Jeksenbi, 5 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 531. Jazılğandar — 36. Qaytıs bolğandar — 5
Ädebiet 4671 7 pikir 31 Naurız, 2017 sağat 11:09

Dulat Isabekov. Bonaparttıñ üylenui

Bügingi "Aytuğa oñaydan" Olimpiya apanı, Delegat jigitti, Saddam balaqaydı körgende esime eriksiz Dulat Isabekovtiñ "Bonapartı" tüsti...

 

"Balağa at qoyuğa kelgende qazaqtan ötken «nahal» eşkim joq. Olar düniejüzilik esimderdiñ qojasınday onıñ töbesine şığıp otırıp aladı da, «mınau ananıki eken, mınau mınanıki eken» dep bas qatırıp jatpay, qaysısı auzına tüsse sonısın alıp balasına japsıra saladı. Ol esim jaqsı ma, jaman ba, qazaq topırağına üylese me, üylespey me, üylese qalğan künde däl sonıñ balasına kelise me, kelispey me – onımen isi de bolmaydı. Tipti, sol özi qwrmettep otırğan adam kim bolğan, ne istegen, wltı qaysı, qazaqqa onıñ qatısı bolıp pa edi, bolmap pa edi, onı da oylap bas qatırıp jatpaydı. At pa – at, sonday bireu boldı ma – boldı, bola ma – boladı, basqasınıñ oğan keregi şamalı. Tipti, älgi adam bükil ömirin qazaqqa qarsı jwmsap jürip sarıp etse de ol onıñ atın balasına qoyudan tayınbaydı. Eger on million qazaqtı aralap şığa alsañız düniejüzindegi barlıq wlttar men taypalardıñ attarın tüp-tügel kezdestire alatınıñızğa kämil senemin.
Qazaqtar üşin düniejüzilik esimderdi emin-erkin iemdenu HH ğasırdıñ 30-60 jıldarı aralığında erekşe damıdı. Amerikanıñ alğaşqı prezidentinen bastap Qaraspandağı bazarkom Oqapqa deyingi attar Qazaqstanda tıñ jerlerdi igeru nauqanınday keñ auqımda emin-erkin igerildi. Düniejüzilik esimderdi iemdenu nauqanı barlıq ülken jañalıqtar sekildi är jerde ärtürli jürdi de, keybir alıs tüpkirlerge tım keş jetip, keş ayaqtaldı. Sol kezdegi sayasi oqiğalardıñ tiri körsetkişindey Oktyabr', Social, Avrora, Potemkin, Reva, Lyuciya, Kommuna, Stahan, Çapay, Şors, Roman, Rollan, Maksim, Marks, Engel's esimdi balalar köşe-köşelerde qwlınday şauıp jürdi. Tipti, bütin bir memleketter men astanalardıñ atına ie bop qalğan qara domalaq balalar da az kezdespeydi.
Bükil respublika şeteldik attarğa birşama toyattap, basın astaudan köterip, küyis qayırıp twrğan şaqta «Jideli» kolhozına bwl nauqan endi ğana jetip edi. Jalpı, bwl auılğa jañalıq bitken jwrttıñ eñ soñınan jetetin ädeti, tipti, sovet ükimeti de Sırdan keşip ötip, Allanıñ uısındağı alıs auıldı tabamın degenşe de eki jıl jürgen. Sovet ükimeti degendi bwl auıl kenetten estidi. Bes qanat qara üydiñ aldında qatpa qara kempir jaybaraqat jabağı jazıp otırğan, eki attı jerden şıqqanday taban astı sau ete qaldı. Sau ete qaldı da al kep bwnıñ atı-jönin, äkesiniñ atın, qaydan şıqqanın, kimnen tuğanın, kimmen twratının, sayasi közqarasın, bala-şağasın tüp-tügel swrap şıqtı. Swrap bolğan soñ: «endi siz sovet adamı bolasız» dedi de, attarına minip basqa üylerge ketti. Qara kempir tükke tüsinbey qaldı. Feodalizm kezinde tütken jünin socializm kezinde de jalğastırıp, qannen-qapersiz otıra berdi. Bütin bir däuirden bütin bir däuirge jün tütip otırıp-aq attap ketkenin ol oylağan da joq. Ertesine de oylamadı, öytkeni oylanatınday eşteñe de özgermedi: sol auıl, sol adamdar, sol üy, sol jün, sol tirşilik, sol külki, sol mwñ.
