Jeksenbi, 15 Jeltoqsan 2019
Alaşorda 4085 3 pikir 28 Naurız, 2017 sağat 14:20

P.K.Uslar. Qazaq dalasındağı tört ay

Sizderge wsınılıp otırğan şığarma baron Petr Karloviç Uslardıñ  "Oteçestvennıe zapiski" basılımınıñ 1848 jılğı № 10 sanında "Çetıre mesyaca v Kirgizskoy stepi" degen eñbegi.  19 ğasırda qazaq dalasına sayahattap kelgen orıs baronınıñ eñbegin oqi otırıp ärtürli sezimdi bastan keşesiñ. Bir jağınan 19 ğasırdıñ ortasındağı qazaq ömirine sayahat keşkendey bolasıñ, ekinşi jağınan orıs baronınıñ qazaqtardı kemsitip, bwratana jabayı halıq dep şovinistik twrğıdan qorlap jazğandarına, jañsaq äri qate pikirlerine qanıñ qaynaydı. Ärine, baron Uslardıñ  bilimdi, ädebi tildi jaqsı meñgergen, körkem sözderdi jaqsı paydalanatın adam ekeni bayqaladı. Biraq, öz tarihımızdı tam-twmdap endi tügendep jatqan jağdayımızda bizderge mwrağattardan tabılğan  tarihımızğa qatısı bar ärbir derekti  paraq, ärbir jazba qımbat. Biz üşin olardıñ tarihilığı men şınayılığı qımbat bolğandıqtan qazaqşalap otırmın.

 

Sağat Jüsip

 

Eskertu:  Avtordıñ  Kenesarını qoldauşılardı  «hişniki, myatejniki» degeni sözderi «sodırlar» dep audarıldı.

.

USLAR  PETR KARLOVIÇ (1816–1875), reseylik tiltanuşı, Kavkaz halıqtarınıñ tili men mädenietin zerttegen. 1816 jılı Tver' guberniyasında baron fon Uslardıñ otbasında düniege kelgen. Atası mayor Karl fon Uslar 1765 jılı Germaniyadan kelip orıstıñ armiyasına qızmetke tüsken nemistiñ baronı, äkesi kapitan Karl Karloviç Uslar 1812 jılğı soğısqa qatısqan.

 

Petr Karloviç Uslar orıs armiyasınıñ generalı, Resey Bas ştabınıñ akademiyasın bitirgen, lingvistikalıq arnayı bilimi bolmağan. 1858 jılı Kavkazdıñ tarihın jazu jüktelgen, osı qızmeti kavkazdıq tilderdi zertteuge äkelgen.  1868 jıldan bastap Resey ğılım akademiyasınıñ korrespondent müşesi.

 

P. K. Uslar  1816-1875

 

184.. jıldıñ mamır ayınıñ ayağında Tobıl guberniyası men Qırğız-Qaysaq dalasınıñ şekarasında ornalasqan Petropavlğa keldim. Qajeti bolmay qalğan qamal biik qırattı tik jarğa ornalasqan bolsa,  qala   eşqanday oypat jeri joq jazıq dalağa ornalasqan. Qamaldan qalağa  köz salsañ onıñ tip-tik köşeleri men tik bwrıştı qiılıstarın körip doybı taqtasınan aynımaytının bayqauğa boladı. Üyleri tügeldey ağaştan soğılğan, arasında bir-eki tastan salınğan jeke menşik üyler, birneşe qazınalıq ğimarattar bar. Petropavl qalası Tobıl guberniyasınıñ uezdik qalalarınıñ işindegi Tömennen keyingi eñ swlu qala bolğanına qaramastan, onıñ mağan äsirese wnaytın jeri – köşeleriniñ  tarlığı jäne olardıñ köşedegi qwrılıstarğa sayma-say keletindigi. Köşeleriniñ keñdigi Neva dañğılınday, boyındağı laşıqtardıñ biiktigi bir jarım sajın bolatın qala körinisinen jaman närse bar ma eken. Täp-täuir soğılğan dep sanalatın bizdiñ qalaşıqtarımızdıñ bärine ortaq kemşilik osı.

