Beysenbi, 18 Şilde 2019
Alaşorda 7503 0 pikir 7 Säuir, 2015 sağat 14:52

«ALAŞ» ATAUI: LINGVISTIKALIQ, ETNOLOGIYALIQ JÄNE SAYASI MAĞINASI

«Alaş» – alğaşında moñğol imperiyası kezindegi belgili bir äleumettik toptıñ atauı retinde qalıptastı. Bileuşi tap – töreler, «tör», «joğarı» degen wğımdı bildiredi, solar ğana bilikke qwqılı boldı. Al bağınıştı bwqaranıñ işinde «qaraşı», «alaşı» degen toptar boldı. Qaraşılar – bileuşiniñ aynalasındağılar, onıñ şaruaşılığı men barlıq twrmıstıq qam-qareketin qamtamasız etedi. Bwlar atalas jaqındarınan qwralıp, olarğa qolğa tüsken twtqındardan iriktelip qosılıp otırğan. Soñğıları keyinnen «tölengit» atalıp, wrpaqtarı öse kele ülken rulı qauımğa aynalğan.

Al hannıñ qaramağındağı halıqtıñ eleuli äleumettik tobı «alaşı» atanğan. Bwl top qaraşılarday, bileuşige tikeley twrmıstıq qızmet etpey, äskeri mindet, tärtip saqşılığı, şekara qauipsizdigi siyaqtı qatarlı mindetterdi atqarıp, memlekettiñ küş-quatın qalıptastırğan. Bwl toptıñ basqa qarapayım qauımnan äleumettik basımdığı (jerge ielik, äskeri keñesterge qatısu, key jağdayda bileuşilerge qoldau körsetu) bolğanımen, bilikke talaspaydı, han men törelerge tolıqtay bağınıştı. Olardıñ alaşı ataluı – han saylanğan kezde onıñ barlıq dünie-mülkin, üstindegi kiimine deyin «hantalapay» etip, ırımğa bir japıraqtan bölip alğan. Hanğa jeke menşik tiesili emes, ol bükil memlekettiñ iesi, onıñ sıbağası – elden bwyıradı degen tüsinik ornıqqan. Mine, osı alaşıdan «alaş» atauı şıqqan.

Şıñğıshan imperiyasında «Altı Alaş» atalıp, memlekettiñ äskeri küş-quatına negiz bolğan altı ru: Tatar, Merkit, Kerey, Qoñırat, Nayman, Jalayır. Keyin Merkitter Kerey ruınıñ qwramına engen, al Tatarlar – Altın Orda kezinde qalıptasqan bileuşisiniñ atımen «Noğay Ordası» bolğan, qauımdastıqtıñ negizgi müşesi bolğandıqtan, keyinnen noğay atanıp ketti. Qazirgi Edil tatarlarınıñ ol kezdegi atı – bwlğarlar. Bwlğa – ülken özen boyındağı el mağınasında aytılğan. Halıqtıñ atın özgertken orıstar şığısındağı jwrttıñ barlığın tatar dep atap ketken.

Moñğol imperiyasınıñ halqı etnikalıq jağınan moñğoldar, türkiler jäne tatarlar bolğan. San jağınan basım türkilerdiñ tili ortaq tilge aynalıp, Altın Orda islam dinin qabıldağanda, barlıq alaş, onıñ işinde tatarlar da, mwsılman bolıp, Altı Alaş birtwtas qauımğa aynaldı. Islam dinine kirmegen türkiler orıs knyaz'digine ketip, olardıñ äuletteri – Aksakov, Arakşeev, Ahmatov, Beketov, Bulgakov, Buharin, Godunov, Izmailov, Karamzin, Mendeleev, Miçurin, Turgenev, Çeremetev, Şişkov, YUsupovtar, t.b., – orıs memleketiniñ qalıptasuı men örkenietine eleuli üles qostı.

Jeke bıtırañqı knyaz'dikterdiñ bir ortalıqqa toptasıp, quattı memleket boluına negiz bolğan – orıs wltşıldığı. Wltşıldıq ideologiya jeleuimen bwrınğı özderine üstemdik etken körşilerin endi «polovcı», «kipçaki», «tyurki», «ordıncı» deudi qoyıp, barlığın da «tatar» deytin boldı jäne bwl ataudı jek köru, mensinbeu, tömendetu reñinde qoldandı. Osı wstanımmen Orıs memleketiniñ küre tamırınday özenmen attas halıqtıñ atı bwlğardan tatarğa özgertilip, özen «Velikaya russkaya reka – Volga» boldı.

