Särsenbi, 26 Aqpan 2020
Kübirtke 7908 4 pikir 8 Jeltoqsan, 2015 sağat 12:52

«ATA JOLI» – AQ JOL... UAHABILİK – QARA JOL


«Ata jolı» degen dini wyım ba, älde birlestik pe, bir jüye qwrılıp Qazaqstanda jwmıs istep, qarqın ala bastağanda baspasöz betterinde jappay qaralağan maqalalar etek alıp, bilik tarapınan kinä tağılıp qudalandı, tiım saldı. Biraq qazaqtar äli de bolsa «Ata jolın» jalğastırıp uahabittik, salafittik ağımdarğa qarsı qaru retinde dästürli dinin osılay saqtap keledi.

«Ata joldıqtarğa»: «Şıraq jağadı. «Köripkeldigim», «emdik» qasietim bar-dep äruaq şaqırıp, «Süyinbay, Jambıl ata bolıp» söyleydi. «Tüsiñde sağan ayan beredi, emşi bolasıñ» dep aldına kelgendi ilandıradı. Şarlatan emşiler. «Jolıñ baylanğan», «köz tigen», «bireu dualağan», «jolıñdı aşamın», «meniñ batam arqılı baylıqqa kenelesiñ» dep aldaydı. Äyelderin «aqqu» erkekterin «swñqar» dep ataydı. Jattandı bata beredi. Aqşa tabu üşin neşe türli qwytırqılıqqa baradı. Örmekşiniñ torınday marketing jüyesin qwrıp, jwrttı tonap jür. Dini sauatsız» dep tağı basqa ayıptaularmen olardıñ artına it qosıp şıraq alıp tüskender de boldı. Bwl äñgimemizdiñ bir jağı.

Ekinşi jağına kelsek, elimizde auızında «Alla» biraq jürekteri qara uahabşıldar, salafitter dep atalatın sektanttar tarapınan wlttıq salt-dästürge isläm dinin qarama-qarsı qoyu beleñ aldı. İsläm dinine – wlttıq qwndılıqtarımızdı qarsı qoyu arqılı wlttı tübegeyli joyuğa bolatının tüsingen sırtqı jaularımız işki topastardı ädemi paydalana bilude.  Äsirese, «Alla» atın jamılğan isläm sektanttarı öşpendilik közqaraspen salt-dästür, ädet-ğwrıp, ırım-tiımdı jek kördi. Qazaqtıñ «Äulie, kieli, qasietti, pir, ata-enege sälem salu» tağı basqa imandılıqqa baulitın sözderdi estigende kirpi körgen jılanday jiırılıp qalatın boldı. Äruaqtar jatqan zirattı qirattı. Joqtau aytqızbadı. Jılatqızbaydı. Qaytıs bolğan kisini «jwmaqqa baradı» dep quanadı.

Qazaqtıñ ertede ötken han, uäzir, bay, bi, batırların maqtanıp aytsañ: «Alladan basqanı madaqtamauıñ» kerek, allağa «şirk» keltiresiñ» deydi. «Alla» dep aytpa «Allah» dep ayt dep uağızdarınnan tek «ölim» sözi tüspeydi. Olardı tıñdap otırsañ, ömir sürip keregi joq tek öle salu kerek sonda jwmaqqa barıp «tamaşa» ömir süresiñ. Sonıñ kesirinen qazir «jwmaqqa» baramız dep özin-özi öltire salatın jastar köbeyip ketti. Onı şalasauattı psihologtarımız «suicid» dep at qoyıp onıñ qaydan şığıp jatqanına miları jetpey jatır.

Almatı oblısı, Panfilov audanındağı juandığı altı adamnıñ qwşağına äreñ siyatın äulie ağaşın örtep jibermek boldı. Jeti ğasır boyı ata-babamız täu etip kelgen alıp ağaş dünie jüzinde üş-aq memlekette bar eken. Äulie jerlengen orındar közderine äzireyildey körindi, wlttıq kiemizge til tigizdi. Türkistan – «ekinşi Mekke emes», Arıstanbab, Qoja Ahmet Iassaui kesenesin «şirk», qaytıs bolğan kisige as beru, jetisin, qırqın, jüzin, jılın ötkizudi, ırım-tiım, dämge, balağa, jastarğa bata beru, şelpek pisirudi,  Naurızdı toylaudıñ bärin islämğa jat dep joqqa şığardı...

Sonda deymin au «qajılıq» degen atpen sıyınıp Mekkege barsañ, isläm dinin halıqqa taratıp, negizin qalağandar da pendeler emes pe? Mekkedegi sahabalardıñ jerlengen jerine barıp jürgen joqpız ba? Bwl da «Allağa serik» qosudıñ bir türi emes pe? Däl solarday Türki jwrtın isläm dinine kirgizip qwdayğa qwlşılıq jasağan Arıstan bab, Qoja Ahmet, Beket atalarğa nege sıyınuğa bolmaydı? Adamzattı  jaratuşı Alla jerde emes, tek kökte emes pe?