 

Petropavl men Semipalatinsk – Orta Aziya men Batıs Sibirdi saudamen baylanıstıratın bastı nükteler bolıp sanaladı.  Biraq bwl sauda qatınası äzirşe bişaralıq jağdayda, mwnday jağdaydan şığu üşin Qazaq dalası äbden tınıştaluı tiis, biraq añsap jürgen mwnday zamannıñ tuatın uaqıtı äli jaqın emes.   Reseydiñ qaramağındağı eki ordanıñ ekeuinde de qalıptı tärtip ornatu jolında ükimet köptegen jwmıstar atqarğanına qaramastan atalğan aymaqtarda  tınıştıq ornamay otır. Petropavldan şığatın keruender Twran nemese Maverannegr dep atalatın aymaqtağı handıqtarğa – Hiuağa, Bwharağa, Qoqan men Taşkentke baradı.  Bwlarğa qosımşa, Semipalatinskiden şığatın keruender jaqın uaqıttan beri Aspan astındağı imperiyanıñ batıs şekarasına jaqın ornalasqan Şügişek qalasına jäne Qıtay Türkistanındağı  qalalarğa, Ülken jäne Kişi Qwljağa qatınaydı. Osılay desek te, bwl jasalıp jatqan sauda aynalımdarı anda-sanda bir ret qaytalanatın täjribeden aspaytındıqtan, olardı auız toltırıp sauda qatınastarı deuge twrmaydı. Äli künge deyin Sibirdiñ Twran men Qıtayğa körşi ekendigin bildiretin eş belgi joq, birneşe şapan men äyelderge arnalğan qımbat jağalı ton äkelinetinin bilemiz. Olardıñ qanday materialdan tigilgenin bir ğana adam – Iakinf äkey ğana biledi.  Sonımen birge, Aspan astı imperiyasınıñ twrğındarın ädepsiz türde beynelegen birneşe kartina äkelinipti.

 

Qarım-qatınastarı sonşama az bolğanına qaramastan Petropavl qalasınıñ kelbeti şekaralıq qaladan aynımaydı. Türik mağınasındağı sözderdi köşelerdiñ är bwrışınan estisiñ, olardıñ dauısı parsı tilin bwzıp söyleytin bwharlıqtardıñ ğana emes, tipti bizdiñ orıs tilimizdi de basıp ketedi.  Kigen kiimderiniñ ala şwbarlığı birden közge tüsedi.  Men tüsinbeytin bir närse bar, osı bir üsterine jaltırağan şapandarı men ala şalmaların kiip alıp köşelerde  asıqpay mañğazdanıp qıdırıp jürgen qımbattı qonaqtardıñ bizge nege kelgenderi tüsiniksiz. Bizdiñ jerge arnayı közdep kelgen şaruaları joq siyaqtı, joq ekeni anıq, äytpese ortaaziyalıq aymaqpen jasalıp jatqan sauda qatınasınıñ cifrları  sonşama az bolmas edi. Äytse de bir bayqağanım, osı bir  onşa auqattı emes aziyalıqtardıñ alıs jerlerge sapar jasauğa degen qwmarlığı; bwl jağınan olar ağılşındarğa wqsaydı, tek ayırmaşılığı – ağılşındar qayda barsa da bir jwmısımen baradı, al aziyalıqtarğa kelsek, olar eşqanday maqsatsız saparlap jüre beredi. Kün köris üşin, aştan ölmes üşin bwl dindarlar aştan ölip bara jatsa da jwmıs istemeydi. Olar ärtürli jeleudi tauıp keruenbasığa jaldanadı nemese keruenniñ, äskeri otryadtıñ mañında jürip, äyteuir aştan ölmeudiñ retin tabadı. Sondıqtan da aziyalıq jaulap aluşığa nemese qaraqşığa qasına ülken şaykanı jinap alu tipten qiın emes. Birneşe ay boyı tüyeniñ qomında otıru nemese attıñ üstinde qamşı üyirip eşteñeni oylamay, erteñgi künim qanday boladı dep bas auırtpay jüre beredi. Erteñgi küniniñ keşegi kündey bolarına äbden sengen. Ärine mwnday saparlardıñ qauipteri de az emes, keybireulerdi, jürektilerin de oylantuı mümkin, biraq «jazımıştan ozmış joq» degen qağidağa berik sengender, üyiñde  otırıp ta öluiñ mümkin dep özderin jwbatadı. Sonımen birge orıs qalalarınıñ Hiua, Taşkent nemese Bwharadan kelgender üşin jaqsı jaqtarı da bar. Mwnda kelgen erler hannıñ qolastında jürgen kezderinde denesine  düre tiip sodan alğan jaraların emdeydi, islam dini jükteytin köptegen mindetterden az uaqıtqa bolsa da qwtıladı. Petropavlda romğa swranıs barşılıq, dindarlar onı işetini sonşalıq, olardıñ bwl erligine Burcovtıñ özi tañqalğan bolar edi.