Altın Ordanıñ ıdırauı kezinde Kerey men Jänibektiñ bastauımen alaştar şığısqa, Şu men Talastıñ boyına köşkende, noğaylar batısta qalıp qoydı. Qazaq atanğan bes Alaş özimen tektes türki rularımen birigip, irgeli el bolıp, derbes handıq qwrdı.

Alaş – memlekettiñ tiregi, onıñ qwndılıqtarınan alasısı bolğanımen, joğarğı bilikke wmtılmaytın bağınıştı qauım bolsa, qazaq – öz biligin öz qolına alıp, bölinip şıqqan jwrt. Etnikalıq twrğıdan qazaqtar bir tekti, bir tilde söyleytin, bir dindi wstaytın rulardan qwraldı. Wzaq uaqıt tağdırı, tili, dini ortaq bolğan noğaylar qazaq bolğan joq, qazaq bolğan rulardıñ islam dinin qabıldamağandarı da şettelip, basqa wlıstarğa, negizinen şığıs europalıqtarğa (orıs, mad'yar) siñisip ketti.

Sonımen, alaş – tegi jağınan qwrama, biligi – basqada bolğan qauım. Al qazaq – bir tekti, bir dindegi täuelsiz memleket qwrğan derbes qauım. Qazaq boluğa wytqı bolğan bes alaş özi tektes rularmen bir handıqqa birikti. Bwl birigu XV ğasırdıñ, ekinşi jartısında bolğanımen odan birneşe ğasır bwrın bastalğan ürdistiñ nätijesi. Bwlar alaşpız dep emes, «qazaq» bolamız dep birikti.

Mağına-mäni boyınşa qazaq – etnikalıq wğım, qalıptasqan derbes wlttı bildiredi, al alaş – sayasi-äleumettik wğım, müddelik qajettilikten tuındağan uaqıtşa qalıptasqan qwrılım. Alaş – odaqtas, qazaq –tuıs. Bwl twjırımdı bekemdeytin Abılay aytqan deytin: «Alaş – tuğan bolmaydı, ağaş – qwman bolmaydı» degen naqıl.

Alaş atauınıñ jañarıp, qasterli wğımğa aynaluı «Alaş» partiyasınıñ qwrıluı men Alaş qozğalısına baylanıstı. Resey otarşılığı kezinde jerinen ayırılıp, «Öz malın – özimdiki» dey almaytın halge tüsken qazaqtar Şıñğıshan däuiri men Altın Orda kezindegi alaştığın añsaytın küyge jetti. HH ğasırdıñ basındağı jağdayda wltımızdıñ köş basşıları tolıq täuelsizdikke jetudiñ mümkin emes ekenin tüsindi. Qazaqtıñ äli de quattılığı qaytpağan HİH ğasırda äskeri küşpen Reseyge qarsı küreske şıqqan Kenesarı da orıs patşasınan tolıq täuelsizdikti emes, qazaqpen bolğan şarttardı orındauın talap etti. Alaş ziyalıları Reseydiñ absolyuttik monarhiyadan monarhiyalıq-konstituciyalıq jüyege ötuinen ümittenip, bwrınğı Alaş ideyasın wstanıp, patşalıq biliktiñ jağdayında naqtı sayasi-äleumettik şaralardı (jerge ielik, oqu-bilim) iske asırudı maqsat etti.

Olardıñ «Alaş» atauın tañdauı, birinşiden, Resey biligine moyın wsınuı, tolıq täuelsizdik qol jetpeytin qiyal ğana bolatındıqtan, sayasi maqsat – avtonomiya alu boldı. Ol kezdegi qazaq qauımına avtonomiyadan göri, «alaş» wğımı tüsinikti edi. Ekinşiden, wlttıñ atımen «qazaq partiyası» delinse, separatistik piğıl retinde qabıldanumen qatar, wltımızdıñ qazaq atı da tärkilenip, «kirgiz», «kaysak» atalıp ketkenbiz. Aybındı estiletin «qazaq» atauın atqa minip, qılış wstağan orıstıñ kazaçestvosı ielendi. Bwl Edil bwlğarlarınıñ tatar atanğanımen taqılettes sayasat edi. Halqımızdıñ öz atın qaytarıp aluı da küş-jigerdi qajet etti. Qazaq ziyalılarınıñ Alaş wranın köteruiniñ tağı bir sırı – Reseydiñ qol astındağı bauırlas halıqtardı osı qozğalısqa tartıp, patşanıñ otarlıq sayasatına qarsı odaqtas tabu edi.

