Senbi, 21 Qırküyek 2019
Alaş arısı 3861 2 pikir 14 Säuir, 2017 sağat 17:26

Sarı däpterdiñ sırı

 Barlıbektanuğa qalay keldim?

Men, Almatı oblısınıñ Aqsu audanına qarastı Arasan degen eldimekende düniege kelippin. Bwl öñir – respublika jwrtşılığına, alıs-jaqın şet elderge öziniñ şipalı da emdik qasieti zor suımen tanımal edi. «Qapal –Arasan» dep atalatın şipajayı bar. Sol öñirdegi Barlıbek Sırttanov atındağı orta mektepti tämamdap, «qazaq tili men ädebieti» mamandığınıñ qır-sırın jetik meñgerip, mamandanu üşin respublikalıq grant joldaması arqılı Torğay öñirindegi Ibıray Altınsarinniñ esimin ielengen Arqalıq memlekettik pedinstitutında oqıdım. Studenttik jıldarı wstazım äri ğılımi jetekşim Aybek Qalievtiñ tikeley tapsırmasımen Alaş ädebietin diplom jwmısına taqırıp retinde bekitip, osı saladağı keybir mäselelerdi zerttey bastadım. Mine, sodan beri osı – alaştanu salasına mamandanıp kelemiz.

6 sınıpta oqıp jürgenimde, yağni, 2006 jılı bizdiñ mektepte Barlıbek Sırttanwlınıñ  140 jıldıq mereytoyı qarsañında  ğılımi konferenciya ötken-di. Sınıp jetekşim, ğılım salasına baulığan alğaşqı wstazım – Qarlığaş Nwrmwhanqızı oquşı tiline layıqtap,  «Barlıbek Sırttanov jäne onıñ üzeñgiles dostarı» dep atalatın bayandama jazıp berdi. Men osı bayandamanı oquşılar konferenciyasında oqıp, qayratker Barlıbek turalı alğaş ret kölemdi mälimet alıp em... Keyin studenttik jıldarı «Qazaqstan tarihı» päninen B.Sırttanwlınıñ qoğamdıq-sayasi qızmetine baylanıstı referat jazğanım jäne bar. Zadında, Barlıbek turalı jazılğan zertteu eñbekteri men estelikter sanı – öte az. Osı küni jwrttıñ bäri bwl twlğa turalı mälimetti professor, zañger-ğalım marqwm Säken Özbekwlınıñ eñbekterinen bilip jür. Säken Özbekwlı – Barlıbektey twlğanıñ bağın aşıp, halqımen qayta qauıştırğan ğalım!

2016 jılı – Barlıbek Sırttanwlınıñ tuğanına 150 jıl tolğan-dı. Alayda, onıñ toyı elenbey, tasada qalıp qaldı. Tek tuğan ölkesi Aqsu audanında jergilikti halıqtıñ wyımdastıruımen şağın toy wyımdastırılğanı bolmasa, basqa eşteñe jüzege asırılmadı. Al, biıl – «Alaş!» wrandı halıqtıñ atoy salıp, wran tastap, sauın aytatın jılı. Alaş partiyası men Alaş Orda ükimetiniñ qwrılğanına twp-tura jüz jıl uaqıt ötipti. Bizdiñ Barlıbek – alğaşqı qazaq oqığandarınıñ biri. Sankt-Peterbordağı Imperatorlıq universitettiñ şığıstanu fakul'tetin kümis medal'men tämamdağan neken-sayaq qazaqtıñ biregeyi. Alaştıñ ülken oqımıstısı 1911 jılı üzeñgilesi äri töl qwrdası Älihan Bökeyhannıñ tapsırmasımen «Qazaq eliniñ ustavı» dep atalatın qazaqtıñ alğaşqı konstituciyalıq eñbegin jazıp şıqtı. Älihan, Ahmet, Mirjaqıptarmen qatarlasa jürip, Alaş qozğalısınıñ teoriyalıq negizin saldı. Mwrattas, müddeles bauırlarımen birge: «Jasasın, Alaş, jasasın!» deytin zamanğa bar ınta-jigerimen nıq qadam basıp edi, amal neşik, keudege tüsken qwrt auruı dendep, alqımnan alıp, qan tükirip, aqırı 1914 jıldıñ 26 qaraşasında ğwmır-japırağı üzildi. 48 jastağı Barlıbek fäni ğwmırdan baqiğa attanğanda, «Qoş, qarağım, Bäke!» dep jüregi qars ayrılıp Älihan qaldı añırap, «Qayran, Bäke!» dep şäkirti Mwhamedjan Tınışbaywlı qalıp edi  bozdap. (Ä.Bökeyhan, «Barlıbekti wmıtpasqa», «Qazaq» gazeti, 1914, № 90. 16 dekabr'; M.Tınışbaywlı, «Barlıbek Sırtanov», «Qazaq» gazeti, «Qazaq»,1915, №95,96). Wltı üşin «jürek mayın şam qılğan» Alaş qayratkeri barlıq qazaqtıñ jiılıp, «Alaş tuı astında...» bolğan zamanına jetpedi. Eger bekzat Barlıbektiñ ğwmır-däureni erte ayaqtalmağanda, zamandası Älihanmen qatar jürip, «Alaş Orda» wlttıq-territoriyalıq memleketin qwrısar edi; qazaqtıñ konstituciyalıq qwqığın qorğaytın tağı da basqa zañ jobaların jazar edi; keleşek jastarı üşin oqu qwralın dayarlap, öziniñ joldastarımen birge qazaq ğılımınıñ irgetasın qalar edi. Iä, osılay isteytin edi. Sodan soñ ol da... stalindik repressiyağa wşırap, türmeli quğın, sirgeli sürgindi körip, atu jazasına kesiletin edi...

