Beysenbi, 22 Tamız 2019
Qoğam 5201 0 pikir 29 Säuir, 2016 sağat 13:05

QAZAQ TİLİN SAQTAYMIZ DESEK...

Elimizde özekti mäseleler şeşimin tauıp rettelip jatqanına qaramastan älide bolsa halıq arasında keybir mäseleler taqılanıp jatır. Mäselen qoğamdağı belsendilerdiñ (biliktegi emes) bastı mäseleleriniñ biri qazaq tiliniñ qazaq dalasına keñinen jayılıp «mädeniet tiline» aynaldırudı köterip jür.

Qazaq tili «memlekettik til»,  mädeniet tili degeniñiz qalay?- dep swraq qoyuıñız zañdılıq. Mısalğa qazaqı ortada bir qazaq kelip orıs tilinde swraq qoyılsa bilgenderi orısşa maqtanış ünmen jauap berip bilmegenderi wyalıñqırap «qap, ätteñ oqımağanımızday» -dep jerge jüzin qaratıp qala beretini bar. Bir qızığı, orıs tilin bilmegeni üşin özin qor sanaytın  kem bağalı psihologiya tek qazaqtardıñ arasında (äsirese auıl qazaqtarınıñ arasında) keñinen tarağan. Tipti qazaqtar arasında orıs tili «qalalıq statustı» bildiretin ülken mañızğa ie ekenin orıstardıñ özi bilmese kerek.

Eski jaranıñ auzın aşıp qoğamdı qızu talqığa salıp (talqığa salar jan bolsa) rezonans tudırğım kelip otırğan joq. Elbasımız qazaq tili 2025 jılğa qaray ömirdiñ barlıq salasında üstemdik etip, kez-kelgen ortada kündelikti qatınas tiline aynalatının aytıp däl qazir halıqtı twtastıq pen twraqtılıqqa şaqırdı. Sonday-aq latın äripine köşip tehnika tiline jaqınday tüsetinimizdi ayttı. Bwl öte dwrıs şeşim jäne orındalatın strategiya  ekenine biz senemiz. Osı twsta til mamandarı bolaşaq qazaq tiliniñ älipbii bolatın latın qaripteriniñ türli formaların wsındı. Biri türik, özbektikin köşirse, biri äzerbayjandikin aluğa niet bildirip jatır. Türik, äzirbayjandikin köşirip alsaq qazaq tiline tän (W,Ü,Ñ,İ tb) keybir dıbıstardı joğaltıp aluımız mümkin. Osını eskere kele, biz qazaq tiline tän dıbıstardı qatañ saqtay otırıp, qazirgi kezde jastardıñ mobil'di hat almasuda qoldanılıp jürgen (sms) ağılşın äripin negizge alıp  qazaq tañbaların qwrastırıp şıqtıq. Bwl tañbalarda slavyan tilderine tän barlıq dıbıstar alınıp tastaldı. Nätijesinde orıs tilinen kirgen sözder qazaqı dıbıstardıñ akcentine wşırap qazaq tili (üstemdigi ornauı mümkin) qaz qalpında saqtaluı mümkin.

Qazaq tiline tän 30 tañba belgilendi. Qızılmen jazılğandarı alınıp tastaldı. («H» äripiniñ öte az qoldanıluına oray alınıp tastaldı)

A - A

A`- Ä

B - B

C - J

D - D

E - E

F - F

G - G

H - Ğ

I - İ

J - Y

K - K

L - L

M - M

N - N

N` - Ñ

O - O

O` - Ö

P - P

Q - Q

R - R

S - S

Sh - Ş

T - T

U - W

V - Ü

W - U

X – H

Ü - I

Z  - Z

'

'

H

V

E io

YU

YA

I

E

Ş

Ç

C

 

 Mısal: Qazaqstan, O`mir mektebi, Sa`ken, qulager, A`skerge xat, Halymcan, Shempjon, Shapaev, Monholja, Kompjwter, sw arnasy, Nawshnjk, Ult pen da`stvr,   Keshqurym, vkili bo`rik, bvrmeli ko`lek.

 

Marat Erjigitov

Abai.kz

0 pikir