Jwma, 3 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 453. Jazılğandar — 29. Qaytıs bolğandar — 3
Jañalıqtar 2936 0 pikir 28 Mausım, 2010 sağat 06:33

Imam Ğazali. Dostastıq negizderi

Adam köldeneñ kezikken ärkimmen dos bola bermeydi. Sebebi, dostıñ mınaday üş erekşe qasieti bolu şart.

1 - Aqıldı boluı. Aqılsızben dos boludıñ eşbir paydası joq. Öytkeni, aqımaqpen anda bolsañ, basıñ qayğı-qasıretke duşar bolıp, soñında qara basıñ qalqiıp jalğız qalasıñ. Aqılsız adam sağan paydalı bir närse jasaymın dese de, aqılsızdıqpen sağan ziyandı närse isteydi. Al, oğan öz is-äreketiniñ ziyandığı bilinbeydi. «Aqılsızdardan wzaq twru, Allağa jaqın twru» degen söz teginnen tegin aytılmağan.  YAğni, ärbir istiñ aq-qarasın ajırata almağan adamnan wzaq twrğan abzal.

2  -  Körkem-minezdi boluı. Jaman minez-qwlıqtı adamnan tek ziyan köresiñ. Al, minezi qörkem, biyazı häm jibektey adamnan tek jıluar alasıñ.

Adam köldeneñ kezikken ärkimmen dos bola bermeydi. Sebebi, dostıñ mınaday üş erekşe qasieti bolu şart.

1 - Aqıldı boluı. Aqılsızben dos boludıñ eşbir paydası joq. Öytkeni, aqımaqpen anda bolsañ, basıñ qayğı-qasıretke duşar bolıp, soñında qara basıñ qalqiıp jalğız qalasıñ. Aqılsız adam sağan paydalı bir närse jasaymın dese de, aqılsızdıqpen sağan ziyandı närse isteydi. Al, oğan öz is-äreketiniñ ziyandığı bilinbeydi. «Aqılsızdardan wzaq twru, Allağa jaqın twru» degen söz teginnen tegin aytılmağan.  YAğni, ärbir istiñ aq-qarasın ajırata almağan adamnan wzaq twrğan abzal.

2  -  Körkem-minezdi boluı. Jaman minez-qwlıqtı adamnan tek ziyan köresiñ. Al, minezi qörkem, biyazı häm jibektey adamnan tek jıluar alasıñ.

3  -  Salihtardan boluı. Künä isteudi jalğastıruşılar Alladan qorıqpaydı. Alladan qorıqpağandarğa senim de körsetilmeydi. Alla Tağala: «Bizdi tüsinuge män bermegender jäne näpsisine moyınswnğandarğa moyınswnbañız» dep bwyıradı. Bidğad (dinde joq qaiğadalar) jasauşılardan mülde wzaq twru kerek. Öytkeni, onıñ bidğat isinen äserlenip, bidğattı sen de jasauıñ mümkin. Teginde, bügingi küngi jaña jol-joralğılar asa qauipti. Bazbireuler: «Allanıñ qwldarına äkim bola almaymız. Eşkimniñ künä men küpirlik jasauına kedergi bolmauımız şart. Bizdiñ Allanıñ qwldarımen eş dwşpandığımız joq. Olardıñ isine aralasuğa da qwqımız joq» deydi. Bwl bidğattan da auır künä, barıp twrğan antwrğandıq häm dinsizdik. Ömirlik wstanımı solqıldaq mwnday adamdardan qaşıq twrğan jön. Sebebi, olardıñ qisınsız äñgimesi näpsige jağıp, adamdı jeñil oylarğa jeteleydi. İbilis osı sätte bükil küş-quatımen azğıruşığa järdemşi bolıp, onıñ älgindey pikirlerin ädemi körsetip, adamdı dinnen şığaruğa barın saladı.

Jafar-Sadıq (r.a) : «Mınaday bes adamdı dos köruge bolmaydı deydi:

1) Ötirikşi: onıñ ärbir isine ärdayım saq bol, sebebi seni kütpegen jerde aldauı mümkin.

2) Aqımaq: sağan jaqsılıq jasağısı kelse de, mäseleniñ bayıbına barmastan jamandıq jasap qoyuı mümkin.

3) Sarañ: eñ qat şaqta nemese sın sağatta, dünie üşin seni tastap ketui mümkin.

4) Qorqaq:  basıña almağayıp kün tusa, ürkektep senen qaşıp ketui mümkin.

5) Pasıq: bolmaşı närsege bola, seni jarğa iterui äbden mümkin.