Sonımen, ne kerek, Alaştıñ 100 jıldığı ayasında Barlıbek Sırttanwlınıñ ğılımi-şığarmaşılıq ğwmırnamasına şolu jasap, twlğanıñ önegeli isterin wrpaqqa nasihattaudı qolğa aldıq. Künnen-künge är jerden tirnektep izdegen ruhani qazınanı jürek tübinen jalğannıñ jarığına şığaruğa mümkindigimiz arttı. Mümkindik artqannan keyin, qolımızdı şiderlemedik...  Osı jıldıñ 23 qañtarında belgili qoğam qayratkeri, ğalım, qazaqtıñ qayratker qızı Gülşa Täñirbergenqızımen kezdesip, män-jaydı bayandap, ol kisiden birqatar tarihi qwjattardı alğan edik. Qolğa tüsken tarihi qwjattar – Gülşa apaydıñ äkesi, belgili qalamger, ölketanuşı Täñirbergen Qalilahanov esimdi aqsaqalğa tiesili. Kezinde Täñirbergen aqsaqal Alaş qayratkeriniñ wrpaqtarımen jaqın aralasıp, Bäkeñ jaylı ğılımi-izdenis jwmısın jürgizipti. Bwnı – bizdiñ qolımızğa tüsken qwjattar ayğaqtaydı. Täñirbergen atamızdıñ jeke mwrağatındağı qwjattıñ biri – Käke (Abdulqadır) Barlıbekwlınıñ ömirbayan ülgisinde jazılğan kündelik-däpteri. Bwl kündelik – osı uaqıtqa deyin eş jerde jariyalanbağan jäne ğılımi aynalımğa tüsken emes. Kündelik osı twrğıdan alğanda mañızdı häm salmaqtı bolıp otır.  Bwl kündeliktiñ tarihi mañızı – Barlıbektey arıstıñ tuğan jeri, ösken ortası, ata-anası, jan-jarı jäne wrpaqtarı turalı jazılğan derekterdiñ şınayılığında.  Abai.kz aqparattıq portalınıñ oqırmandarına osıdan 50 jıl bwrın jazılğan kündelikti sol qalpında, eş özgerissiz wsınıp otırmın. Qabıl alıñızdar!Eldos Toqtarbay,

ädebiettanuşı

***

Käkeniñ kündelgi

 

Ömirbayan

Men, Abdil-Qadir (Käke) Barlıbekwlı Sırtanov 1898 jılı 21 iyun'de Almatı qalası Baribaev köşesi №5 (oñtüstik jağı) YUnnıh-Komunar köşesi №11 üyde, ortaşa auqattı sem'yada tudım.