Tek bir jarım aydan soñ ğana bir qaraşa üy qızıl otau dep atalıp, mañdayşasında: «Jolsı bilar jasın kedler» degen eşkimge tüsiniksiz bir jazu men orısşa boqtay alatın «közi aşıq» mwrttı qazaq payda boldı. Älgi qızıl polatnayda qanday söz jazulı twrğanın ol üş künnen soñ keşke qaray on şaqtı qiqı-jiqı adamdı jinap alıp tüsindirip berdi. Söytse, ol wran eken. Wran bolğanda da kisiniñ zäre imanın wşıratın wran bop şıqtı. «Joyılsın baylar, jasasın kedeyler!» Mine, gäp qayda! Al bwlar osınday üzildi-kesildi sayasi wrannıñ astında üş kün boyı (!) mamırajay ömir sürip kelgen!
Jwrt jwmılıp iske kiristi de ketti.
Altı künniñ işinde bay joyılıp, kedeyler ğana qaldı.
Kelesi ayda wrannıñ «Jolsı bilar» degen jartısı öşirilip, «jasın kedler» degen ekinşi jartısı ğana qaldı.
Söytip, bwl öñirde jaña ömir – kedeyler ömiri bastaldı.
Sol qatpa qara kempirdiñ bügingi wrpağı Äbdäşim qazir osı auılda padaşı. Onıñ on bir balası bar, beseui qız, altauı wl. Sonıñ altınşı wlı, yağni, wldan kenjesi tuğanda bükil auıl bop onıñ atın bir auızdan Bonapart qoydı. Bayağı osı auılda alğaş payda bolğan orısşa boqtay alatın mwrttı qazaqtıñ bügingi wrpağı bwl balanı osılay atasa öte dwrıs boladı dep şeşti. Bonaparttıñ kim ekenin biliñkiremey bir top qiqı-jiqı qazaq dağdarıp qaldı. «Bonapart – francuz degen eldiñ patşası. Olardıñ küşti äskeri bolğan, bwl sonıñ komandiri,– dep däleldedi ol oyın. –Nemene, balañ Bonaparttay bolsa taqiyaña tarlıq qıla ma?»
Balanıñ äkesi Äbdäşim:
–Tarlıq qılmaydı ğoy, – dep kümiljidi. – Biraq, tım şetel eken. Osı özimizdiñ sovet mämläkätinen sol siyaqtı eşkim joq pa?
–Bar, – dedi osı auılğa alğaş orısşa boqtaudı üyretken qazaqtıñ twqımı. – Kotovski bar, Şors bar, Çapay bar. Biraq olardıñ bäri qoyılıp jür. Biz eşkimde joq jañasın alayıq. Öskesin balañ da bärimizge riza bop jürsin.
–Tım şetel eken-au…
–Nesi bar şetel bolsa! Wlttıq tar şeñberde qalmay keñirek, biigirek oylau kerek. Olar da bizdiñ attarımızdı alıp jatır ğoy.
–Qanday attardı?
–Bükil ämirika men nemis elin alıp qarañdarşı, Konrad degen familiyadan ayaq alıp jüre almaysıñ.
–Konrad?
–Iä, Konrad! Ol kädimgi siz ben bizdiñ ruımız!
–Qoñırat pa?
–Endi qalay? Qoñırat! Qiyadağı bir elder bizdi sıylap, ruımızdı familiya qılıp alıp jatqanda bizdiñ tomağa twyıq jatqanımız wyat emes pe? Olar da el, olar da mämläkät. Bonapart ta bir eldiñ azamatı. Esite qalsa wrpağı quanar, estimese äruağı razı bolar.
Mwrttı qazaqtıñ bügingi wrpağı logikalıq jağınan jwrttı jeñip ketti de, Äbdäşimniñ balası Bonapart dep ataldı.
Toy toylandı, azan şaqırıldı, at qoyılıp, resmi bekip ketti..."

Jazuşı Dulat Isabekovtıñ "Bonaparttıñ üylenui" äñgimesinen üzindi.

Äñgimeden üzindini alıp dayındağan - Säken Sıbanbay

Abai.kz

7 pikir