Ğwlamalardıñ ösietterine üñilgen bolsaq, dostıqtı üş türge bölip, bılayşa jikteuge boladı.

Birinşi dos tätti tamaq sekildi. As-auqattıñ kündelikti qajettiligi bolğan sekildi mwnday dosqa ärdayım zärusiñ jäne ol ämanda janıñnan tabıladı.

Ekinşi dos dertke daua bolar şipa-em sekildi. Bwnday dos keyde kerek, keyde kerek emes. YAğni, sırqattanğanda oğan zärusiñ, sau şağıñda onı izdemeysiñ.

Üşinşi dos meñdep alğan sırqat sekildi. Jwqpalı indetten boyıñdı aulaq wstağanıñ tärizdi qasına jolap ketseñ sırqatın sebetin dostan da qaşasıñ. YAğni, mwnday dostı eşqaşan kerek etpeysiñ.

Jalpı adamnıñ qanday ekenin dosına qarap tanisıñ. Dosı jaqcı bolsa, ol adam da jaqsı adam. Dosı jaman bolsa, ondağı jaman qasietter, sende de boluı ıqtimal. YAğni, dosıñ Alla-tağala nemese haq jolınan bwltarmağan salih qwldar bolğan bolsa, onda olardıñ boyındağı izgi-qasietterdıñ şapağı sağan da şağılısarı sözsiz. Kerisinşe dosıñ saytan bolğan bolsa, onıñ boyındağı qiyampwrıstıq, qaradürsindik häm pasıqtıq seniñ boyıñnan körinui ğajap emes.

<!--pagebreak-->

Bireumen dos bolğan bolsañ nekege twrğan kezdegidey keybir mindetti şarttar tuındaydı. Bwl mindetti şarttardıñ astarındağı hikmetti sezinbeyinşe, şınayı dostıqtıñ da tüpki mänin tüsinu mümkin emes. Alla Elşisi s.ğ.a: «Eki dos bir-birin tolıqtırğan eki qol sekildi» dep, dosı joq jandardıñ bwl fäniden beydaua ğwmır keşetinin twspaldap, adamzattıñ bärin anda boluğa ündegen-tin. Iä, ilahi osı ündeuden keyin dosı joq adamdı qwr quıs keude demeske läjıñ qalmaydı. Asqaq abıroyı kök tirep, atağınan at ürketin ol adam kim bolsa da, twğırı biik twlğa emes, janazığı joq qwr swlba sanaladı.

Şınayı dostardıñ bir-birine degen köptegen haqtarı bar. Sonıñ biri dünie-mülik mäselesinde desek qatelespeymiz. Müliktik qatınasta öziñniñ haqıñdı dosıñnıñ haqı, dosıñnıñ haqın öziñniñ haqıñ dep biluiñ şart. Bwl turalı Qwranda: «Özderi mwqtaj bolsada (oljağa), özderine qarağanda olarğa (mwhajirlerge) köp beredi» dep bwyırıladı. Äsili (orta därejede), dosıñdı öziñ sekildi sezingeniñ abzal. Eñ bolmağanda (tömengi därejede) dosıñdı qamqorlığıñdağı qızmetşiñ sekildi körip, öziñnen artılsa onıñ qajettiligin öteu läzim. Dosıñdı aytqızıp barıp, sen oğan kömekteseñ, onda ol qan-söli joq, jalañ dostıq degen söz. Öytkeni, mwnday jağdayda sen dosıñnıñ halin oylamğan bolıp tabılasıñ. Dosıñ turalı oylamauıñ, seniñ jüregiñde dostıq sezimniñ izi-tabı qalmağanın körsetedi. Al, mwnday samarqau dostıq eki düniemiz üşin de opa äpermeydi.

Ütbetul Ğülamnıñ bir dosı bar edi. Ol: «Mağan tört mıñ dirhem kerek edi» dep, dosınan äjetin şığarudı ötinedi. «Jaraydı eki mıñ kümis bereyin» degen jauaptı estip, «Alla rizaşılığı üşin jaqsı körgeniñdi aytasıñ, biraq, dünie-boqtı tartu etudi bilmeysiñ. Bwl isiñe qalay qımsınbaysıñ?!» dep, onımen dos boludan bas tartadı.