Şeşemiz sauatsız – Erkejan Atalıqqızı. Törkini – Qapal-Arasan mañındağı twrğınnan, Töre-Töleñgit eli. Şeşemizdiñ äkesi Atalıq eñbekşi kedey adam bolğan. Arasandağı qazaq-orıstardıñ siırın bağatın. Şeşesi Qırmızı şeber, on sausığınan bal tamağan. Şeşemiz 1942 jılı mart ayında qaza taptı. (Sol Jansügirov poselkasında twratın Rahima kisi Jwmabaeva nemere siñlisi, Qasımov Bayğali biledi).

Äkem Barlıbek Sırtanwlı Sırtanov Aqsu audanı qazirgi Şoqan Uälihanov atındağı sovhozdıñ №2 Süttigen ferması ornalasqan jerde 1866 jılı tuğan. 1914 jılı 1 / XI de Süttigen-Bölek, Bwrğan degen jerde 48 jasında qaza boldı.

Barlıbek, Twrlıbekterdiñ äkesi Sırtan oquğa Almatığa attandıradı. Ekeui gimnaziyada oqidı. Gimnaziyağa tüsuine, oquına Qapal ueziniñ naçal'niginiñ tilmaşı Janğazı degen adam sebep boladı. (Janğazı – Arasannıñ Suıqsayın mekendegen kedey şarua sem'yasınan uçilişe bitirgen adam eken. Ruı – Baqı).

Barlıbek Sırtanov Almatı ( ol kezde Vernıy gimnaziyasın altın medal'men bitirip, Leningrad (Sankt-Peterburg) qalasındağı universitettiñ arap tili fakul'tetine emtihansız tüsip, onı kümis medal'men bitiredi. Sodan Taşkenttegi Sredne-Azyatskiy upravleniada qızmette bolıp, 1894-1895 j. Almatıda- Vernıyde oblostnoy upravleniada çinovnik-perevodçik qızmetinde bolıp, 1908-1909 jıldar qızmetinen bosanıp, 42-43 jasında Süttigen-Bwrğan boyına köşip baradı. Qızmetinen bosau sebebi 1-şi ol kezde auıru boladı, 2-şi sayasi közqarası senimsiz dep tabadı. Üytkeni 1905-1906 jıldarda Pakatilov degen jandaral aldında (Vernıyda) tilmaş bola jürip, qoğamdıq jwmıstarmen şwğıldanadı:

1) 1905-6 j.j. Panfilov pen YUnnıh-Komunarov köşesiniñ tüyisken jerindegi üyde (Qazirde detbol'nica) birinşi mwsılmandar kitaphanasınıñ aşıluına kömek beredi;

2) Jetisu guberniyasına qarastı Qazaq, Qırğızdarğa qıstaq salıñdar, jerdi mekendep, twrğın el bolıñdar, mektep aşıñdar, mektep salıñdar degen iske kirisedi. (Bwl turalı qolda derekter, dälelder bar).

3) Patşa ükmetiniñ sayasatın sın közben qarağan qazaq, tatar oqığandarımen sıbaylas boladı;

Qazaqtıñ ataqtı oqımıstısı – Qarataev Baqıtjan siyaqtı adamdarmen birge oqıp, birge bolğan.

Mısalı, Balıqtı tauınıñ üstindegi Aqtastı Qoñırskiy degen eki qıstaqtı saldıruda zor qatnası bar. Jane Qarağaştağı Maman-Twrıspek mektebtıñ salınuınada kömegi bolğan.

4) Sol kezdegi Tasbeget-Abakum kazak orıstarı Aqsudıñ suın qarapayım qazaqtarğa uağında bermey zorlıq jasağan uaqiğalarına Barlıbek aralasadı. Ayta berse, Barlıbektiñ ädildik-momındıq turalı köp eñbegi bar eken.

Barlıbekte 2000 mıñday sayasi jäne basqa türli kitaptarda bolğan (Men de spisogı bar). Ol kitaptardı Il'yas Jansügirov mwğalim bolıp jürgende paydalanıp, kerektisin alıp-saqtaptı berip jürgen.

Barlıbek Sırtanov sol zamandağı politsanıñ baqılauında bolu kerek. Mısalı, 1912-1913 jıldar Qapal uezdnıy naç-ktıñ pomoşnigi, sol kezdegi Arasan eliniñ volostnoy upravitelimen 4 ret kelip üydi tintip kitaptardı oyıstırğan, sonda men auıldamın.

