Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Tarih 8924 1 pikir 6 Mamır, 2016 sağat 10:18

QAZAQ ŞEJİRESİNDEGİ ŞIÑĞIS HANNIÑ ATA TEGİ (jalğası)

Qazirgi mañğol halqı jöninde bir-eki auız söz ayta ketelik. Kezinde, Si-Sya atanıp jürgen tañğwttardı, Ügedey han bağındırıp, olarğa da, mañğol degen atau bergen. Olarmen qosa mançjurlar (jujandar) tunister, tungustar, keybir tibet taypaları da mañğol atanğan. Qazrgi Mañğoliyada twratın halıq osılardıñ wrpaqtarı. Qoyşığara ağamızdıñ aytqanınday, bwlardıñ atı mañğol bolsa da, zatı keşegi mıñğwl emes. Bwlardıñ Şıñğıs hannıñ şığu tegine, tübi türik Sozaqqa, Qaraqalpaqqa, Qiyatqa, Qoñıratqa,  eşqanday da, qatıstarı joq. Qazirgi mañğoldardıñ orman, Tibet halıqtarınıñ wrpaqtarı bolğan soñ, bwlardıñ ötken tarihında neşe ğasır ömir sürgen qağanattar qwru, memleketşildik bolu, zañ şığaru, eñ aldıñğı qatarlı äsker qalıptastıru täjirbiesi bolğan joq. Bwnday bay täjirbie tek qana türik halqında boldı. Ordada on tört jıl ömirin ötkizgen Marko Polo öziniñ jazğandarında, Wlı mañğol handığında, hannıñ da, qaranıñ da türik tilinde söyleytinderin aytqan. Osıdan artıq qanday dälel kerek?  

     Meniñşe, bügingi tañda, Şıñğıs hannıñ türik ekenin däleldep bas qatırıp jatudıñ eşbir qajeti joq. Öytkeni, belgili ğalım-jazuşı, Qazaqstan respublikası Memlekettik sıylığınıñ jäne «Kültegin» sıylığınıñ iegeri, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri Qoyşığara Salğarawlı öziniñ jazğan «Mıñğwl, men Mañğol jäne üş Şıñğıs» attı kitäbinde tarihtıñ, şejireniñ jilik mayın şağıp twrıp, Şıñğıs hannıñ türik halqınıñ perzenti ekenin, oğan ergen taypalardıñ türik taypaları ekenderin jete däleldep, endi bwdan bılay Şıñğıs han türik pe, mañğol ma? degen swraqtıñ tuındauına mwrşa bermestey etip nüktesin qoyğan. Bayağıda, Qazdauıstı Qazıbektiñ wlı Bekbolat bi, öziniñ alğırlığı jöninde Abılay hanğa aytqanda: «Oral taudıñ or tülkisi, Aynala qusañ it jetpes!» degen eken. Qoyşığara ağamızdıñ tarihti söylegendegi alğırlığı, basqalardan oq boyı ozıq ekeni aydan anıq.

     Ğalım-jazuşınıñ bwl eñbegine bizder Raşidenniñ, Äbilğazınıñ eñbekterine qarağanday, derekköz retinde qarağanımız jön boladı. Sondıqtan, köşirip alıp jazğanday bolmay, osı eñbekke derekköz retinde silteme jasap, bwrın-soñdı aytılmağan bir qızıqtı qosımşa däleldi keltirgim keledi. Qoyşığara Salğarawlı öziniñ eñbeginiñ «Qazirgi mañğoldar» attı tarauında bılay degen eken:

     «Reseydiñ resmi tarihında orıs halqınıñ üş ğasırday tatar-mañğol basqınşılarınıñ ezgisinde bolğanı aytıladı. Bir emes, üş ğasır, yağni, 300 jıl! Osınşama uaqıt qojalıq jasap, öz üstemdikterin ornatqan eldiñ büginigi orıs tiliniñ sözdiginde mañğoldıñ bir söziniñ nemese mañğolşa bir kisi atınıñ bolmauın, bwğan kerisine türik sözderiniñ, türik esimderiniñ qaptap jürgeniniñ sebebin kalay tüsindiruge boladı?! «At aunağan jerde tük qaladı, nar aunağan jerde jük qaladı» qağidası boyınşa bir belgi qaluı kerek qoy. Biraq joq! Endeşe bwl da Şıñğıs han mañğoldarınıñ, yağni, könemoñğoldardıñ biriñğay türik tilinde söylegenin barınşa däleldep twrsa kerek. Bwdan keyin Şıñğıs hannıñ da türik halqınıñ perzenti ekenine eşkimniñ dauı bolmasa kerek».

