Jwma, 22 Naurız 2019
Tarih 5972 0 pikir 25 Mamır, 2016 sağat 10:31

JELGE WŞQAN MILLIARDTAR (jalğası)

                                           

Jalğası. Bası mına jerden oqi alasızdar. 

     Endi Afrika elderindegi keybir soğıstarğa toqtala keteyik. Ortaşa eseppen alğanda Toqırau kezeñinde Afrika elderinde 100 mıñnan artıq keñestik nwsqauşılar qızmet etip, olar äskeri wrıstarğa da qatısıp otırğan. Sonıñ biri Angolada bolğan soğıs. Bwl el wzaq jıldar Portugaliyanıñ otarı bolıp, 1970 jıldardıñ basında ğana öz täuelsizdigin alğan. Eldegi bilikti qolğa aluğa Angolanıñ marksistik partiyası (MPLA) men wltşıldar (UNITA) talasadı.  1971 jılı MPLA-nıñ köşbasşısı Agostin'o Netonıñ maqsatımız - socializm mwrattarı degen uädesin alğannan keyin-aq Kreml' olarğa qaru-jaraqtı üyip-tögip beredi. Tört jılğa sozılğan azamattıq soğısta marksister partiyası KSRO-dan 50 mıñnan artıq avtomat, 1500 zeñbirek, 100 tank pen bron'dı maşinalardı tegin alıptı. Bwlardıñ üstine mıñdağan komandirler, nwsqauşılar men üyretuşilerdiñ eñbekaqısı men olardı wstaudıñ şığındarın qosıñız. Sonda Qazaqstan siyaqtı respublikanıñ birneşe audanınıñ bir jıldıq byudjetiniñ şığındarı artığımen şığa keledi...

            Biraq osınşa şığınnıñ özimen KSRO Angolada socialistik el ornata almadı. Wlttıq müddeni qoldağan partiyanı halıq köbirek qoldap, azamat soğısı jalğasa berdi.

          Kreml'dik kösemder bwl mäseleni tüpkilikti şeşudi közdep 1975 jıldıñ jazında keñestik wşaqtarmen KSRO qaru-jarağımen mwzday bolıp qarulanğan 42 mıñdıq qara näsildi Kuba äskerlerin Angolağa engizdi. Zair men Oñtüstik Afrika respublikasınıñ (OAR) intervenciyasınan Angolanı qorğau dese de bwl bir memlekettiñ işki isine aralasıp, is jüzinde basıp alu edi. Äskerdiñ barlıq komandirleri Keñes oficerleri, al bas qolbasşı keyin KSRO Qorğanıs ministriniñ orınbasarı bolğan general YUriy Maksimov boldı. Sondıqtan bwl Kubanıñ emes is jüzinde KSRO intervenciyası edi. Azamat soğısınıñ nätijesinde socialistik mwrattağı markstik MPLA partiyası ökimet basına keldi. Al Kuba äskerleri Angoladan tek KSRO tarağan 1991 jılı ğana şığarıldı.

            16 jılğa sozılğan osı Angola soğısı da KSRO-nıñ byudjetine milliardtağan dollar şığın äkeldi. Ayta ketetin jäyt, osında soğısqan wltşıldar men OAR-ğa qaru-jaraq bermek bolğan AQŞ prezidenti D.Fordtıñ şeşimin Senat ötkizbey tastağan eken. Qanşa bay el bolsa da artıq şığınnan olar bas tartqan.  

             Mozambiktegi jağday da däl osı scenariymen jürgizildi. Eldiñ astanası Maputonı basıp alğan S.Maşel bastağan marksşilder alayda bilikti wstap twra almadı. Sondıqtan mwnda da keñestik qaru-jaraq, äskeri tehnikamen mwzday qarulanğan Keñes äskerileriniñ basqaruındağı Kuba äskerleri engizilip, eldiñ azamat soğısına aralastı.  Biraq mwndağı soğıs äli künge ayaqtalmay, jalğasıp keledi. Al Keñes halqı 70-şi jıldardıñ ortasınan 91-şi jılğa deyin osı soğıstıñ milliardtağan dollar şığının köterdi.