5) Qazaq, qırğız balalarınıñ talaptıların oquğa tüsiruge kömek beredi. Mısalı Toqaş Bokin, Oraz Jandosov, Jwbanış Böribaev t.b. Bwdan basqada köptegen köp äleumettik jwmıstarı tolıp jatır. Onıñ bärin aytıp jetkizuge negizgi derekterdi uaqıt köp kerek.

Men, Sırtanov (Käke) Abdil-Qadır (Qadır) Barlıbekwlı altı jarım jasımnan oqıp, hat tani bastadım. Almatıda mwsılmanşa Ilham bay mektebinde eki jıl, ozat gimnaziyada altı jıl oqıp, 1912 jılı türli sebepterden gimnazia bitire almadım. 1918 jılı iyun', iyul' aylarında Aqsu audanına sovet ükimeti uaqıtşa ornadı. Ol kezde men auılda mal bağatınmın. Men, 1920 jıldan bastap 1958 jılğa deyin qızmet atqarıp, qazır pensionermin. 1920 jılı Aqsu bolısına Beysembaev Esmurat bolıs revkom bastığı bolıp kelgende, men üşinşi auılda auılrevkomınıñ müşesi jäne qatşısı bolıp qızmet atqardım. 1921 jılı fevral' ayında meni Aqsudağı volrevkom qaramağına aldı. Onda joğarıdan kelgen qağazdardı köşirip, auıl-auıldarğa taratıp, ügit-nasiğatşı taratuşı boldım.

Sol jıldarı obkomnan kelgen .... Orazalin joldastıñ wsınısımen Aqsuda qazaq-tatar körkem önerpazdar üyirmesisin wyımdastırıp, onıñ repertuarın jetildirip jäne spektakildi qoyudı wyımdastırdım.  Sol jılı yağni 1921 j. Aprel' ayında meni armiağa aldı. Lepsi jaqtağı köterilgen aqtardıñ bandılarımen küresu jwmısına Aqsu revkom VKP (b) partiyasımen voprevkom jiberdi. Lepsi uezi, Üş-Aral, Alaköl audandarında eki ay jürip, tapsırılğan qızmetti atqarıp qayta oraldım. 1922 j. YAnvar' ayınan 1922 j. Dekabirine deyin Qapalda volispolkom predsedateli qızmetin atqardım.

1923 jılı yanvar' ayınan iyul' ayına deyin Aqsudağı volispolkom predsedateli bolıp qızmet istedim.1923 jılı sentyabr' ayına deyin Aqsu volkom partiyası men volispolkomnıñ tapsıruımen 3-şi auıl Süttigende tört klastıq mektep salu jwmısımen şwğıldandım. Aul aktivteriniñ kömegimen mektep salınıp, balalar oqi bastadı. J. Jetekbaev Qasımbay sol mektepte mwğalim boldı.

1923 jılı sentyabr' ayınan bastap Qapalda halıq sot qızmetin atqardım. 1924 jılı Taldı-Qorğanda upolnoçennıy gubernskogo suda bolıp istedim. 1925 jılı Almatıdağı gubernalıq sottıñ alqa müşesi qızmetinde boldım. 1926 jıl – 1928 jıl aprel' ayına deyin Jarkent, qazirgi Panfilov qalasında gubernalıq sottıñ upolnomoçennıy bolıp jäne Jarkent uezinde sud'ya qızmetin atqardım.

1928 j. Aprel' ayınan dekabr' ayına deyin Almatıda gubernalıq sottıñ zampredi qızmetinde boldım. (Pred guberda Sırgabekov Nığmet bolıp edi). Altı jıl sot jwmısındağı dokumentter mende qızmetti jaqsı atqarğanım üşin qwrmetti qağazdar mende. 1928 jılı dekabr'de sot jwmısınan bosap, İle özeni stansisı naçal'niginiñ 2-şi orınbasarı bolıp istep, 1930 j. avgust ayında ol qızmetten bosadım.

