Jwma, 3 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 453. Jazılğandar — 29. Qaytıs bolğandar — 3
Alaşorda 6511 0 pikir 14 Şilde, 2015 sağat 17:08

TELEARNALARDAN KÖRSETİLMEGEN HRONOLOGIYALIQ KÖRKEM FIL'M - "MAĞJAN"

Otandıq telearnalardan körsetilmegen fil'mniñ rejisseri Marat Qoñırovpen swhbat.

«Toy – täñirdiñ qazınası», «bar jiğanıñ toyda şaşılsın» deytin qazaq soñğı kezderi toylaytın taqırıptı şatastıra beretin bolıp jür. Abılaydıñ 300 jıldığı siyaqtı Wlttıq ruhqa silkinis äkeletin talay toy atausız qaldı. HH ğasır basında qazaq qoğamında ülken qayratkerlik jasağan Alaş alıptarın da tiisti deñgeyde ardaqtay almay kelemiz. 31 mamırda ğana «tört jarım million qazaq aştan ölipti» dep, qalğan küni tük bolmağanday jüre beretin qazaqtıñ bügingi täuelsiz tañı qalay attı? Täuelsizdik üşin sovettiñ soqır sayasatınan susındağan biliktegi qazirgi kommunister emes, «Alaştıñ» ardaqtı wldarı jandarın qwrban etip edi ğasır bwrın.

Sol ayaulı babalarımızdıñ biri – Mağjan Jwmabaywlı. Aqın, ağartuşı, XX ğasırdağı qazaq ziyalılarınıñ jarıq jwldızı Mağjannıñ eñbegin sanamalap jatudıñ özi artıq. Mwhtar Mağauin: «Mağjan – Qazaqtıñ janbay ketken jwldızı» dep edi bir sözinde. Aqındığı bir töbe, azamattığınıñ da şoqtığı asqaq Mağjandı tirisinde qadirlemegen qazaq büginde wlıqtay alıp jatqan joq. Olay deytinimiz, Jwmabaywlınıñ 120 jıldıq mereytoyı qarsañında Marat Qoñırovtıñ «Mağjan» attı aqın ömirine arnalğan körkem filimi jarıq köredi. Atalğan fil'm Mağjannıñ kündeliginde jazılğan oqiğalardıñ jelisine qwrılğan. Sol filimdi memlekettik telearnalar körsetuge eş qwlıq tanıtpağan. 2013 jılı Istambwlda ötken filimniñ premerasına türikterdiñ ıqılası qazaqtardan äldeqayda ıstıq bolıptı.



 

Otandıq mediada treyleri ğana bar filimniñ rejisseri Marat Qoñırovpen kezdesip, memlekettik telearnalardan körsetilmegen filim turalı swrap tömendegidey äñgime düken qwrdıq.

- Mağjan Jwmabaev turalı fil'm tüsiru qalay oyıñızğa keldi?

- Bala kezimde, Mağjannıñ şığarmalarına tiım bar kezde, Mağjannıñ «Tıñdaşı, tağdır» degen siyaqtı öleñderin jattap östim. Otızğa juıq öleñin jatqa bildim. Tağıdırına qızıqtım. Halıq müddesine jasağan qızmetine bas idim. Mağjan däuirindegi qayratkerlerdiñ qay-qaysısın da özime ülgi twttım. Rejisserlik käsipke kelgende olar turalı fil'm tüsirudi maqsat ettim. Uaqıtı keldi. 2012 jılı filimdi tüsirdim. Tüsirilim jwmıstarı Mağjannıñ auılı - Sarıtomarda jäne Petropavl qalasında, Mağjan Jwmabaev audanınıñ ortalığı - Bulaevoda tabiğattağı tüsirilimder jasaldı. Negizgi tüsiru ürdisi Almatı men Almatı oblısında boldı.

-  Biluimşe, filimniñ twsau keserinen keyin eldegi arnalar «Mağjandı» efirge şığaruğa qwlıq tanıtpaptı. Bwğan ne sebep boldı?

- Fil'm dayın bolğanda Almatıda, Aqınnıñ tuğan öñiri Petropavlda twsaukeserin ötkizdik. Ziyalı qauım men Mağjannıñ tuıstarı filimdi körgende közderine jas alıp,  tebrenisterin jasırmadı. Men bwl filimdi jastarğa arnap, aqınnıñ ömir jolın, azamattığın tanısın dep tüsirdim. Sondıqtan da memlekettik telearnadan körsetuge ötiniş bildirip, Habar arnasınıñ direktorına hat jazdım. Olar hatqa jauap bermedi. Sosın telefon şaldım jii, türli sıltau aytıp, meni jolatpadı. Fil'm olardıñ «byurokratiyasınan ötpedi». Söytip jürgende Mağjannıñ 120 jıldığı da ötip ketti. Aqınnıñ toyına şeneunikter jiılıp alıp, «beşbarmaq» jegeni bolmasa, basqalay tarihi bağasın berip, toy ötkizgenin estimedim. Habar, Qazaqstan siyaqtı telearnalardan körsetilmegen filimdi STV arnası körsetti. Alayda, Memlekettiñ barlıq öñirine taraytın bas telearnalarımız sol boyı qwlıqsız. Wlttıq ruhtan jwrday şendiler Mağjan turalı bilgisi de kemleydi.