 

Jağdaydıñ solay boluına baylanıstı bwl qalaşıqta birneşe kün ayaldauıma tura keldi, oğan eş ökinişim joq, meni qızıqtırğan närseler köp bolıp uaqıtım eş bayqalmay tez ötip ketti. Sırttan kelgen birneşe köpestermen jaqın tanısıp keşqwrım jatqan jerimde bir top qauım adam jinalatın boldıq. Bwl jaqtıñ ädet-ğwrpın bilmegendikten bir-birimizge alğaşqı ikemsiz maqtau sözder aytıp, tamağımızdan bir-eki stakan punştı ötkizip alğan soñ qonaqtarmen aramızdağı mwz qabırşaq tez jibip, äñgimemiz jarasıp ketti. Petropavlda sayasat ärbir äñgimeniñ bastı özegi, biraq mwndağılar evropalıqtar jaylı eş habarı joq, tipti bilgisi de joq. Eşkim tanımaytın el basşısınıñ birinşi ministriniñ atınıñ kim ekenin bilmese, Gizo degenniñ de kim ekeninen habarı joq,  şilde ayında orın alğan kürkiregen oqiğanıñ dauısı petropavldıq sayasatkerlerdiñ qwlağına äli jetpepti. Sol sebepten de bizde jwrttıñ barlığı aytıp jürgen äñgimelerdi qaytalap tıñdamaysız, eleñ etkizer jañalıq pen paydalı is jaylı da sirek estisiñ. Bwl jerdiñ sayasi älemi basqaşa. Bwl jaqta atı jwrtqa tanıs emes elderdi estisiñ, olardı bwl jerdiñ tabiğatı basqa älemnen ülken susız şöldermen bölip tastağan, olar öz ömirleriniñ tağdırın özderi şeşip keledi, bükil älemdi  qanatınıñ astında wstap otırğan evropalıqtarğa bağınbaydı. Jerdiñ ortasında ömir sürip jatqan elderdiñ sayasi twrmısı qanşalıqtı qiyal ğajayıptarğa tolı deseñşi!  İskendir Rumi men Şıñğıshan, Samanidter men Timuridter – mine, osı ataulardı twrandıq ğalımdar maqtanışpen jii qaytalaydı. Bwl ölkeni jaulap alğan özbekterdiñ zamanınan bizdiñ uaqıtımızğa deyingi tausılmaytın qanğa tolı tarihın aytsañşı! Sol qantögister bwrınğı kezden de jaman qaharlı bolıp jalğasuda. Qwdiretti bolğan alpauıt memlekettiñ tez qwrılıp, tez qwlauı jii kezdesedi, olardıñ qwlağanınan keyingi qandı  tasqını är qwlağan sayın qaharlana tüsude! Sol apattardı basınan keşkenderdi tıñday otırıp aziyalıqtardıñ şınayı minezin tanisıñ, olardıñ arasında adal YAgonı, erjürek Fal'staftı attağan sayın kezdestiresiñ. Dana Şekspir Makbettiñ beynesin jasau arqılı bizge  tez ösip tez sönetin aziyalıq jaulap aluşı patşalardıñ minezin körsetip tüsindirdi. Bwl patşalardı sol kezdegi jağday men orta bir qılmıstı jasatıp, ekinşi qılmısqa itermelep otıradı. Olardıñ tez jeñiske jetui men tez ölui de birin biri jaqsı tüsindiredi.

 

Petropavlğa jol-jönekey barğan edim, qızmet babımen Qırğız-Qaysaq dalasına baru nietim  bolatın, sondıqtan da meni qızıqtıratın mäseleler sol ölkede bolğandıqtan, bar añsarım sol jaqta ekeni belgili. Bwl ölkede bwğan deyin eşqaşan bolmağanmın. Bilgenderim jaylı oquşılarımmen bölisip qoyayın,  bwl dala jaylı habarı bar oquşılarıma aytarım, meniñ maqalalarımda ayta qoyarlıqtay jalpılama derekterden basqa eşteñe joq. Biraq meniñ oquşılarımnıñ köpşiligi «Qırğız-Qaysaq dalası» degen kezde köz aldarına geografiya oqulıqtarındağı appaq teñiz siqtı bolıp körinetin bos jatqan orasan zor keñistikti elestetedi. Osı oquşılarıma şamalı şıdamdıq jasap kelesi betterdi oqıñızdar demekpin.

 

 

II.

