Jeksenbi, 26 Qañtar 2020
46 - söz 3845 0 pikir 22 Qırküyek, 2014 sağat 08:51

MEMLEKETTİK TİLDE... JILQI DA SÖYLEGEN

Säken Sıbanbay.
MEMLEKETTİK TİLDE... JILQI DA SÖYLEGEN
Bala jastan oqığan batırlar jırında eriksiz bas şayqatatın twstar az emes. Meni äsirese ondağı batırlardıñ senimdi serigi, halqımız «er qanatı» dep bilgen twlparlardıñ …kädimgidey til bilui tañ qaldıratın.
Epostardı paraqtap otırsaq, Qobılandınıñ Tayburılı, Alpamıstıñ Bayşwbarı, Qambardıñ Qaraqasqası, Tarğınnıñ Tarlanı jäne tağı basqalar batırlardıñ ärbir aytqan sözin jaqsı tüsingenin jäne olardıñ är bwyrığın (ötinişin, tapsırmasın, t.b.) bwljıtpay orındap otırğanın bayqaymız. Tipti ömirge degen öz közqarası, özindik wstanımı bar keybireuleri iesiniñ pikirimen kelispeytinin aşıq añğartıp ta qoyğan. Mäselen, «Alpamıs batır» jırında:
– Taudan asqan tasqınday,
Tögilip Şwbar jönedi.
Adır-adır bel edi,
Adam qorqar jer edi,
Neşe qiın jerlerden
Tegistey şauıp keledi.
Meyli, dala, meyli, adır,
Tep-tegis boldı jer endi.
Sonda Alpamıs söyledi:
«Aynalayın, Şwbar at,
Qoltığıñda bar qanat.
Jazım bolıp jığılsañ,
Bir şwqırğa tığılsañ,
Ölmeymin be men?» dedi.
Bwl sözge Şwbar şamdanıp,
Mwnan da jaman örledi… – deytin twstar bar. Demek, Bayşwbar at Alpamıstıñ öziniñ swrapıl şabısına, swmdıq mümkindigine şäk keltirip otırğanın tüsingen jäne soğan namıstanğan, yağni, bügingi zamannıñ sözimen aytqanda, eregisken, qırsıqqan. Söytip, odan beter qattı şapqan.
Dastandardağı säygülikter tek özderine qarata aytılğan äñgimeni wğınumen ğana şektelmegen.
– Üstiñgi erni qıbırlap,
Astıñğı erni jıbırlap,
Tayburıl sonda söyledi,
Söylegende büy dedi, – dep keletin är qazaqqa äbden tanıs öleñ joldarınan soñ, jañağı memlekettik tildi jetik meñgergen jılqılardıñ öz üstindegi ielerimen bir-eki auız pikir bölisetini äli esimizde. Olardıñ, bügingi keybir şeneunikterşe, «Iä», «Rahmet», «Sälemetsizder me?» nemese «Täuelsizdigimiz jasasın!» dep qana qoya salmay, öz oyın kädimgidey öleñdetip jetkizgenine qalay riza bolmaysız?! Jırlardıñ ärbir jolına män berip, astarın añğarıp otırsañız, tipti keybir batıl twlparlar batırlardıñ özine qarsı söylegen. Öziniñ üstinde şauıp kele jatqan batırğa «Kimniñ arqasında kün körip jürgeniñdi bilemisiñ özi?» degen siyaqtı kädimgidey äñgime aytuğa deyin barğan.
Osınıñ bärinen bayağı zamanda qazaq tiliniñ qoldanılu ayasınıñ, qazirgidey emes, öte keñ bolğanın, onı tek ülken jinalıstardıñ basında jäne soñında ğana emes, ömirdiñ barlıq salasında, qoğamnıñ barlıq müşeleriniñ, onıñ işinde jılqılardıñ da twraqtı qoldanğanın bayqauğa boladı. Eger osı Tayburıldar men Tarlandar sol zamanda emes, bügin ömir sürse, yağni, täuelsiz Qazaqstan Respublikasınıñ azamattarı… oy, keşiriñizder, attarı bolsa, kimniñ jeteginde jürse de kün köre almas edi. Qoqiğan qojayındarına jauap bermek tügili, olardıñ şüldirlegen söziniñ birin de tüsinbes edi.
Kezinde qazaqtıñ jılqısına deyin bilgen qayran tildi büginde dağaraday-dağaraday kreslolarda otırğan bildey-bildey memlekettik şeneunikter, «men!» dep keudesin wrğanda kädimgidey düñk-düñk dıbıs estiletin (öytkeni, ar jağı quıs ta…) darday sayasatkerler bilmeydi. Mülde bilmeytinderdiñ janında özderin säl «qazaqı» sezinip qalğısı kelip, eptep ernin (astıñğısın bolsın, meyli, üstiñgisin bolsın) jıbırlatuşılardıñ öziniñ qazaqşasın estise, bayağı Şalqwyrıqtar şauıp kele jatıp sürinip öler edi.
Qazir Jılqı jılı, demek, sol bayağı Bayşwbarlardıñ jılı. Talay jıldı memlekettik tildi meñgermey-aq ötkizip tastağan wlıqtar biıl solardan wyalıp bolsa da, til biluge tilek bildirer me eken…
2002 jıl
("DİLDİÑ DERTİ" kitabınan)

0 pikir