Beysenbi, 22 Tamız 2019
Anıq 7145 2 pikir 6 Mausım, 2017 sağat 11:26

Äbu Nasır äl-Farabidiñ izgilikti qoğam jönindegi ideyaları

Memleketti küşeytip, täuelsizdikti qorğaytın qoğam qanday boluı qajet? Bwğan qatıstı adamzat tarihında Platon, Aristotel', Äl-Farabi sındı iri oyşıldar jauap bergen. Kemeñger twlğalardıñ izgilikti qoğam qwru jönindegi ideyaları qaşanda örkenietti memlekettiñ ülgisi, ölşemi bolıp tabıladı.

Adamzat qoğamı qanşalıqtı dami bersin, bügingi aqparattıq tehnologiya üstemdik qwrğan ğasırda da izgilik, adamgerşilik, qayırımdılıq äleumettik ortanıñ tereñdigin ayqındap, memlekettiñ bolaşağın şeşetin qwndılıq retinde öziniñ tarihtan beri kele jatqan ornın saqtap qala bermek. Alaş ziyalısı Jüsipbek Aymauıtov jazıp ketkendey, «Mädeniet jüzinde adam balası qws bolıp wşıp, balıq bolıp jüzip, alıstı juıq boldırudı anıq qalap otırsa da, birin-biri öltirudi, zorlığı qiyanatı qalmay otır. Nege? Adam tärbieniñ qwlı boluğa jetpey, äli küngi tabğattıñ qwlı bolıp jürgendigi. Adam balası tabiğatqa qaşan qwl boludan qwtıladı? Anıq aqılğa biletip jalpı jwrt jaqsı tärbieli bolğanda qwtılmaq. Adamşılıqtıñ tarihına köz jügirtsek, ömir jüzinen mısal qarastırsaq, ataqtı danışpandardıñ pikirin, sözin bayqasaq tärbie adamdı bwzuı, tüzeui körinedi [1.133 b.]. Wlt, wlt twlğası, memleket, wrpaqtıñ ziyalılığı, twlğalanuı bwnıñ barlığı adam balasınıñ öziniñ bastapqı tabiğatınan ruhani deñgeyi arqılı ajırap, wlttıq tabiğat pen kisilik tabiğattı ielengendigin körsetedi. Jüsipbek Aymauıtovtıñ aytıp otırğan tabiğatı qorşağan orta, ata meken tabiğatı emes, adamdı tarih pen mädeniet üderisinen bölip alıp twyıqqa tireytin tabiğat, yağni nadandıq.

Qoğamnıñ negizi, bolaşağı wlttıq tärbiege täueldi, wlttıq tärbie bolmasa qoğamdıq ortada kisilik qalıptaspaydı. Kisiligi joq qoğam memleketke, onıñ bolaşağı wrpaqqa qajetti qwndılıqtardı bere almaydı, bwnday orta tarihtıñ boyındağı ruhani dünielerdi keyingi uaqıtqa jetkizuge, memleket müddesin qorğauğa qabiletsiz keledi. Sondıqtanda örkenietti memlekettiñ bet-beynesi onıñ mädenieti, äleumettik ortada adam boyında kislik qasietterdiñ orın aluımen körinedi. Äl-Farabi jazıp ketkendey, memlekettiñ ruhın qoğamdağı adamgerşilik, qayırımdılıq, ädilettilik, şınayılıq, twraqtılıq, izgilik köteredi, ruhani qwndılıqtarı ğana saqtay aladı.

Äl-Farabi öziniñ «Qayırımdı qala» eñbeginde adam tanımınan bastau alıp, onıñ qızmetimen (isimen), ruhani ömirimen jalğasatın qwndılıqtardı, bilim türlerin keñinen taldağan. Oyşıldıñ wğımınşa qoğamnıñ beriktigi, twraqtılığı, küştiligi imandılıqtan, jaratılıs qwdireti turalı adamzattıñ dwrıs tanımınan (ilimnen) bastau almaq. Barlıq ğalam, adam balası üşin bir ğana män, bir ğana negiz bar, ol jaratuşı. Äl-Farabi iliminde jaratılıs aqiqat, aqiqat turalı dwrıs bilim, adam balasınıñ jaratılıs aqiqatın dwrıs wğınuı Birinşi Twlğa turalı dwrıs biliminen körinendi. Qazaqta, «jalğızdıq bir Allağa ğana jarasadı» degen wğım osıdan tusa kerek. Bwnıñ mäni adam qanşa ataqtı bolsın, danışpan, kemeñger, batır, säuegey bolsın, barlıq adamzattı özine qarata bersin ol adam dünieni özgerte almaydı, tabiğattı qayta jasay almaydı, kärilikti jeñe almaydı. Sondıqtanda barlıq qwdiret, minsizdik jaratılıs iesiniñ qwdiretine ğana üylesedi, sol ğana barlıq jaratılıstıñ iesi boluımen ğana dara degen wğımdı bildiredi. Ziyalı adam öz zamanında imandılığı, dini bilimi, qabileti, tärbiesi, adamgerşilik qasietteri arqılı adamzatqa, wltına, dini men diline dwrıs qızmet etip, wrpaqqa izgiligi mol isterin qaldıra bilse adamzattıq keñistiktegi twlğalıqqa qol jetkizbek, biraq adam qanşa kemeñger bolsa da Birinşi Twlğa beynesin bile almaydı. Demek qoğamnıñ, adamzat qoğamınıñ, wrpaqtıñ beybit ömirin, izgiligin qalıptastıratın jalpığa ortaq dwrıs bilim, dini sauattılıq jäne parasattılıq. Bwlar qaşanda adamzattıq mädeniet pen örkeniettiñ tiregi bolıp tabıladı.

