdı qısıp jür!»,- dep äkem zildenetin. Özim onıñ eşbir iske basqa bireudi aralastırğanın körmeppin. Birde aşu üsti ağayının qamşımen sabap salıp, ol sotqa berip, tuıstar keşirim alıp beremiz dep jinalğanda taratıp jiberip, soñında audandağı türmede on bes täulik jatıp ta kelgeni bar. Soğısqa qatısqan kisi ğoy, biraq keybireuler siyaqtı men qan körip keldim dep köterilip söylep, ärkimmen jağalasıp jürmeytin. Anama topıraq salıp twrğanda da jarıqtıqtıñ közinen jas şıqpadı-au. Äkemniñ qataldığı bar edi, biraq jauız emes. Emenniñ iir bwtağı siyaqtı adam edi.

Men de sol bwtaqtıñ birimin ğoy, şınımen alğan betten qaytpadım. Äkemdi soñğı jolı körip otırğanımdı işim sezse de alğan betten qaytpadım. Tösekte quşiıp otırğan qara şaldı qwşaqtap qoştasqanda da jüregim ezilip twrğanımen, saparımdı toqtatuğa sebepşi bola almadı. Eñ bolmasa janında anam bolğanda ayağıma oralıp jılap, ata-babamnıñ äruağın qozğap zarlap janımdı tolqıtar ma edi. Äkemniñ qattı minezi meni odan äri qataytıp tastağanday edi. Käri emen men asqaq şınardıñ dolı jelge iilmeuge tırısıp qasarısqanınday äkeli-balalı ekeumiz tağdır jeline qarsı twrdıq.

Zaman jeli ekeumizdi eki jaqqa ayırdı...

Tösekten arıq ayaqtarın salbıratıp tüsti de, tabanı jer tirep twrıp meni qwşaqtadı. Bala kezimde osılay äkemdi qwşaqtap alğanda qapsırğan qoldarınıñ ortasında qaluşı edim, endi äkem meniñ qwşağımnıñ ortasında qalıp, bası ğana körinedi. Jarıqşaq, qaltırañqı dauıspen amalsızdan aytqanday «Aman bol!»,- dedi. Oğan degen qimastıqtan tamağıma aşı bir öksik tirelip, men de «Aman bolıñız!»,- degendey boldım, biraq qwmığıp ünim şıqpadı.

Dalağa atıp şıqtım. Töñirek appaq qar. Biılğı jıldıñ alğaşqı qarı. Janarıma şağılısadı. Közimniñ jası parlap betimdi juıp keledi. Janımdağı jigitterge sezdirmeu üşin olardan ilgeri, qattı adımdap  tuğan üyimnen wzadım. Jan äkemdi jalğız qarındasımnıñ qolına tastap elden bezip baramın. «Endi bwl tabaldırıqtan attaymın ba, joq pa, kim biledi?»,- degen oy meni qualay jöneldi...

Sodan tün ortasında älemniñ Batısına qaray wşaqqa otırdım. Äyelim men wlımdı aldın-ala attandırğanmın. Şet el asıp, qaşqın atanğan soñ oñay ma, aldımen atı-jönim özgertilgen tölqwjat jasattım. Sodan beri nağız esimimdi eşkim bilmeydi. Azan şaqırılıp qoyğan atıñ  atalmasa da sağınadı ekensiñ. Osı on jıldan beri öz atımdı özim tiridey öşirgendey boldım. Atınıñ atalmağanı adam tügili hayuanğa da auır tietinin jaqında bir jerden oqıp-bildim. Onıñ özi de meniñ tuğan elime qatıstı.

Ğalamtordan Qazaqstan jaylı jazılğandardı izdep tauıp oqıp otıramın. «Azattıq» radiosınan qazaqtardıñ ünin estip, sazın tıñdap janımdı jwbatamın. Birde: «Täjikstan astanasınıñ zoobağında Qazaqstannan aparğan Twrsınbay attı susiır ölip qaldı»,- dep jazdı älemniñ birqatar aqparat qwralı. Aqparattıq agenttiktiñ habarlauınşa, Duşanbege barğan soñ susiır tuğan jerin qattı sağınıp, jüdey bastağan körinedi. Barlı-joğı jeti-aq ay ömir sürgen. Januar ekeş januar da keñ baytaq Qazaqstanın sağınıp ölgen. Onıñ tuğan jerge degen adal sezimi älemdik aqparat qwraldarınıñ özekti taqırıbına aynaldı. Ol jayında Beybit Böjenov degen  aqınnıñ öleñin de jariyalaptı. «Twrsınbay nemese sağınış qwrbanı»,- dep ataptı öleñdi.

Talay täjik äñgime qıp kesimin,
Közin swğıp köp tigizdi kesirin.
«Twrsınbay» dep atap ketken qazaqtar,
Jeti ay boyı estimedi esimin.