- Filimniñ türik elinde kösretilui qalay jüzege astı?

- Türikter özderi filimdi  Türkiyada körsetuge wsınıs jasadı. Türkiyanıñ AK partiyası arnaulı qarajat bölip, filimge türikşe dublyaj jasattı äri twsau keser ötkizgende bizdiñ jolşığınımızdı tügeldey köterdi. Istambwldağı operalıq teatrda ötken twsaukeserge Izmir, Ankara, Anatal'ya siyaqtı ülken qalalardan türli ğalımdar kelip, bas-ayağı 1 sağattıq filimniñ twsau keserin altı sağatqa sozıp, wzaq qolşapalaqtap qoşametin körsetti. Mağjan turalı olar sahnada wzaq-wzaq söyledi.

Keyin de bizdi, meni jäne filimdegi akterlardı arnayı şaqırıp, memlekettik telearnasında habar jasap, tikeley efirde söyletti. Fil'm de efirden birneşe qaytalanıp körsetildi.

- Qazirgi künde Mağjan Jwmabaywlı 1938 jılı atılmay qalğan, 1951 jılı Magadanda auır eñbekten nauqastanıp, qaytıs bolğan degen sözder bar. Sizdiñ filimiñizde Mağjan tağdırı qalay şeşiledi?

- Iä, onday pikir bar. Alayda, däleldeytin eşqanday qwjat joq. Onıñ 1938 jılı ölmey qaluı mümkin emes dep oylaymın. Men türli qwjattarmen köp jwmıs istedim, olardıñ bärinde Mağjandı tiri qoyatınday sebep joq. Sovet zamanında şıqqan ükimderdiñ orındalmay qalğanı joq qoy. Bwl söz 2009 jıldan bastap şıqtı. Al, bwl kezde Mağjannıñ aqtalıp, şığarmaşılığınıñ halıqqa erkin tanıstırılğanına 20 jıl bolğan. Mağjan 1938 jılı atılmadı degen pikir osı jiırma jıldıñ işinde nege aytılmadı? Mağjannıñ nemeresi Şayzada apamız meniñ kino tüsiruime köp kömegin körsetti. Ol kisiler Mağjan atamızdıñ süygin izdep, Kolımağa,  Susumanğa barğan kezde eşqanday iz-derek tappağan. Filimniñ prem'erası Petropavolda ötken kezde Mağjannıñ bükil tuısqandarı zalda boldı. Solardıñ arasında Mağjandı öz közimen körgen kisiler de otırdı. Solar filimdi körgende Mağjannıñ özin körgendey boldıq dep jıladı. Meniñ filimimde Mağjannıñ abaqtıdağı künderi, atılğanına deyingi tağdırı beynelegen.

- Filimde Mağjannıñ obrazın aşu üşin sol twstağı Mäskeu sayasatın körsetu kerek. Fil'mde mwnı anıq beyneley aldıñız ba?

- Ärine, Sovet ükimetiniñ repressiyasın aşıq körsettim. Meniñ «Mağjannan» basqa Kenesarı turalı derekti filimim bar. Sonı tüsirudi bastağanımda şeneunikter qattı qorıqtı. Mağan kelip «bwl taqırıptı qozğamay-aq qoyıñız» dep aqıl aytqandar da boldı. Bwl taqırıpqa rwqsat joq deydi. Men olarğa: «Rwqsat senderge joq şığar, Kenesarı qazaqtıñ soñğı hanı, onı jastar bilui kerek, tüsiremin» dedim. Bwl filimdi de dayın bolğanda Habarğa wsınğanmın, körsetpedi. Olar tolğan qorqaqtar. Keşegi ötken erlerdi, qayratkerlerin sıylamaydı, ardaqtamaydı.

- Filimge degen halıqtıñ ıqlasın qalay bağalaysız?

- Joğarıda prem'era kezindegi jwrttıñ ıqılası turalı ayttım ğoy. Bäri de jaqsı bağasın berdi. Alayda, meniñ janımnıñ bir qınjılğanı: Gumilev atındağı Wlttıq universitette prorektor, Alaştanuşı Dihan Qamzabektiñ qoldauımen filimdi studentterge körsettik. Sonda bar-joğı bir sağattıq kinonı jastar tınış otırıp köre almadı. Minbege şığıp, Mağjan turalı aytqanımda, 500 kisi otırğan zalda qwlaq qoyğandar az boldı. Telefonmen söylesip, otırıp-twrıp, arı-beri jürgeni, külgeni bar – Mağjannıñ ruhın sıylamadı. Bwğan kim kinäli, sol jastar Mağjannıñ senip ketken jastarı edi ğoy. Men, ärine, jastardı kinälamaymın. Solarğa Mağjannıñ kim ekenin tanıta almağan qoğamdı kinälaymın. Biz arıstarımızdıñ qadirin bilmeymiz. Qadirlemek tügili keybireuler tanımaydı da. Biliktiñ Alaş arıstarınıñ eñbegin jastarğa büge-şigesine deyin oqıtıp, solardıñ ruhımen tärbieleuge nege qorqatının mülde tüsine almaymın.