     Iä, Şıñğıs han türik, onı han kötergen türik taypaları bügingi qazaq taypaları. Şıñğıs han wlılardıñ wlısı, wlı äskeri ğwlama, bügingi qazaq taypalarınıñ atalarınıñ wlı kösemi bolğan. Sondıqtan da, bizder eşkimnen de, qımtırılmay, qısılmay, Astananıñ törinde Şıñğıs han babamızdıñ attıñ üstinde otırğan alıp eskertkişin ornatıp, onıñ astına: «Şıñğıs han. Wlı äskeri ğwlama. Qazaq halqınıñ atalarınıñ wlı kösemi» dep jazıp qoyuımız kerek.  Sonda bwl eskertkiştiñ, küyrep qalğan Türik qağanatın qayta jañğırtqan Şıñğıs han siyaqtı, kezinde bodan bolıp egemendiginen ayırılğan qazaq halqın bodandıqtan alıp şığıp, Qazaq memleketin qayta jañğırtqan wlt ağasınıñ wrandağan «Mäñgilik el» ideologiyasınıñ temirqazığı bolıp twratını sözsiz.  Öytkeni, Mwhtar Mağauynniñ aytqanınday, Şıñğıs han bolmasa, Qazaq degen el de, Qazaqstan degen memleket te, ay astında bolmas edi.

       Asqaq Temirdi eşbir negizsiz özbek qılıp alğan özbek qwrlı bolmağanımız ba? Özbek wltı - 1428-şi jılı qwrılğan Köşpeli Özbek handığına qatıstı qalıptasqan. Al endi, bwdan erterek, 1405-şi jılı dünieden ozğan tübi qıyat Asqaq Temirdiñ özbekke de, Özbek handığına da, eşqanday qatısı joq. Bar bolğanı, Barlastardıñ özbek halqınıñ qwramında qalğanı, jäne de, Asqaq Temirdiñ qazirgi Özbekstan jerinde düniege kelgeni ğana.   Özbekter Täşkende, Samarqanda, Şahrizabsta Asqaq Temirge eskertkişter qoydırtıp tastağan. Al bizder bolsaq, sol bayağı, «Bas-basına bi bolğan öñşeñ qiqım» bolıp, är ru, öz batırlarına eskertkiş qoyğandarımızğa mäz bolıp jürmiz. Bizdiñ Wlttıq ideologiyamızğa bükil qazaqqa ortaq twlğa kerek. Özbekterde onday twlğa Asqaq Temir, qırğızdarda Manas. Jänibek pen Kerey handar, Abılay men Kenesarı handar bizdiñ egemendigimizdiñ simvoldıq twlğaları. Al endi, türik atalarımız añsağan «Mäñgilik el» attı qazaq halqınıñ ideolgiyasınıñ twlğası boluğa, zatı jartılay türik, jartılay qazaq Şıñğıs hannan artıq kim bar? Basqalarğa qarağanda wyatımız bar, imanımız joğarı eken dep, ruhani köşten qala beremiz be?

     Köşpendi türik taypalarınıñ küştiligi, olardıñ bwl düniege, eñ joğarğı satıdağı tañğajayıp twlğa,  Şıñğıs handı äkelgeninen bilinedi. Şejire derekteriniñ negizinde mıñğwldıñ tübin Su saq desek, onda Şıñğıs han atauınıñ – Teñiz han degen nwsqası dwrıs-aq deymin. Osımen qatar, kalay bolsa da, Şıñğıs handı Qoñıratsız, Qoñırattı Şıñğıs hansız aytu mümkin emes siyaqtı.

      Mwhtarhan töre dosım: «Şıñğıs hannıñ türik bolğanı jetkilikti» dep mağan eki qaytara aytqan edi. Alay da, qazaqta: «Qanına tartpağannıñ qarı sınsın!» degen bar. Şejire tanudağı äkemizdiñ wstazı, ğwlama atanğan oyşıl şejireşi, osı maqalamnıñ äu basında atı atalğan Ğwlam Qadırdıñ: «Şıñğıs hannıñ zatı qazaq» degenine «Qwpiya şejireden» bir däleldi keltirudi jön kördim. 1992 jılı Pekindegi «Wlttar baspasında» jarıq körgen Şıñğıs hannıñ şejiresiniñ audarmasın Mirkämäl Jälelhanwlı men Äbdreşit Toylıbaywlı degen qandastarımız jasağan eken. Sondağı Day şeşenniñ jırında bılay dep aytılğan:

                              Biz Hoñgrat elinde (Koñ qırat. Q.Z.),

                             Şarapat bar teginde,

                             Qız ösirip ädemi,

                            Wmıtpaymız kädeni.

                            Qara bura jürgizip,

                            Hasak arba mingizip,

                           Qazdañ-qazdañ jürgizip,

                           Hanım etip beremiz,

                           Halıq süygen adamğa.