Auılğa uahabşılar keldi de: «Adamğa senbe, Allağa sen» dep uağızdar ayttı. Uağızdauşınıñ özi nadan ekenin auıldağılar aytadı: «bwnıñ özi sonda adam emes pe mal ma, adamğa senbesek birinşi osınıñ özine senbeu kerek» dep küldi. Uağızdarınıñ jartısı arabşa, jattap alğan dini terminderdi tögip tastadı. Onı özi de, tıñdap otırğan bizde tüsinbedik. Tağı bireui: «Wlttı wlt janaşırları saqtamaydı, imandılıq sanağa jetkender saqtaydı» dep kösemsidi. Auıldağılar aytadı: «Wlttıq sanası bar jandar ğana wltın saqtay aladı. Tek mwsılman bolğandar ğana wltın saqtaytın bolsa, Palestina, Liviya, Livan, Siriya, Irak, Auğanstan, Päkistan, Afrikadağı mwsılmandar bir-birin öltirip qırıp jatır. Sonda imandılıq sanası jetilgender elin, wltın nege saqtamaydı» degen swraq qoydı. Äyel zatına aşıq denesin jauıp jüru – öte dwrıs. Sol üşin nege tek arabtıñ wlttıq kiimi «hidjabtı» ğana kiyui kerek. Hidjabtı uağızdaytındar nağız mwsılman qazaq bolsa barlıq denesin jabatın kimeşektiñ neşe türlisin qazaqı oyumen sändep tigip, sonı jarnamalap kigizbeydi. Hidjabqa qarsı söz aytsañ Arabiyadan hidjab äkelip satıp bayıp jatqan aqımaq baylar şu ete tüsedi. Ärine saudası jürmey qaladı. Ol oyın bürkemelep: «Sender qızdarıñ jalañaş jürgendi qalaysıñdar» degen siyaqtı oydı basqa jaqqa bwrıp qazaqtı küstänälap wlarday şulap ketedi. Öytkeni olardıñ oyında qazaqı imandılıq emes alayaqtıq sauda jatır. Qazaqqa janı aşısa onıñ ornına äjelerimiz kigen tamaşa wlttıq kiimderdi qaytadan ömirge äkelip sonı nasihattap äyeline, qızına kigizsin. Analarımız, äjelerimiz jartılay jalañaş jürgen be edi? Sonda olardıñ artınan mwsılman bolıp barlıq qazaq erip keter edi. Bwlar üyine qonaq şaqırmaydı. Şaqırsa tek özderi siyaqtı «bauırlastarın» qazaqtı jek köretinderdi şaqıradı.

Bwlardıñ üyinde qazaqtıñ küyleri kümbirlep, äni şalqıp, qazaq bii bolmaq tügili qazaqqa tän bir zat tappaysıñ. Dombıra, qazaqtıñ wlttıq kiimderi, ıdıs-ayaqtarı, wlttıq tağamdardı eşqaşan körmeysiñ. Özderiniñ de bwrınğı qazaqı attarın özgertip arabşa at qoyıp alğan. Batırlar jırı, qissa, dastandar, maqal-mätelderdi jek köredi. Wl-qızdarına da «qwrannan» aldıq dep tek arabşa qoyadı. Kişkentay qızdarına da hidjab kigizip qoyğan. Onıñ qızı qaşan bürmeli, kestelengen, közdiñ jauın alarlıq asıl tastarımen kömkerilgen wlttıq köylekterdi kiip qaşan qazaq boladı. Müldem nadandanıp ketkenderi: «Qızdarımız nağız mwsılman bolu üşin, arabtarğa küyeuge beru kerek» deytinderi de bar. Mına qılıqtarı sırtqı jaudıñ – osılardıñ qolımen qazaq wltın joyu sayasatın iske asırıp jatqanın däleldeydi. Osı uağızşılardıñ birde biri «Men qazaqpın» dep astı-üsti tola baylıq osınday darhan dalanı bizge qaldırğan han, swltan, bi, bay, batır babalarımızdıñ özderin, wlağattı sözderin uağızdarına qosıp ayttı ma? Joq. Kerek deseñiz bizdiñ dana babalarımızdıñ aytqan sözderin «ana saqaba aytqan», mına «saqaba aytqan» dep solarğa telip bizdiñ babalarımızdı mädeni, ruhani qwndılıqtardan jwrday aqımaqtar siyaqtı qılıp körsetedi. Uahabit pe, salafit pe, hizbut-tahrir me qaysı «itter» ekenin eşkim ajırata almaytın, közge körinbeytin bir küş – Qazaqtıñ wlttıq ädet-ğwrpına, ata saltına aynalıp ketken dästürlerdi dini senimge nwqsan keltiredi dep qaralauı din men wlttıq mädenietimizdi bir-birine qarama-qayşı qoydı. Bwnıñ ayağı qazaq wltınıñ aşu-ızasın tuğızdı. Aqırında Elbası aralasıp barıp, ädildik ornağanday boldı.