Qazaqtıñ barlıq tarihı tolıp jatqan baylauı joq añız ben äfsanalardan twradı: eşqanday jılnama qalmağan, tipti tarihi epostıq muzıkalıq şığarmalar da joq. Ia, dalada ärbir tarihi qorğan men mazardıñ, tipti şatqaldar men qoynaudıñ öz attarı men tiisti añızdarı bar. Olar auızdan auızğa jetkizilip aziyalıqtardıñ sözge şeber qaraqtılığınıñ arqasında az uaqıttıñ özinde eş mağınası joq dalbasağa aynaladı. Bwl añızdar özderiniñ Hodakovskiyin kütip otırsa kerek, äy qaydam, ol kütkenderi orındala qoymas. Tek qana ertegilerdi jaqsı köretindikten qazaqtar ata-babalarına sonşalıqtı beyjay qaraydı, arğı atalarınıñ attarın dwrıs atay alatındarı köp emes. Bwl kemşilik bügingi eliniñ tağdırına erekşe ıqpalı bar familiyanıñ ielerine de qatıstı. (Bwl jerde avtor qazaq jaylı ne eşteñe bilmeydi nemese qazaqtı kemsitu üşin ädeyi osılay jazıp otır. Aud. S.J.)  Ärine, aldımızda basqa da tolıp jatqan basqa da ister bolğandıqtan qazaqtardıñ bwğan deyingi birneşe ğasırda ne istegeni jaylı qazbalamay-aq qoyalıq. Adamdı şarşatatın bwl zertteuler özimizdi tanıstıratın birneşe tanıs ataulardı tanuğa äkeleri anıq, biraq olardıñ bizge eş qajeti joq.  Osıdan 250 jılday bwrın qazaqtar Sibir aymağında Minusinsk okruginiñ  Kuzneck aymağında, Enisey özeniniñ joğarğı jağında ömir sürgen degen derekti şınayı dep qabıldauğa bolar. Olar sol jaqtan birtindep batısqa jıljıp Ertisten ötip sodan keyin Oralğa deyingi jerdi jaylay bastağan. Ötken ğasırdıñ ortasında ğana qazaqtardıñ qalmaqtarmen, qaraqalpaqtarmen jantalasqan soğısı bitken bolatın. Qalmaqtar men qaraqalpaqtar köşip jürgen kelimsekterge öz jerin erikti türde bergisi kelmedi. Ayta ketuge tiispiz, olar özderin qazaqtarmız dep ataydı, şın mäninde olarğa bwl ataudı orıstar bergen, orıstar olardı jabayı qırğızdar nemese buruttarmen  aralastırıp jibergen. Jaraydı, ne bolğanı jaylı osı da jeter, qazaqtardıñ özderiniñ şığu tegi jaylı ne aytıp jürgeni jaylı äñgimeleyin.

 

Olardıñ aytularınşa, bwl ölke altı ret öz twrğındarın auıstırğan, ärtürli jağdaylarğa baylanıstı sonşa ret el twrğındarı  qırılıp, sonşa ret eş adam qalmay qırılğan dep oylaydı. Dala birneşe ğasırlar boyı jan twrmaytın şöl dalağa aynalıp bwl jerde eşqaşan adam twrmağanday bolıp,  adamdardıñ qurağan süyekteri ğana qalğan deydi. Qazaqtar özderin bwl ölkege kelgen jetinşi kelimsektermiz, özderine deyin qırılıp qalğandardıñ jazmıştıq tağdırın biz de keşemiz dep sanaydı. Bwl ideyanıñ öte tamaşa, şerli aqın jırına say keletin jağı bar, biraq onı özderi Şığısta keñ tarağan  Mwhammedtik ideyasına, qazaqtıñ minezine say keltirip özgertip alğan bolsa kerek. Dindarlardıñ aytuınşa, olardıñ jeri öte ejelgi, biraq adamzat balası bwl jerge jaqında kelip adam balasınıñ  Adam Ata jaylağanğa deyingi altı twqımın auıstırğan dep sanaydı. Bwl pikirdiñ rastığı  Samwrıq qwsınıñ  (Firdousidiñ «Şahnamasına») abıroyına negizdelgen. Samwrıq qwsı adamdardıñ basqa jerlerden kelip qonıstanğanınıñ kuäsi bolğan. Jaraydı, özimizdiñ äñgimemizge köşelik.