«Birinşi Twlğa – barlıq jan bitkenniñ ömir süruiniñ bastapqı sebebi. [Jalğız] sol ğana kemşilikten ada: basqa jan bitkenniñ bärinde – Odan basqasında eñ bolmağanda bir kemşilik nemese birneşe [kemşilik] bar. Al Birinşini [Twlğanı] alatın bolsaq, ol mwnday [kemşiliktiñ] bärinen ada, öytkeni Onıñ tirşiligi kämil jäne bolmısında basqanıñ bärinen ozıq, Odan kämil jetilgen eş närse joq jäne odan bwrın eşnärse de bolmaq emes. Bwl rette onıñ tirşiligi eñ märtebeli därejede äri izge, äri kämil jetilgen» - dep jazıp ketken Äl-Farabi [2.60 b.]. Adam balası tarihtıñ qaynağan däuirinen qanşa alıstağanımen ol dinnen, jaratılıs aqiqatı turalı wğımnan alıstamaydı. Din adamzat balasınıñ äleminde, dwrıs ömir sürudiñ jolın saqtap twru üşin Jaratılıs iesiniñ adamzatqa salıp bergen tura jolı. Osı tura joldıñ basında Birinşi Twlğa aqiqatı qwr payım türinde emes, aqiqattı bilim, parasattı tüsinik, kemel wğım boluı tiis. Sebebi izgilikti qoğam, memleket halıqtıñ dwrıs dini tanımınan, biliminen şığıp otıradı. Äl-Farabidiñ bwl wğımına Abay öziniñ Otız segizinşi qara sözinde bılay dep jauap bergen: "Külli adam balasın qor qılatın üş närse bar. Sonan qaşpaq kerek: Äueli –nadandıq, ekinşi – erinşektik, üşinşi – zalımdıq.

Nadandıq – bilim-ğılımnıñ joqtığı, dünieden eş närseni olarsız bilip bolmaydı.

Bilimsizdik hayuandıq boladı.

Erinşektik – külli düniedegi önerdiñ dwşpanı. Talapsızdıq, jigersizdik, wyatsızdıq, kedeylik – bäri osıdan şığadı.

Zalımdıq - adam balasınıñ dwşpanı. Adam balasına dwşpan bolsa, adamnan bölinedi, bir jırtqış hayuan hisabına qosıladı»[3. 100 b.]. Äl-Farabidiñ, Abaydıñ, Jüsipbek Aymauıtovtıñ aytıp otırğanı adamdı, sol arqılı memleketti, wrpaqtı, wlttı saqtaytın kemel bilim. Adamzattıq bolmıstıñ mäni onıñ boyındağı izgiligimen körinse, izgilikti qoğamnıñ kilti wrpaqqa taza din, kemel bilim, dwrıs ilim arqılı tabıstalmaq. Zamanıñda bilim men ğılım bola twrıp onı dwrıs ielene almasañ, memleketiñe bilimiñ men ğılımıñ arqılı kömektese almasañ ilgerileu bolmaydı. Äleumettik ortadağı damu, adam bolmısınıñ örisindegi ruhani damudan bastaladı. Ruhani damudıñ negizinde dwrıs tanım, tarih, otan, keler wrpaq aldındağı jauapkerşilik twr.