Soñğı kezde sağındı el qıratın,
Auasına zar bop jürdi «bir atım».
Januar-ay, mwñğa batıp keş batsa,
Janarınan jas sorğalap twratın.

Tuğan jerdiñ tüzde tuğan «batırın»,
Qwrban qıldı sauda-sattıq baqırı.
Täjikterdiñ topırağın jersinbey,
Sağınıştan ajal qwştı aqırı.

Jastansa da suı möldir san-saydı,
Sorlı jürek tuğan el dep şarşaydı.
Bolmasa da qazaqtıñ töl tüligi,
Begemot ta topırağın añsaydı.

Adaldığın estip közge jas keldi,
Ornatsa da boladı eken tas belgi.
Besigiñde jatqan jeriñ jwmaq qoy,
Kindigiñdi kesken jeriñ qasterli,-

P.S.

Batıs jaqqa bağıt baylap jasın kil,
Şekaranı şi körmesten asıp jür.
Hayuandar sağınıştan mert bolıp,
Al adamdar şetel jaqqa qaşıp jür».- degen öleñdi tura mağan bağıştağanday.

Wzaq öleñnen meniñ janıma äser etkeni osı bes şumaq boldı. «Oypırmay, meniñ susiır qwrlı bolmağanım ba?», bwdan da sol siyaqtı sağınıştan ölip ketkenim jaqsı edi-au»,-dep işimnen zar eñiredim. El men jerdiñ qasietin sağındım. Meniñ şerimdi tüsinetin janımdağı jarım ba, bauırımdağı balam ba?! Ol ekeuinen de elge degen sağınış sezbeymin. Qañğımalap qayda barıp twraqtasaq, sol jer tuğan Otandarınday, aqşası bolsa boldı - ömirlerine riza. Tipti Qazaqstandı esterine de almauğa tırısadı. Mümkin izdeude jürgenimizdi oylap, qorqatın da bolar. Ol bayğwstardı da osı künge tüsirgen men emes pe!

Osılay auır oylardan soñ, terrasağa şığıp,  qayda barsam da arqalap jüretin dombıramdı qolıma  alıp şerte bastaymın. Älqisam ärdayım – «Äupildek» boladı. Bala kezimde äkem dombıra jasatıp berip, eñ birinşi etip osı ändi üyretken bolatın.

«Qamısı Äupildektiñ müşe-müşe,

Sarğaydım osınau köldiñ suın işe, äupildek.

Qos qanat qwsqa bitken mağan bitse,

Auılıma barar edim, äldeneşe, äupildek»,- degende dausım dirildep, közime jas üyiriledi. Adam tağdırı ol ömirge kelmey twrıp jazılıp qoyadı degen ras-au. Äytpese äkem meniñ tağdırımnıñ tüptiñ-tübinde osılay boların, elden-jerden bezip, sağınıştan sarğayarımdı bilgendey, osı «Äupildekti» üyreter me?!

 

Biıl mwsılmanşa aytqanda Payğambar jasına tolamın. «Köpten şıqqan kömusiz qaladı» degenge jetkenim be? «It toyğan jerine, er tuğan jerine» deuşi edi. «Pälen jerde payda bar, öz eliñdey qayda bar?! Jaqsı jigit jer şolıp, aqır tübi aynalar» degen dana halqımnıñ sözi de jii eske oraladı. Äyelime osı oylardı sır bölispekke aytıp edim:

- Ol jaqta seni kim sağınıp otır?  Jalğız äkeñ joq, qarındasıñ – auru, öz künin zorğa körip jür. Qwqıq qorğauşılar körse boldı qolıña kisen saladı!,- dep zekip tastadı.

- Meyli! Esiñ­de bolsın, men tuğan jerimde ölgim keledi. Tuğan ölkemniñ topırağın jastanğım keledi. Sen nege wğınbaysıñ osını?! Jas bolsa keldi. Östip jürip  ölsem, süyegim qayda qaladı. Odan da tuğan jerimniñ türmesinde ölgenim jaqsı! ,- dep men de dauıs köterdim.

Elden şıqqanda tuğan jerdiñ bir uıs topırağın ala ketpegenime qattı  ökinemin. Jat jerde ölip ketsem, üstime seber edi ğoy sol qasietti topıraqtı. Sodan ölsem topıraq elden bwyırsın dep, äkeme tartqan birbetkey minezimmen Sizge osı hattı jazıp otırmın. Sälemimdi halqıma jetkizersiz.»,- dep ayaqtalğan hattıñ soñına şındığında izdeude jürgen elge tanıs azamat atı-jönin jazıp, qolın qoyıptı. Ne istesek eken, ağayın?!

Abai.kz

1 pikir