Joğarıdağı taldaulardan şığatın qorıtındı: Alaş – sayasi institut, ülken imperiyanıñ qwramındağı bağınıştı etnostardıñ birlesip, joğarğı bilikke moyın wsına otırıp, mümkindiginşe tirşilik müddesin qorğap, memlekettegi layıqtı ornın qamtamasız etu tetigi. Alaş institutı imperiyanıñ joğarğı biligimen betpe-bet aşıq kürespese de, tüptiñ-tübinde imperiyanıñ ıdırauına soqtıradı.

Sonımen, alaş – imperiyadağı bağınıştı etnostardıñ odağı. Bwl wstanımda bolğan Resey imperiyası kezindegi tatar, qazaq ziyalıları senatta mwsılman frakciyasın qwrdı, biraq patşa biligi olardıñ qadamın aştırmay, taratıp jiberdi. Qazan töñkerisinen keyin qazaq ziyalılarınıñ (M.Şoqay, M.Dulatov, A.Baytwrsınov) tağdırlas tuısqan qırğız ben özbekterdi qatarğa tartu äreketteri nätijesiz boldı. Keñes Odağı kezinde Baltıq jağasındağı odaqtas respublikalardıñ ortalıqpen jasağan qatınastarın nağız alaştıq sayasat deuge boladı. Osı jolmen olar wlttıq müddelerin qorğay bildi.

Biz tarihımızda jekelegen täuelsiz rular bolıp twrğanda birikken joqpız, alaş institutınan ötip, birlesudiñ jön-josığın igergen soñ, qazaq bolıp, şañıraq köterdik. Resey otarlığı kezinde wlttıq täuelsizdik twrmaq, alaştıqtan da ayırıldıq. Keñes däuirinde qanşa näubetti körsek te, alaştıq därejege jettik. Bwl jetistik Otan soğısındağı orasan zor qwrbandıqtar men odan keyingi bilim men önerdiñ damıp, wlttıq intelligenciyanıñ qalıptasuınıñ nätijesi edi.

Qazir, Allağa şükir, qaytadan täuelsiz qazaq boldıq. Alaştıqqa jetkendigimiz – qazirgi täuelsizdigimizge ielik etudiñ alğı şartı boldı. «Mıñ ölip, mıñ tirilgen» qazaqtıñ peşenesine jazılğanı – näubetke wşırağanda qwrıp ketpey, alaştıqqa arqa tirep, qaytadan qazaq bolıp, boy jazıp twrıp ketkendigi eken.

Sondıqtan da «Alaş» halqımız üşin qasterli wğım. Onı büginde wlttıq sanamızda ğana qasterlesek te, qaytadan Alaş boluğa wmtılmayıq. Bötenniñ biligine moyın wsınğan alaştıqtan qaytadan erkin qazaq boldıq. Endigi maqsatımız qazaqtığımızdı saqtau boluı kerek.

Tileuberdi SAYDULDIN,

QR WĞA akademigi

 

«QAZAQ» ATAUI

turalı tağı birer oy

Halqımızdıñ, memleketimizdiñ atauı – «qazaq» söziniñ qaydan şıqqandığı jaylı birqatar mälimettermen böliskim kelip otır.

Käriqwlaq aqsaqaldardan «Qazaq» sözi qaydan şıqtı?» dep swrasañ, auızşa şejireni aytıp: «Qazaq pen Sozaq ağayındı kisilerden tarağanbız» deydi. Biraq Sozaq turalı eş taratıp ayta almaydı. «Sozaq» degen atau Oñtüstik Qazaqstanda jäne Qırğızstanda – eki jerde audan, eldi meken atauı bolıp kezdesedi.

Al ğılımi negizdegi «qazaq» sözine kelsek, bwl söz 850 jıldarı grek monahı Epifanidıñ «Kavkaz öñirinde Kasogdiana degen halıq bar (kasog sözine qosılğan diana – grek-parsışa el wğımın beredi)» degen mälimetinde kezdesedi.