Joğarıda aytıp ötkenimizdey adamzat düniesine, halıqqa, wltına jäne onıñ dünielerine aqıl parasatı men bilimi arqılı qızmet ete bilgen adam ziyalı adam. Şınayı (dästürli) dinniñ özi adamzattan ziyalılıqtı talap etedi. Wlttıq müdde, halıq igiligi jolında jürgen adam kökiregi oyau, minezi dwrıs, şıdamdı, qayrattı, batıl boluı qajet. Nağız ziyalı adam özin wltınıñ qızmetşisi sanaydı. Kemeñger babalarımız aytıp ketkendey, wrpaqtıñ qaşanda özin, ömirin qor qılatın närselerden aulaq bolğanı jön. Adamnıñ şınayı, äri dwrıs bilimi onıñ tanımın saqtap twradı. Egerde nadandıq bolsa, qoğamdağı barlıq kemşilik sauatsızdıqtan, ädiletsizdikten, ädepsizdikten şığar bolsa wrpaq öziniñ, memleketiniñ bolaşağına qajetti köptegen mümkindikterden qolı üzui mümkin. Qaşanda adamnıñ dinine, diline küş beretin bilim, körkem minez.

«Qayırımdı qala twrğındarın alatın bolsaq, - degen Äl-Farabi, - ata-babalarınıñ közqarastarına säykes olardıñ boyında qalıptasqan ruhani jağday olardıñ jandarın materyadan azat etedi» [2. 170 b]. Adam özin qorşağan ortamen, tabiğatpen, qoğammen intellektualdıq baylanısta boluı tiis. Intellektualdıq baylanıstıñ biik körinisi parasattılıq. Ata babalarımız ata mekenmenen parasattı negizde baylanısu nätjesinde mädenietti, wrpaqtıñ müddesine qızmet etetin tarihtı qalıptastırğan.

Äl-Farabidiñ ideyalarınan tüsinetinimiz memleket halıqtıñ, jeke adamnıñ ruhani bolmısınıñ tolıqqandılığımen, tereñdigimen nığayadı. El bolmısınıñ negizin qwraytın wrpaqtıñ bolmısı bolsa, jaña aytıp ötkenimizdey dwrıs senim, dwrıs tanım, dwrıs bilim, densaulıq, tabiği ortanıñ tazalığı, qoğamdıq ortadağı qayırımdılıq, adamdardıñ bir-birine degen adamgerşiligi, jauaptılıq memleketti körkeytedi. Wrpağın dwrıs tärbielep, qorğay bilgen eldiñ wrpağı elin qorğaydı.

Qay jağınan bolmasın adam bolmısındağı, qoğam ömirindegi jasandılıq qayırımdı ortanıñ bolmısına jat. Oyşıldıñ özi jazğanday, «közsiz batırlıq erlikke wqsas, ısırapşılıq jomarıttıqqa wqsas, äzilqoylıq ötkir tildilikke wqsas, jaramsaqtıq doskerlikke wqsas, özin-özi kemsitu kişipeyildilikke wqsas, kölgirsu adamdağı adaldıqqa wqsas. Osı şetkerlikterdiñ işinde jaratılısımız boyınşa özimizdiñ beyimdirek twratındarımız bar bolğandıqtan, biz bwlardan caqtanuımız qajet. Qaterli istiñ twsında batıldığımız jetpey qaluşılıq, jaratılısımızda özimiz beyim twratın sarañdıq bwğan mısal bola aladı» [2. 222 b]. Qoğamdıq ortadağı adamdardıñ bir-birine degen qarım-qatınasınıñ negizindegi şınayılıq el bolmısınıñ deñgeyin arttıradı. Jalğan närselermen el müddesine qatıstı mäseleler şeşilmeydi. Şınayılıq, dwrıs minez ösip kele jatqan buınnıñ bolaşaqqa dwrıs bağdar (tärbie) aluına ıqpal eteri sözsiz. Sebebi şınaylıq pen dwrıs minezdi talap etetin qaşanda uaqıt.

Äl-Farabdiñ wğımınşa kez kelgen närseniñ şegi boladı, ol şekten eş närse de şığıp, asıp kete almaydı. Mäselen batırlıqtıñ şegi tarih, kez-kelgen batırlıq tarihtan asıp, nemese ozıp ketpeydi, onıñ wyası tarih. Sol siyaqtı jalğan ädette qoğamnan, uaqıttan asıp ketpeydi, qoğam qajettikteri, uaqıt, zaman talabı şınayı minezdi talap etedi, uaqıtı kelgende ol ayqındalıp otıradı.

Äl-Farabidiñ aytuı boyınşa, adamdı tabiğatınan adamğa jau dep wğu da qate.  Qayırımdılıq adamnıñ tabiğatında bar närse. Adam balasınan ruhani ömirdiñ şegi qayırımdılıqtı, izgilikti talap etedi. Bwnı HH ğasırdıñ basında ömir sürgen batıs ğalımdarı «şekaralıq jağday» dep tüsindirgen. Qazaq filosofiyasında «jalğan dünie» degen wğım bar. Bwnıñ mağınası adam ömiriniñ mäni de, säni de jiğan düniesimen emes, wrpaqqa, elge jasağan isimen ölşenedi degendi bildiredi. Sol siyaqtı Äl-Farabi filosofiyasında zerdelengen qayırımdılıq, izgilik mäseleleri adamzat balasına ortaq, onıñ tabiğatınıñ mänin aşatın, adamnıñ twlğalıq qasietterin tarih qatparınan arşıp alatın qwndılıq.