 

Soñğı ret dala bos jatqan kezde, Sır özeniniñ ar jağınan qaptağan noğaylıqtardıñ ordası dalağa kelip özderine alıstağı Qırımnan, Kuban'nan jer izdegen.  Esil özeniniñ joğarğı jağına jetip tünegen kezinde halıq bileri üyirden birneşe täuir attardıñ joğalğanın bayqaydı. Aralarınan atı şıqqan üş ağayındı mıqtı  jigitti attardı izdeuge ormanğa jiberedi. Ol kezde Esildiñ jağası tolğan orman eken. Ağayındı üş jigit ormanda üş kün adasıp  attardı izdep taba almaydı,  özderi tünegen jerge qaytıp oraladı. Ağayındılar jalğız bastarı aydalada qalıp biraz mwñayıp uayımdap, aqıldasıp jar izdeuge bel baylaydı.   Osı maqsatpen Esildiñ soltüstigine ötip bir tanıs emes halıqtıñ üş swlu qızın alıp qaytadan Esilge oraladı. Qwdaydıñ ağayındılarğa raqımı tüsip erli-zayıptılarğa köp wrpaq beripti. Birneşe ondağan jıldardan soñ ağayındılardıñ qaptağan wrpağına jer tar bolıp üş ağayındı jigittiñ wrpaqtarı üş jaqqa taraptı. Ülken ağanıñ balaları şığısqa, jeti su özenderi men Joğarğı Ertiske, kişi ininiñ wrpağı batısqa Oral öñirine bet alıp, ortañğı balanıñ wrpağı sol jerde, Esil mañında qalıptı. Osılay ärqaysısı bir bölik – Jüzder qwrılıptı: Wlı jüz – ağa jüzdik, Orta jüz jäne Kişi jüz. Biz olardı Wlı, Orta jäne Kişi orda dep dwrıs atamay jürmiz, sebebi qazaq tilinde Orda  degen sözben halıqtı emes, hannıñ rezidenciyasın nemese ornalasqan jerdi  ataydı. Üş jüzdiñ işinde Orta jüz eñ halqınıñ sanı köp böligi, sodan keyin Kişi jüz, sosın Wlı jüz. Biraq, bwl derekti naqtı deuge bolmaydı, sebebi qazaqtardıñ Wlı jüzdiñ halqınıñ sanın eşkim bilmeydi, olar bizdiñ ükimetke bağınbaydı jäne köşip qonatın jerleri alıs.

 

Endi Orta jüzdiñ jaña tarihınan birneşe derekterdi keltireyin. Orta jüz qazir Batıs Sibirdiñ general-gubernatorı basqaru aymağında ornalasqan, Petropavldan olardıñ köşip-qonıp jürgen aymağına sapar şegeyin dep otırğan ölke. Meniñ äñgimem tügelimen qazaqtardıñ özderinen estigenderimniñ negizinde, senimdi kisilerdiñ auzınan jazılıp alınğan jäne de bwl oqiğalardıñ bolğan uaqıtı öte alıs ta emes.

 