Osı uaqıttan bastap Aqsudıñ 3-şi auılı «Süttigen» tağı basqa 3-şi auıl qaramağındağı eldi aralap, kolhoz wyımdastıruda belsene jwmıs atqardım. 1930 j. oktyabr' ayına deyin (spravka bar). 1930 j oktyabr' ayında Almatı kelip, qalalıq avtotransport wyımınıñ qızmetine kirip, Qazaqstanda birinşi aşılğan 6 aylıq kursini bitirip, sol avtotransport basqarmasında şofer-vulkanizator bolıp sol jılı avtotehnikumda oqıdım.

1933 jılı iyul' ayınan avtoşkolda avtomobilden jäne qaladağı köşe qozğalısınan sabaq üzdiksiz qızmet atqarıp, 1958 jılı 10 iyul'den pensionermin.

Birneşe ondağan jıldar boyı üzdiksiz jwmıs istegenimdi qwrmettep, avtoşkola kollektivi demalısqa şığarıp saldı. Qazir avtokollektiv bergen üyde twramın. Almatı qalası Şevçenko köşesi №174 D, kv 3, teefon 4-42-37.

1920 jıldarı partiyalıq qızmetke kirip, 1924 jılı partiya müşesine kirdim. 1930 jılı türli sebepterden partiya qatarınan şığıp qaldım. Ärine, ötken uaqıt pen qazirgi uaqıt birdey emes qoy. Men wzaq uaqıt tergeude jäne baqılauda jürippin. Baqılau 1956 jılı siz baqılaudan bossız degende ğana biraq bildim. Mine, osınday aqtı qara dep, şaş al dese basa alğan zaman edi ğoy ol uaqıt. Orta derejeli bilim boldı.

Ömirlik joldasım – Orazbekqızı Sırtanova Güliş qazir 66 jasta. Qazir üş wl, üş qızımız bar. Bir wlımız Bayan Sırtanov 1941 jılğı Otan soğısınıñ, köp .... işinde ketti.

Ülken qızım Qarağandıdağı glaznoy institut vraç jäne medinstitutta mwğalim, partiya müşesi;

Ortanşı qızım Kegen audanında vraç- VLKSM;

Kişi qızım – VLKSM, Almatı medinstitutınıñ soñğı kursında oqıp jür.

Ülken wlım Sovet minstirde;

Ortanşım avtoşkolda – mwğalım – instruktor;

Kişi wlım, zam.minsterstva avtotrans soñğı qızımnan basqalardıñ bäri de sem'ya qwrğan. Nemerelerim ösip jatır. Aldı instituttıñ 5 kurssinde. Kişileri det.sad, besikte.

İstegen qızımetterime baylanıstı alğan sıylıqtarım tömendegişe:

  1. Birinşi bes jıldıqtıñ orındaluına baylanıstı «1932 goda zaverşayuşego pyatiletku orden-znak 1917 SSSR. 1932.
  2. Medal' za doblestnıy trud Velikoy oteçest'.voyne 1941-1945 g.g.
  3. Znak otliçnik Socialistiçeskogo sorevnovaniya ministertvo avtotransporta KazSSR.
  4. Radiopriemnik «Aktava» za horoşuyu i bezupreçnyuyu rabotu.
  5. Televizor «Start 2» s uhodom na pensiyu.
  6. Delovoy otzıv i blogadarnost' ot prizidiuma Djargentskogo ueznogo ispolnitel'nogo komiteta nıne Panfilovskiy r-n, Djetısuyskoy obl. Ot 11 – go marta 1928 g za №38/0/10.
  7. Jeti dana gramotalar, onıñ beseui qwrmetti – nagradtaldım.

Onı avtotransport kollektivı jäne profsoyuzdıq respublikalıq komiteteti nagradtağan bolatın.

Köptegen alğıstar men zattay sıylıqtar aldım.

Mine meniñ tirşiligimdegi qısqaşa ömir tarihım men istegen jwmıstarım.

19  IV 1967 jıl, Käke Sırtanov

Käke atamız jazğan kündeliktiñ  birinşi beti

Barlıbek Sırtanwlı

Käke (Abdulqadır) Barlıbekwlı

Käkeniñ otbası. Fotosuret – Qarağandı qalasında twratın Käkeniñ qızı 96 jastağı Mügilsim äjeniñ jeke mwrağatınan alındı.

Abai.kz

2 pikir