Haliftiñ mañayındağı bazbir sopılar bir adam haqında teris közqaras qalıptastırmaq nietpen, ösek ayta bastaydı. Halif bwğan aşulanıp, bärin öltiruge ämir beredi. Sopılardıñ işinde otırğan Äbu Hasan Nuri alğa şığıp, birinşi özin öltiruin qiılıp swraydı. Halif: «Nege birinşi seni öltiruimiz kerek?» degende, «Olar meniñ dostarım, olar üşin janımdı pida etkim keledi» dep, jaqın dostarı üşin sauğa swrap, onıñ ornına öziniñ basın bäygege tigedi. Halif: «Dostarı üşin janın sadağa etetin janqiyarlar öltirilmeui tiis» dep, älgilerdiñ bärin jazadan bosatadı.

Fathi Musuli bir dosınıñ üyine bardı. Dosı üyinde joq edi. Dosınıñ küñi: «Mına dorbanı alıp, üyden ne kerek bolsa, sonı qalağannıñşa al ğoy» dep, öz iesiniñ dosına asqan mırzalıq tanıtadı. Dosı keşke üyine kelgende, mwnı estip, quanğanınan älgi küñniñ basına azattıq berip, öz erkine qoya beredi.

Äbu Hurayrağa bir adam kelip: «Senimen dos bolğım keledi» dep, aqjarma peyilin wsınadı. Äbu Hurayra: «Şın dostıqtıñ qadirin bilesiñ be?» dep swradı. Älgi kisi: «Joq» dep jauap qattı. Sonda Äbu Hurayra: «Menimen dos bolamın deseñ, altınıñ men kümisiñdi meniñ sanauıma riza boluğa tiistisiñ» dedi. Älgi adam: «Äli men bwl maqamğa şıqqan joqpın» dep, azdap tosılıp qaladı. Äbu Hurayra: «Olay bolsa, menimen dosta bola almaysıñ!» dep, qatqıldau bolsa da, ädiletti türde bwl wsınıstan bas tartadı.

<!--pagebreak-->

Ibn Omar (r.a) aş qwrsaq jürgen bir sahabağa käuap jiberedi. Ol: «Menen göri pälenşe degen sahabanıñ jağdayı tım qiın» dep käuaptı soğan jiberedi. Bwnı alğan älgi sahaba: «Menen qarağanda jağdayı müşkil bir sahaba bar» dep käuaptı soğan jiberedi. Söytip käuap birneşe qoldan ötip kelip, eñ soñında Ibn Omardıñ (r.a) özine qaytıp keledi.

Masruk pen Hayseme degen eki mwsılman bir-birimen dos boladı. Künderdiñ küninde twrmıstıñ tauqımetine baylanıstı ekeui de qarızğa belşesinen batadı. Biraq, eki dos tabıs tapsa, bir-birine aytpastan, özinen bwrın, dosınıñ qarızın öteytin edi.

Hazireti Ali (r.a): «Men kembağalğa jüz dirhem bergennen göri, dosıma jiırma dirhem bergendi äldeqayda dwrıs körem» dep, sadaqa beruden köri, dostıqqa adal boludı joğarı qoyatın. Birde, Payğambarımız s.ğ.a bir sahabamen birge bauğa baradı. Baudan eki misfak aladı. Misfaktıñ bireui tüzu, bireui qisıq edi. Tüzuin älgi sahabağa berip, qisığın özi aladı. Älgi sahaba: «Ey Allanıñ Elşisi tüzu misfakka sen layıqtısıñ, mwnı sen al» degende, Mwhammed s.ğ.a: «Bir adam bireumen dos bolğan bolsa, (esep küni) mindetti türde, dosınıñ aqısın berip-bermegeni swraladı» dep, şın dostıqtıñ jügi auır bolatının sahabasına nasihat etken edi. Tağı birde Payğambarımız s.ğ.a-nan: «Bir-birimen dos bolğan eki adamnıñ qaysısı Allanıñ aldında joğarı twradı?» dep swralğanda, «Qaysısı özinen göri dosın joğarı qoysa, sonıñ märtebesi wlıq» dep jauap qatqan bolatın. YAğni, Haq Elşisi bwl tämsil-hadisterinde dos bolğan jandardıñ bir-birine dünie-boqtı pida ete bilu kerektigin däriptegen-tin.

Jartı külşeniñ özin jarıp jeytin janqiyar dostar ämanda arğa sın bolatın ärbir iste adaldıq tanıtadı. Qaşanda bir-birine aytqızbastan qol wşın berip, dostıq parız-mindetin şat-şadıman räuişte mañdayı jarqırağan küymen atqaradı. Közdiñ nwrımen wğısıp, köñilderin aulap, meyirlene qarağanı sonşalıqtı işki jan-dünieleri twtastanıp, bir-birimen bite-qaynasadı.