Ötken ğasırdıñ birinşi jartısında Türkistan, yağni Sırdariya özeniniñ boyında ornalasqan kişigirim handıqtar däl qazirgi kezdegidey, neşetürli qan tögilgen soğıstardıñ teatrı boldı, dälirek aytar bolsaq, sol kezdegi basqaruşı qojayındardıñ arasındağı özara keskilesu aymağı boldı.  Özderiniñ otbasılıq esep-qisaptarı boyınşa, sonday kişigirim qojayındardıñ biri Böri han sol kezdegi jas Sabalaqqa (Abılay hannıñ  jas kezindegi atı) degen erekşe öşpendiligi boladı, onıñ Qanişer degen atı sol kezdegi aziyalıqtardıñ wlı adamdarğa beretin eñ joğarğı teñeui. Böri han da osı joğarı ataqqa wmtılğan bolsa kerek, sondıqtan da öziniñ därpin asıru maqsatında qasqırğa wqsap adam qanın işuge de barıptı. Jas Sabalaqtıñ baqıtına oray Oraz attı ülken ağası boldı, kişkentay inisin aman saqtap qalu üşin Oraz Türkistannan Qazaq dalasına qaşıp baradı. Qaşqındardıñ basınan keşken oqiğalarınıñ egjey-tegjeyi jaylı äñgimeler öte köp. Türkistan men Orta jüz köşpendileriniñ arasındağı wlanğayır keñ dalanı alıp jatqan, eşteñe öspeytin, susız, ülken jerdi qazaqtar «Betpaq dala» dep, bizder «Golodnaya step'» dep ataymız.  Mwnday qaterli aymaqtı basıp ötken adamnıñ jağdayın bile beriñizder! Ol jerdi Jaratuşınıñ lağnatı jaylağan, adamnıñ ömirine kömek beretin eşteñe joq, anda-sanda jılqı men tüyege azın-aulaq qorek bolatın tikendi ösimdikter ğana kezdesedi.  Jüruden titıqqan jolauşı bir şelek äri aşı, äri twzdı  su tabu üşin qwdıq qazuı tiis. Oğan qosa, bwl aralıqtıñ eñ az degen jolı 350 şaqırım ekenin eskersek, Oraz ben Sabalaq bwl aralıqtı tramplierler siyaqtı  Türkistannan minip qaşqan käri jüdeu atqa ekeui mingesip ötui kerek edi. Tağdır ekeuine qarasıp osı bir qauipti sapardan aman-esen eline jetedi. Tağdırdıñ jarılqauı mwnımen ğana tınbay qaşqındardı jolda kezdesken qazaq auıldarı jaqsı qarsı aladı, sebebi ataqtı qanişer degen at wzaqqa tarağan bolatın. Bwl kezderde Orta jüz qazaqtarınıñ dalanıñ şığıs jağındağı qalmaqtarmen soğısınıñ qızıp jatqan uaqıtı edi. Sabalaq bwl wrıstarğa qatısıp onıñ  batırlığı  qazaq dalası men Orta jüzdiñ halqına  tez taray bastadı, köp wzamay bükil Orta jüzdiñ hanı bolıp saylanadı. Orta jüzdiñ handarı men basqa köptegen swltandarı özderin Sabalaqqa qarağanda tegin mıqtı sanağandarına qaramastan Sabalaq «Abılay han» degen atpen eldi basqardı. Abılay han basqarğan kezeñ  qazaqtıñ üş jüziniñ tarihında erekşe qaldı. Osıdan bir ğasır bwrın bolğan basqaru kezeñi onıñ atın dañqqa böledi. Endi qazaqtar twtqiıldan, atqan oqtay soqqıların jasağan kezde «Abılay» dep wrandaydı. Batırdıñ atı özderin erlikke jeteleytinine senedi.

 

Abılay hannıñ, qazaq dästürine säykes birneşe äyeli bolğan, olardan tuğan birneşe wldarınıñ barlığı swltan atağın iemdenip otbasılıq basqaruında tügel Orta jüzdi wstap otırdı. Abılay han qartayğan şağında tağı bir jas äyeldi aladı, onıñ bwl üylenuiniñ nätijesi qazaq dalasınıñ mäselesinde ülken mañızğa ie boldı. Bwl oqiğa 1771 jılı qalmaqtardıñ Volgadan Qıtayğa Qazaq dalasınıñ üstimen köşken kezinde orın aldı. Qazaqtar körşileriniñ barlığına  erekşe öşpendilikpen qarap olardı  ata jauınday köredi. Sonıñ işinde qalmaqtarğa da erekşe öş. Qalmaqtardıñ Reseyden köşip jatqanı jaylı habar bükil dalanı dürliktirdi. Qazaötar qoldarına ilikken qaru-jaraqtarın asınıp qalmaqtardıñ jolın kesuge attanadı. Al, qalmaqtarda  qaytsek tezirek Qıtayğa jetemiz degennen basqa oy joq bolatın.  Torğauıttardıñ   (Volgadan qaşqan qalmaqtardı osılay atağan) bastarına barlıq päle töñkerildi, köpşiligi şabıldı, äyelderi men balaları twtqınğa alındı, malı men mülki talauğa tüsti.  Şabılu men twtqınnan aman qalğandardıñ özderi aştıq pen aurudan qırıldı. Qazir jan twrmaytın Balhaş köliniñ şöldi jağalauı adamnıñ süyekterine tolıp jattı – mıñdağan qalmaqtar şölge şıdamay işuge jaramsız köldiñ suın işip qırılıp qaldı. Qalmaqtıñ swlu qızdarın qazaq dalasında erekşe qwrmetteytin edi, qazaqtar säti tüsip twrğan kezdi paydalanıp olardı äyeldikke aldı. Olardıñ işindegi eñ swluı Abılay hannıñ ülesine tiip swludı zañdı türde  nekelep äyeldikke aldı. Bir jıldan soñ qalmaq hanşayım Qasım attı wl tuıp onıñ atı wzaq uaqıt dala tarihında qaldı.

 

(Jalğası bar)

 

Abai.kz

3 pikir