          Markstik bağıttı wstanuğa uäde bergen podpolkovnik Mengistu Hayle Mariam bastağan Efiopiyadağı huntanı 70-şi jıldardıñ ayağınan 80-şi jıldardıñ ortasına deyin qoldap, milliardtağan dollardıñ soğıs, äskeri-tehnikalıq, azıq-tüliktik, medicinalıq, auıl şaruaşılıq, oqu-bilim, qwrılıs jäne t.b. kömekterin jetkizip twrdı. Mıñdağan äskeri jäne azamattıq mamandardıñ şığındarınıñ özi de milliardtardıñ üstine şığıp ketken. Sonıñ bäri huntanıñ keñestik kazarmalıq socialistik jolın wstanamız degen uädesi üşin ğana jasalğan järdemder. Biraq bäribir 80-şi jıldardıñ ortasında sıbaylas jemqorlıqtıñ barınşa öristeuiniñ nätijesinde öz elin qayırşılıq halge jetkizgen  M.H.Mariam biligi qwlap, Efiopiya KSRO-nıñ jolımen jüruden bas tarttı.

            Osı künderi arab älemin Keñes odağı qoldamasa Izrail' tügel basıp alğan bolar edi degen twrğıda äñgime taratıladı. Kerisinşe Izrail'di aldımen Keñes odağı, odan keyin AQŞ qoldağan soñ ğana arab elderi onı jer betinen joq qıla almadı. Izrail' «altı kündik soğıstan» keyin KSRO-nıñ Mısırda tüpkilikti ornağanın aytadı. Şın mäninde KSRO Mısırda Abdel Nasır bilik qwrğan jıldarı ğana bolğan edi.  Istrebitel'di aviaciyalıq diviziya da osında qonıstanıp, Mısır aspanın küzetken. 1960-70 jıldar aralığında ömirge kelgen Asuan plotinası da sol kezde salındı. Ekonomikanıñ barlıq salasındağı keñestik kömek ülken bolğanımen onıñ tiimdiligi joğarı bolmadı. Mısırdıñ öz ekonomikası bwl jıldarda damudıñ ornına keñestik bwğauğa belşeden bata berdi. Al A.Nasır ölgen 1970-şi jıldardan bastap onıñ ornına twrğan Änuar Sadat eldi kedeyşilikke wşıratqan KSRO-nıñ socialistik jolınan boyın birden aulaq salıp, AQŞ-tıñ damu jolına bet alıp ketti.  Wzamay 50-şi jıldardıñ ortasınan beri Mısırda twrğan KSRO äskeri küşteri men «mamandarı» eş nätijege qol jetkizbey şığarıldı.

           Arab älemindegi KSRO-nıñ senimdi serikteriniñ biri Siriya boldı. Eldi 1963 jıldan beri keñestik qwrılısqa bağdar alğan Arabtıñ socialistik örleu partiyası (BAAS) basqarıp keledi. Siriyanıñ biliginde otız jıl otırğan prezident Hafiz Asadtıñ twsında bwl el Keñes odağınıñ 16-şı respublikasınday boldı. Keybir derekterge qarağanda KSRO mwnda 19 mlrd. dollardıñ ekonomikalıq kömekteri jäne qaru-jarağı men äskeri tehnikaların tegin bergen. Tek 1992 jılğı derekke qarağanda keñestik tört mıñnan artıq äskeri kontingent twraqtı türde qonıstanğan. Qazir olar Resey tuınıñ astında äli de twrıp jatqanın bilemiz.

           Irak pen Nikaraguağa da osınday ädistermen kömekter jetkizildi. Auğanstandağı jağday turalı bwrınğı maqalamızda aytqandıqtan onı qazir qaytalamadıq.

          Bir qızığı «Otan bwyrığımen» osınday qandı qırğındarğa qatısqan keñestik äskeriler men mamandarğa eşkim de eşqanday  jeñildikter berip, qoldağan emes. Kreml'degi qasqalardıñ bwyrığımen öz otanına ziyannan basqa paydası joq tropikalıq elderdiñ ıstığına küyip, aurularına wşırap, zardap şekken, keybireuleri tipti mügedek bolıp qalğan jandar eşqanday jaqsılıq körmey ömirden ötti. Olardıñ arasında birli-jarım qazaqtar da kezdesip qaladı. Bıltır Qızılordada ömir sürip jatqan sonday adamdardıñ biri turalı äriptesimiz Erjan Baytiles «Egemenge» jazdı. («EQ», «V'etnam soğısına qatısqan qazaq», 23.06.2014 jıl). Al Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Maqtaaral audanınan Kambodjağa maqta eguge kömekke barğan bir top jerlesterimizdiñ Pol Pot jendetteriniñ qolınan qaza tapqandığı turalı özimiz jazdıq. («EQ», «Osınday da oqiğa bolğan...», 26.09.07 jıl»). Artınan naq osı oqiğa turalı tarihşı Q.Toqsanbaev ta jazdı. Onday oqiğalar, beybit zamandağı soğısqa qatısqandar äli de boluı mümkin. Äskerden keterinde keybireulerine «bwl äskeri qwpiyağa jatadı, eşkimge aytuşı bolma» degen qolhat alıp, qorqıtıp tastağandar da boladı. Sondıqtan ondaylardıñ köbi aman kelgenin basına sauğa twtıp, ün-tünsiz jüre de bergen... 