Islam äleminiñ jarıq jwldızdarına balanğan iir bwtaq ğwlamalardıñ köpşiligi dostıqqa bwl jalğannıñ jarığımen emes, aqırettik twrğıdan, yağni, ğarasat maydanınıñ dürbisimen qaray bilgen. Olar Qwdaydıñ qwttı küni aqırettik bauırlarınıñ üyine bas swğıp, aman-saulığın swrasıp, üydegi häm tüzdegi tirşiligin tüzeuge atsalısatın. Twrmıs tauqımetin birge tartuğa täuekel etip, beyne birin-birinsiz tamağınan as ötpeytindey körinetin. Olar dostarınıñ müddesin öziniñ müddesi sanap, dosınıñ basına tüsken auırtpalıqtıñ dämin tatpayınşa janın qoyarğa jer tappaytın. Soñınan sol auırtpalıqtı birge eñserip twrıp ta: «Jan bauırım ayıpqa bwyırmağaysıñ, jaman dosıñnıñ jasağan bar kömegi osı boldı», - dep, asqan kişipeyildikpen izet körsetetin.

Aqjal tolqın tabiğinderdiñ alğadayı Hasan Basri: «Biz üşin din qarındastarımız jiğan dünie-mülkimiz ben öz kindigimizden tarağan bala-şağamızdan da artıq. Öytkeni, olar esep künin (mahşar alañın) esimizge tüsiredi. Sondıqtan, bwl fänide bala-şağañızben qatar din-bauırlarımızben de birge ğwmır keşiñiz. Altın jiptiñ arqauınday bolğan ruhani sırlasudı üzip almauğa män beriñizder. Sebebi, ruhani swhbattastıq, iman azığınıñ küretamırı ispetti», -  dep, ilahi dostıqtıñ qadirin tereñ tüsinuge şaqıradı.

Aydarınan jel esken dañqtı ğwlama Ata (r.a): «Din qarındasıñızdı kem degende üş künde bir joqtañız. Sırqattanıp qalğan bolsa, hal-ahualın swrap, ziyarat jasap, köñil-küyin bir serpiltip tastañız. Däri-därmegin de aparıp berip, qol wşıñızdı sozıñız. Tüyini şeşilmey, tığırıqqa tiregen qauırt jwmısı bolsa, sol istiñ bir uığın köterisip, qolıñızdan keler kömekti ayamañız. Bärinen bwrın, ilahi swhbattastıq qwrıp, ruhani sırlasudıñ qanşalıqtı läzzattı bolatının sezindiruge tırısıñız», - dep, nağız janaşır dostıqtıñ qas ülgisiniñ qanday bolatının nwsqağan edi.

Asıldardıñ sınığı (ahli vayt) Jafar ibn Mwhammed (r.a): «Mağan mwñ-mwqtajın aytıp jwrt kelmesin dep, dosım tügili dwşpanıma da kömegimdi ayamaymın. Men olarğa emes, olar mağan mwqtaj bolmasın (yağni, olarğa kömek bere almay jer şwqıp qalmayın mağınasında) dep tañnıñ atısı, künniñ batısı qara terge malşınıp, köp jwmıs isteymin. Jora-joldastarımnıñ jağdayı meni qattı tolğandırğanı sonşalıqtı, keyde tañ atqanşa kirpik ilmeymin», - dep, şınayı dos bola biludiñ örnegin öz ömirinen oyıp körsetken-tin.

Din ğwlamalarınıñ biri jan dosı jan täsilim etkende, onıñ artında qalğan bala-şağasınıñ qırıq jılğa deyin twrmıstıq qajettiligin ötep, öz balalarınday bağıp-qağıp, mäpelep ösirip, olardıñ haqın öziniñ haqı dep bilgen edi. Qarızdanıp-qauğalansa da, dosınıñ artında qalğan üyelmeli-süyelmeli şittey bala-şağasın asırap bağıp, el qatarına qosqan-tın. Äri ol bwl isin eşkimge mindet qılmay, öziniñ Allanıñ aldındağı qasietti borışı dep sanağan bolatın.

Iä, bireumen dos bolğan bolsaq, onıñ salmağı zil batpan ekenine sözsiz közimiz jetedi. Sebebi, şınayı dostıq ärbir iske ıntı-şıntılıqpen qarauğa üyretetin, salihalı boluğa ündeytin näzik dünie. Üyretip-ündep qana qoymaydı, qalasañız da, qalamasañızda ilahi dostıqtıñ qasietti mindetterin moynıñızğa jüktep, tek dostıqtıñ lebimen eriksiz tınıs aluğa itermeleydi. Osı twsta basa nazar audaratın jayt - dostıqtıñ bos wstasañız susıp şığıp ketetin, qattı qıssañız qolıñızdı tilip ketetin mwzdaq qılış ekenin wmıtpağan jön. Dostıq - nemketti qarauğa bolmaytın, qaradürsin ileuge könbeytin qwbılıs. Sondıqtan dostıq sezim - wdayı ayalaudı kerek etetin, ünemi qasterleudi qajet etetin şın dostardıñ özine ğana mälim ilahi sır häm zor baylıq. YAğni, şınayı dostıq ekiniñ biriniñ peşenesine jazıla bermeytin asa bağalı qwndılıq sanaladı.