Al «qazaq» degen dwrıs atau Firdousidiñ «Şahnama» dastanında alğaş kezdesedi. Ol turalı 1830–80 jıldardağı eñbekterinde A.Levşin, O.Senkovskiy, nemis A.Vambiri jazğan. Nemis ğalımı «Türki halıqtarınıñ etnologiyası men etnografiyası» degen eñbeginde: «Qazaq esimi İH–H ğasırlarda bolğan. Qazaq handığı degen el Kök teñizdiñ (Aral teñizi) soltüstigin mekendep otırğan küşti äri köpsandı jwrt. Twrannıñ qastası Irandı qorqıtpaq boladı» dep jazğan. YAğni, 900–1000 jıldarı «qazaq» atauı, halqı bolğan. Onı Vizantiya imperatorı Konstantin Bogryanarodnıy (913–959 jıldarı ömir sürgen) «Ob upravlenii gosudarstvom» degen wlına ösiet kitabında: «Zihiyanıñ ar jağında Papahiya jeri bar, onıñ sırtında Kasahiya degen jwrt jatır. Kasahiyadan joğarı Kavkaz tauınıñ ar jağında Alan jeri bar» dep jazadı. Bwl Kavkaz tauınıñ teriskeyinde KASAHIYA degen memleket bolğan degeni.

934 jılı arab sayahatşı-tarihşısı Masudi öziniñ «Murudj äl dzahab» degen eñbeginde «Alan patşalığınıñ ar jağında kaşak (arab älipbiimen jazılğandıqtan, äri onı orıs ğalımı V.Minorskiy audarğandıqtan, «qasaq», «kasah» degendi osılay «kaşak» dep jazğan bolar dep esepteymin) degen halıq bar. Sol öñirdi mekendegen taypalardıñ arasında bwlarday betteri kirşiksiz taza, ädemi de körikti jwrt joq» dep jazadı. Masudi «kaşak» sözi «ör, öjet, täkappar» degen mağına beredi deydi. Onı audarğan V.Minorskiy «parsıdağı dayın sözge eliktep jaza salğan, äytpese sol kezdegi atauı «kasah» edi» deydi. Orıstıñ 965–1022 jıldardağı jılnamaşıları qazaqtı «kasog» dep jazğan. Odan keyingi 1000–1400 jıldar aralığında qazaq atauı jii äri köbinese dwrıs jazılğan nwsqalarında kezdesip otıradı.

Al janama derek közine sensek, «qazaq» sözi bizdiñ jıl sanauımızdıñ 3–4 ğasırlarındağı Horezm öñirindegi (Qañlı taypası bilegen) Topıraq qaladan tabılğan kisi esimderi arasınan (qañlınıñ 22 patşasınıñ tizimi) «kasak, kasasak (batır saq), pandsak (wstaz saq), Saqqazaq patşa» degen türde kezdesken…

Mine, qısqaşa ğana tarihi derekterge şoludıñ özi «qazaq» söziniñ, sol ataudı ielengen taypa, memleket, halıqtıñ arısı – bizdiñ däuirimizden bwrınğı 400–300 jıl (sonda «qazaq» atauınıñ alğaş kezdeskeninen beri 2400 jılday merzim bolğanı), berisi – bizdiñ jıl sanauımızdağı 8–9 ğasırlardan beri bar ekenin ayğaqtaydı. Al «qazaq» söziniñ mäni men mağınası turalı äli naqtı twjırım joq.

Al bügingi QAZAQ wltın (birqatar türki tildes wlttardı da qwrap otırğan) taypa-rulardıñ basım böligi 1–2 mıñ jıldan beri Qazaqstan jerin mekendegen, birqatarı keyingi qağandıqtarmen birge Şığıstan – Bayköl (Baykal köli ) mañı, soltüstik Qıtay, qazirgi Moñğoliya, Altay, Şıñjan ölkesi jerlerinen qonıs audarğan. Biraq barlığı da jüzdegen (mümkin, mıñdağan) jıldar boyı birese bir memlekettiñ qwramında, birese biraz mezgil ajırap qalıp, qayta qauışıp, qoyan-qoltıq ömir sürgen.

Amanğali ÄBUOV,

publicist

(«Feysbuk» paraqşasınan alındı)

«Obşestvennaya poziciya»

(proekt «DAT» №13 (284) ot 02 aprelya 2015 g.

0 pikir