             Reseyde demokratiyalıq mwrattardı berik wstanğan Boris El'cin Prezident bolğan 1995 jıldıñ 12 qañtarında jwrtşılıqtıñ qalauımen  Aljir, Angola, Auğanstan, Bangladeş, V'etnam, Laos, Livan, Kambodja, Siriya, Mozambik, Efiopiya jäne Yemen elderinde bolıp, sondağı azamat soğıstarına qatısqan äskeriler men nwsqauşılardıñ bärine «soğıs ardageri» degen qwrmetti ataq berilip, olar tiisti jeñildikterge qol jetkizdi.

                                                          Tobıqtay tüyin...

          Öz halqın azıq-tülikpen, twtınu tauarlarımen, däri-därmekpen, sapalı kiimdermen, minsiz qızmettermen tolıq qamtamasız ete almay jatqan KSRO-ğa osınşa soğıstıñ, osınşa şığınnıñ keregi bar ma edi? Dünieniñ bäri deficit bolıp, sauda salasında tanıs-bilisteriñ bolmasa kündelikti şäydi qoyuıraq işudiñ özi mwñ bolıp jatqanda bireuge bälenbay milliard dollardıñ kömegin jasau nemizdi alğan edi?  

             Eger täuelsizdigin alğan keybir elderdegi demokratiyalıq qozğalıstardı qoldağısı kelse AQŞ-tıñ baylığı emin-erkin jetip, tipti artılıp twrğan şılqığan bay-tın. Al bizdiñ onımen jarısıp älemniñ jartısına özimizdiñ socialistik qwrılısımızdı taratamız deuimizdiñ özi «attımen jarısamın dep jayaudıñ tañı ayırılıptı» degenge say keledi emes pe? Ekonomika joq, jalğız-aq qarumen jayqağanımızğa nesine mäz boldıq eken. Qaru-jaraqtı, onıñ işinde jappay qırıp-joyğış zımırandardı eşkim jemeydi ğoy. 

               Dinge qattı bas wrğan, auızdarın Allasız aşpaytın dästürleri öte tereñge ketken mwsılman elderine barıp: «biz qwdaydı joqqa şığaratın ateistermiz, jolımız socializm, bizge eriñder» degendi bilik basındağı astındağı tağı üşin qorqatın az ğana adamdar qoldauı mümkin, al qalıñ halıq mıñ jılda şın nietimen qoldar ma? Eşqaşan qoldamaydı, sondıqtan KSRO-nıñ ıqpalı azayğan sätte-aq olardıñ bäri socializm jolınan jalt berdi.

                 Ayta ketetin jayt, KSRO-nıñ qwrğanınıñ özi klassikalıq ülgidegi socializm emes, nomenklaturalıq-byurokratiyalıq kazarmalıq socializm degen erekşe jüye eken. Ol tek küşpen engizilip, toqpaqpen ğana basqarılıp twrdı. Keñes odağı liberalizmge esik aşqanda odan Şığıs Europadağı tuıs, bauır, bir mwrattağı, bir maqsattağı eldermiz degen Pol'şa, Çehoslovakiya, Vengriya, Bolgariya t.b. basqalarınıñ özi twra qaştı.

                  KSRO-nıñ osınday keleñsiz ülgisinen basqalar bas tartıp, öz elin damıtıp, öz halqınıñ äl-auqatın arttırudı ğana oylasa ğoy dep oylaysıñ keyde. Äsirese, körşi elderdiñ sonı eskergeni jön-au. KSRO-nıñ qılığınan  auzı küymeytinderge tañ qalasıñ... Türli elderde bolıp jatatın azamattıq soğıstardı toqtatu, işki kikiljiñderdi retteu, araağayındıq qızmet körsetu halıqaralıq wyımdardıñ jwmısı emes pe? Osını tüsinbey qara küşpen aralasqısı keletinderdiñ qaupi zor. Qazir esikte HHİ ğasır twr emes pe, qandı qasaptardıñ joyılatın kezi boldı ğoy. Ekonomikalıq kömek körsetuler de BWW, EQIW siyaqtı halıqaralıq wyımdar şeñberinde bolıp, onıñ qızmetteriniñ aldında esepti boluı kerek ekendigi beseneden belgili. Äytpese, äline qaramay bireuge «kömek bergişter» de köbeyip bara jatır...

Soñı.

Jaqsıbay SAMRAT

Abai.kz

0 pikir