Arda emgen arğımaqtıñ twyağınıñ dıbısı qozı-köş jerden dümpu bolıp estiletinindey, anda bolğan azamattardıñ dostıq ruhınıñ dürsili de aqıret älemine jañğırıq bolıp jetip jatadı. Täñir-Tağala ölşep-pişip qamşınıñ sabınday bes kündik ğwmırdı näsip etken. Sol ğwmırdan tısqarı twrğan tılsım älemge zor maqtanışpen ala baratın eren baylığımız - ilahi dostıq ekeni talassız şındıq. Teginde şınayı dostıqtıñ üdesinen şığıp, köñil twtastığın qwra bilgen janqiyar jandar aqıretke attanbay twrıp-aq ilahi dostıqtıñ qadirin jete tüsinedi. YAğni, jwmır bastı pendeler baqi älemde fani älemniñ zeynetin köretini sekildi, janqiyarlar bwl jalğanda jürip-aq kemel dostıqtıñ jwmaqta esetin jılı lebin tereñ jwtına aladı.

Ilahi dostıqtıñ ajıramas böliginiñ biri tilmen bolatın haq ekeni beseneden belgili. Haq dinniñ kanondarında ruhani bauırlar özara qarım-qatınas barısında jwmsaq söylep, qolınan kelgeninşe bir-biriniñ ayıbı men kemşilikterin bürkeui qajet. Din qarındastarın ğaybattağan bireu bolsa, qwlağın tars jauıp tıñdamağanı nemese mülde ün qatpağanı abzal. Wnjırğanı tüsirer ıñğaysız jağdayğa tap boludı öziñe qalamağanıñ sekildi, din bauırıñnıñ da eñsesin tüsirer köñilsiz küyge duşar boluın qalamauı kerek. Ömirde boluı mümkin mwnday mwñğa batırar ahualğa mäjbürli jağdaydan basqa kezde barmağan dwrıs.

Şınayı dostar eşqaşan sözben kerisip, bir-birine qarama-qarsı kelmey häm talas-tartıs jasamauı şart. Özaralarında eşteñeni jasırmaytınday jılı qatınas ornasa da, qara bastıñ qamın aytamın dep ruhani twtastıqqa sızat tüsirmegeni abzal. Sebebi, kirşiksiz dostıqtıñ aq parağına bir qara daq tüsti me, onı qayta ağartu qiyamet-qayım is. Äsili, bireudi söz qılıp küñkildeu, älsizdiktiñ belgisi. Äsirese, din bauırlar özaralarında Qwday qosqan qosağı men bala-şağası haqında ğaybat jasauına bolmaydı. Zadında, bwnday esirik sözge mülde erik bermegen jön. Bwğan bir erik berseñ, ädetke aynaluı äbden mümkin. Äytsede, jaqındarımız jaylı jaqsı söz aytılsa, oğan tosqauıl boludıñ qajeti joq. Eger, tosqauıl bolsañ, twma oyğa tayaz, işegiñe şıntaq aynmalmaytın peyili tar pende bolıp körinesiñ.

Haq Elşisi (s.a.u) hadis-şarifteriniñ birinde: «Mümin ärdayım keşirim izdese, münäpıq ärqaşan ayıp izdeydi», - deydi. Demek, Qwday-Tağalanıñ süygen salih qwldarınıñ sapında boluımız üşin keşirimdi bolıp, al elikpe ekijüzdilikten wzaq twru üşin eşkimniñ ayıbın äşkere etpeuimiz şart. Tegi, biz bir jaqsı isimizben on kemşiligimizdi tüzetuimiz kerek. Sonda bizdiñ ruhaniyatımız ünemi ilgerleu üstinde boladı. Kerisinşe, albırttanıp bireudiñ ayıbın ayday älemge paş etsek, qwlaş boylamas qwrdımğa öz-özimizdi tastap jibergen bolamız.

 

(Iqşamdap tärjimalağan Mwhan Isahan)

 

Maqalanı tolığımen jükteu

 

0 pikir