    Tileuberdi Äbenay, jalğız ol ğana emes, köptegen zertteuşiler bwl şejireniñ türik tilindegi tüpnwsqasınıñ joğalğanın aytadı. 19-ğasırda tabılğan bwl şejireni Tileuberdi «mañğolşa balama» deydi. YAğni, qazirgi mañğol tilin aytıp twr. Qazirgi mañğol tilinde Hasag ger degeni – qazaq üy, Hasag tergen degeni - qazaq arbası. Demek, joğarğı Hasak arba degenderi – qazaq arbası degen söz. Şejireniñ «Sokrovennoe skazanie» degen orısşa audarmasında: «V odnokolku kazaç'yu verblyud voronoy, Zapryajen i rıs'yu pustim ego» dep aytılğan. Al endi, Tileuberdi bolsa: «...sizderdiñ Qazaq-Tergenge tüsip saltanat qwruda» dep qara sözben audarğan. Bwl jerdegi Tileuberdiniñ «sizderdiñ Qazaq-Tergenge» degeni, aqiqattan aulaq siyaqtı. Bwl qazirgi zamandağı  qalıñdıqtı öz köligiñmen barıp alıp keletin dästürge keledi. Al eski zamandarda, Day şeşen siyaqtı däuletti adamdar qızdarın özderiniñ arbasımen, jasauımen, küñ-qwlımen birge wzatatın. Qazaqta, Kenesarınıñ zamanına deyin osınday dästür saqtalğan bolğan. Meniñşe, Tileuberdi Kıyat pen Qoñırattıñ ekeuin eki bölek taypa dep sanap, qanına tartıp qazaq arbasın Qıyatqa jazğan.

     Şıñğıs hannıñ şejiresinde qazaqtıñ arbası, ol turalı aytılğan añızda qazaqtıñ dombırasınıñ jürgenderi, şejireniñ: «Qazaq-Sozaq ağalı-inili degeniniñ däleli bolıp twrğanday. Bwlardıñ äkeleri degen Jayılhan, dala auız tarihınıñ derek beruindegi şejirelik täsiline say, Şıñğıs han men Qazaqtıñ tübiniñ bir ekenin bildiretin simvoldıq twlğa.

     Qoyşığara Salğarawlı Börte böriniñ Ergene qoñnan şıqqan kezin h.e. keyingi segzinşi ğasırdıñ ortası deydi. Qazaq atauı «Tañ patşalığı tarihında», yağni, 7-8 ğasırlardı «hasa, «qasa» türinde jazılğan. Kereydiñ wlı Nığmet Mıñjan osını «öte däleldi» dep aytıp ketken edi. Al endi, Türkiya tarihşısı Zäki Uälidi Toğan: «Qazaq» dep asılında bir sayasi maqsattı közdep, sayasi köterilis jasau nätijesinde salt yaki üy işimen birge öz qauımınan bölinip şığıp ienge ketip, ökimet biligin qolına alğanğa oray kütip, tau-tasqa bekinip, oqşau ömir ötkizgen adamdardı aytqan edi. (Nığmet Mıñjan. «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı»). Tau-tasqa bekinip oqşau ömir sürgen Ergeneqoñdıqtar edi ğoy.  

     Abaqan özeniniñ boyındağı Aşuradan tabılğan Naymannıñ tañbalı tasında: «Eliñiz üşin qazğanu... jauıña tigen äskeriñniñ sanı jeti mıñ wlan edi» dep jazılğan.  Bwl jerde «qazğanu» degen söz – «erkindik üşin küresu», talpınu, soğan wmtılu  degendi bildiredi. Osımen qatar, «qazğandwq», «qazğantwqın», «qazğanmasar» degen sözder Tonikök pen Költeginniñ de eskerkişterinde jazılğan.  Bwl sözderdiñ tübiri – «Qaz», yağni, erkin, öz betimen degen söz. Qazaqtar jas säbidiñ öz betimen ayağına erkin twrğanında - «qaz» twrdı deydi. Joğarıdağı qara buranı «qazdañ-qazdañ» jürgizip degenderi – «ayağına erik berip, armansız bir jügirtik» degenderi edi. Eniseydegi türik däuirindegi bir tasta «Qazğaq oğlım» degen söz qaşalğan. Onısı «Erjürek wlım» degendi bildiredi. Bizder toñatın adamdı «toñğaq deymiz, ayday anıq däleldi ayğaq deymiz. Osı siyaqtı, Qaz (erkin) jürgen adamdı Qazğaq deymiz. Qazaq degen söz köne türiktiñ Qazğaq, yağni, «Er jürek», «Erkin» «Öz betimen» degeninen qalğan.   Ergene qoñğa ketip, bilikti aludıñ orayın kütip, tau-tasqa bekinip oqşau ömir ötkizgen teñiz wldarı Qiyan men Nüküz de, keyin, taudıñ tasın bwzıp şıqqan olardıñ wrpaqtarı Qoñqırat eli de, osı Qazğaqtar edi. Sondıqtan, saqau qıtaylar olardı «hasa», «kasa» dep atağan...

 

Qayrat Zäriphanwlı Däukeev.  Şejire jazuşı. 

Öskemen qalası.

abai.kz

1 pikir