- Mağjannan basqa da Alaş qayratkerleri turalı fil'm tüsiru oyıñızda bar ma? Büginde qanday şığarmaşılıq jwmıstardı qolğa alıp jatırsız?

- Qazir «Handıqtıñ 550 jıldığı» turalı kino tüsirip jatır. Onda qazaq tarihındağı twtas handar körsetilui kerek qoy. Soñğı han retinde Kenesarı da körsetilui kerek. Handar körsetilip qana qoymay qayratkerlik obrazdarı jan-jaqtılı aşıluı kerek. Olay bolmasa, kino tüsirip ne kerek?.. Sol kinonıñ özine bölingen qarajattı wrlap-jırlap, endi kelip «jetpeydi» dep halıqqa alaqan jayıptı. Mağjan turalı filimdi bitirgen soñ Mädeniet Ministrligine hat jazğanmın. Men Mwhammedjan Tınışbev turalı kino tüsiruge ideya wsındım. Qolımda barlıq materialdar bar. Olar elemedi. Mısalı men «Mağjandı» tüsiruge 140 mıñ dollar, «Kensarını» tüsiruge 110 mıñ dollar qarajat jwmsadım. Bwnday qarjı ministrlik üşin tük te emes. Eşteñege qajeti joq neşe türli şoularğa da ketip jatır ğoy.

Sonday-aq, Altay qazaqtarınıñ Türkiyağa qalay jetkeni turalı filimdi de scenariyin dayındap wsındım. Onda Halifa Altay arqılı Altaydan Anadolığa ketken qazaqtıñ ömirin körsetkim keldi. Halifa Altaydıñ bükil kitaptarın orıs tiline men audardım. Sol kitaptarınan kinoroman jazdım. Sol oyğa alğan kino arqılı babalarımızdıñ dindi qalay wstağanın körsetip, dästürmen bite qaynasqan din wstanu ğwrpımızdı halıqqa tanıtqım keldi. Qazir türli swmdıqtar şığıp jatır din atın jamılıp. ISIM siyaqtı toptarğa qazaqtardıñ ketip qaluı mülde dini sauatsızdığı ğoy. Dästürli dinimizdi körsetkim kelgen ol filimniñ jobasına da ministrlikten jauap joq. Odan basqa da türli tizimder wsındım. Äzirge qoldau bolmay twr. Bizdiñ elde wlt müddesine bağıttalğan jwmıstarğa  qoldau bolğannıñ ornına biliktiñ özi qolbaylau bolıp keledi.

 

***                                       ***                                       ***

 

Fil'm rejisseri Marat Qoñırov bizge halıqqa jariyalaysıñdar ğoy dep «Mağjan» filiminiñ diskisimen qosa, Kenesarı han turalı tüsirgen derekti filimin de wsındı. Aytuınşa, rejisser Kenesarı hannıñ patşa ükimetine qarsı atqa mingen on jıldıq köterilisin Ermwhan Bekmahanovtıñ eñbegi men Mäskeu mwrağattarındağı derekterge süyenip otırıp, barınşa şınayı körsetuge tırısqan.  Aldağı uaqıtta Abai.kz portalınan Kensarı han turalı filimdi de köre alasızdar.

Ündi men käris filimderin tañnan qara keşke deyin halıqqa zorlap körsetip, arzan külki men  dañğaza sauıqtı ğana halıqqa wsınıp kele jatqan telearnalardıñ özderi memleket tarihına qatıstı dünielerdi tım az jariyalaydı. Onday taqırıpqa efirden az uaqıt qana emes, byudjetten de az aqşa bölinedi.  

Handıqtıñ 550 jıldığı turalı toydıñ daqpırtı tım bayau. Kinoğa qarajat jetpeydi. Barımızdı aşıp-şaşıp jasaymız degen EXPO körmemiz anau – kün sayın bir jauaptısı jemqorlıqpen twtqındalıp jatır. Onıñ tasasında qalıp bara jatqan Abaydıñ 170 jıldığı, Älihannıñ 150 jıldığı, Alaşordanıñ 100 jıldığı turalı bilikte äli bir auız ün joq. Sovettiñ qızıl şeñgeline iliner aldında soñğı ret qarsı şıqqan 100 jıl bwrınğı «Wlt azattıq köterilis» turalı da eşkim eşteñe deytin emes. Quattı 30 eldiñ emes, üş eldiñ biri bolsaq ta, ruhımız asqaqtamay, batırımızdı tügendep, qayratkerlerimizdi qadirlemey el bop ketuimiz qiın ekenin el tizginin qolına wstap alıp, şığarmay otırğandar qaşan wğınar eken?

 

Nwrğali NWRTAY

Abai.kz

0 pikir