«Ata jolı» teris jol ma älde basqa ma, men bir närseni bilemin. 1990 jıldardağı qiın-qıstau zamanda «Ata jolınıñ» «swñqarları» men «aqquları» auıl-auıldı aralap dinimizge şaqırıp, bes mezgil namaz, qwran oqudı üyretip, isläm dinin turalı müldem tüsinigi joq soltüstik qazaqtarın,  ata-dästürli dinimizge betimizdi bwrdı. Sol kezderde tarakanday qaptağan özge dindegi sektanttardan qazaqtıñ köp auılın qorğap qaldı. Aulımızda sauatı bar imam joq. Jası ülken dep ortamızdan älipti tayaq dep bilmeytin bir aqsaqaldı saylay salamız. Ol tek bizge qaytıs bolğan kisilerdiñ janazasın şığaru, as bergende qwran bağıştau üşin kerek boldı. Biren-saranı bolmasa tamırınan ajırağan soltüstiktiñ bar qazağı orısşa oqıdı. Tuğan töl mädenietimiz ben tarihımızdan jwrday edik. Türkistandı «Türkimenstanmen» şatastıratın, Şımkentti Taşkenttiñ bir qalası dep biletin, oñtüstiktiñ qazaqtarın «özbekter» dep tanitın bizder edik. «Ata joldıqtar»  «ziyarat» etemiz dep örkeniettiñ besigi bolğan Otırar men türki düniesiniñ Mekkesine aynalğan Türkistandağı «Äziret Swltan» kesenesimen tanıstırdı. Auıldan attap şığıp oblıs ortalığına da  körmegen köp qazaqtar: qazaqtıñ darhan dalasın, Sarıarqasın, Balqaş kölin, Wlıtau, Alatau, Qaratau, Qazığwrt, Qızılqwm, Sırdariyasın kördi. Orta ğasırlıq örkeniet besigine aynalğan Taraz, Merke, Sayram, Şımkent, Otırar, Türkistan, Qarnaq, Sauran, Sozaq, Almatı qalalarımen tanıstı. Ejelgi mädenieti men tarihınan tamırı üzilip qalğan soltüstik qazaqtarın ata-baba dästüri, ädet-ğwrpı, ırım-tiım, salt-dästürimen qayta qauıştırdı. Orıstıñ Marusya, Maşa, Olya, Nataşasınan basqa estimeytin qazaq äyelderiniñ auzınan endi Ayşa bibi, Domalaq ana, Bibi Fatima, Ämina tüspeytin boldı. «Alıp qoyayıq» degen jaman sözdi «Alla» almastırdı. «Boje moy»-dı wmıtıp, «Oy Alla, bissimillä, allağa şükir» dep mwsılman ekenimizdi sezindik. «Ata jolın» ata jauınday köretin jazğış, aqıldısımaqtar däl osılar siyaqtı qazaq halqına eñbek siñirdi me eken? Özim twratın Astana mañındağı Sofievka auılın alayın. Tıñ igeruge kelgender bükil jamandığın özderimen ala kelgen edi. Qazağı az auılğa «Ata jolı» kelmey twrğanda eki künniñ birinde auıl bolıp «zapoyğa» (jappay işu) ketetin kezderi köp edi. Celinograd qalasınan neşe türli sektanttar kelip, mektepke deyin uağız jürgizip basımızdı qatırdı. Osı kezde tarih sahnasına «Ata joldıqtar» şıqtı. Ata joldıqtardıñ ügit-nasihatınan soñ  auıldıñ orıstarına deyin «Özbekterdiñ eli» dep tüsinetin oñtüstik öñirlerin tanu «ziyarat» arqılı jüzege astı. Resey otarşıları bir qazaqtı: oñtüstik, soltüstik, şığıs, batıs dep bölip tastağanın tüsindi. Auıl twrğını Hlebova Tat'yana: «Ata jolın» wstanıp jürgen Qasımqızı Gülnärğa erip Türkistanğa barıp kelgeli, araq işpey adam siyaqtı ömir sürgenime on jıldıñ jüzi boldı. Qazir auılda bwrınğıday köşede araq işip jüru, bwzaqılıq jasap otbasınıñ berekesin alu sap tiılğan. Öytkeni, qazaqtar öz dinderimen tabısıp tazardı. Araq işip mas bolıp jüru qazaqtardı sıylamau ekenin tüsingen özge wlt ökilderi işse de üylerinde tığılıp işetin jağdayğa jetti» deydi ağınan jarılıp. Bwl bireui ğana. «Ata joldıqtardan» basqa dästürli dinimizdi nasihattap qane qaysıñız auılğa keldiñiz?. Keñes Odağınıñ ateistik qoğamınan şaqşaday basımız şaraday bolğan, odan 90-şı jıldardağı qiın-qıstau zamanda bizge kim qolın sozdı? Müldem dinnen habarsız auıl halqın qorjını tola aqşası bar sektantar men dinbwzarlardan qane kim qorğaptı?  «Ata joldıqtar» dini sauatsız bolsa da öz uaqtısında qazaq wltın isläm dinine wyıtıp, tınıştıqtı, ıntımaqtı berekeni saqtauğa öz ülesterin qosqanın eşkim joqqa şığara almaydı.

Toğaybay Nwrmwratwlı

Abai.kz 

 

 

4 pikir