Adamdı qadirleytin, öziniñ töl qwndılıqtarın däripteytin, saqtay alatın, keyingi wrpaqqa dindi, adamdı, tabiğattı qwrmetteudi üyrete biletin, qwndılıqtarın tabıstay alatın el ğana qayırımdı memleketti qwra aladı.

Memlekettiñ qayırımdılığı adamınıñ ruhani baylığında, barlıq qoğamdıq sana türlerin (din, bilim, tarih, mädeniet, öner, ğılım, zañ jäne t.b.) saqtay alğan, onıñ qızmetin wqıptı paydalana bilgen  qoğam öziniñ ökili jeke adamnıñ boyındağı qayırımdılıqtı oyata biledi, adamınıñ kisiligi arqılı memleketti qayırımdı memleket (qala) deñgeyine şığaradı. Äl-Farabi bılay degen: «Dini senimderi keybir eski teris közqarastarğa negizdelgen retterde qala nadan nemese adasqan qala bolıp şığadı» [2. 178 b]. Şınımende qoğamdıq ortadan oqşaulanbaytın, bilimi, senimi, közqarası arqılı ögeylenbeytin, memleketiniñ bolaşağın öz bolaşağımen wştastıra bilgen eliniñ ömirin, dinin, tarihı men dästürin, qwndılıqtarın saqtaudağı ata babasınıñ, yağni eldiñ täjiribesin qwrmettep, ruhani ömirine, bolaşağına paydalana biletin adam qayırımdı adam, qazirgi sözben aytqanda zamanınan qalmaytın örkenietti adam.

Qayırımdılıqtıñ tarihta qalatın, keyingi uaqıttıñ qwrmetine bölenetin alıp beynesi memleketke qol wşın beru.  El, halıq, wrpaq üşin aqıldı, bilikti, sauattı, tözimdi bolu. Baylığı men küşine sengen memleket jöninde Äl-Farabi, «...olar bılay dep wyğarğan: qala bitken bir-birimen küresip, jaulasuğa tiis, bwl qalalardıñ eşqanday därejesi joq, bwlarda  eş bir tärtipte joq jäne bwl jerde basqalarğa qarağanda sıy-qwrmetke nemese tağı bir artıqşılıqqa jalğız özi layıq keletin eşkim de joq. Olardıñ wyğaruınşa, ärbir öz qolındağı igiliktiñ bärin emin-erkin paydalanıp, özine paydalı närse üşin basqağa qarsı küresuge tiis, söytip öz dwşpanınıñ bärin jeñip şıqqan adam-eñ baqıttı adam.

Osınıñ bäri qalada nadan qalalarğa tän köptegen közqarastıñ tuuına sebepker boladı» - dep jazıp ketken [2. 180 b].  Qazaq ruhaniyatında nesibe, ırıs, adal eñbek, ar- wyat, obal, sauap degen wğımdar bar. Bwnıñ tüpkilikti mäni  bireudiñ tağdırına nwqsan keltirmeude, bireudiñ ırısına, nesibesine qol sozbauda jatır. Nadandıq äleumettik ortada küş alsa qoğamda twraqsızdıq boladı. Ötkenge zer salmaytın, birin-biri qoldamaytın, dwrıs sözge toqtamaytın, Abay aytqanday bas basına bi bolıp şığa keletinder nadandıqtıñ köseuin köseytinder. Bwnı Äl-Farabi eñbeginde bılay dep tüsindirgen: «Mäselen, keybireulerdiñ oyınşa, adamdar arasında eşbir baylanıs degen joq, tabiği baylanıs ta, jasandı baylanıs ta bolmaydı, sondıqtan ärkim basqa bireudiñ müddesine nwqsan keltiruge tiis, ärkim özgeni jat sanauğa tiis, eki adam tek zäru bolğanda ğana birigip, tek lajsızdan ğana kelisimge kelmek, al osılay birikken künde bireui ärqaşan da jeñuşi, ekinşisi jeñiluşi jaq boladı. Eger äyteuir bir sırtqı jağday bwlardı birigip, kelisimge keluge itermeleytin bolsa, bwlar mwnı qalayda zäru bolğandıqtan ğana, sırtqı jağday bwlardı osığan mäjibür etkendikten ğana isteydi. Al osı sırtqı jağday joğaldı degenşe-aq bwlar sözsiz suısıp ketedi de, ayrılısuğa tiis boladı. adamzatqa tän közqarastardıñ işindegi hayuandıq közqaras mine osınday» [2. 180 b].

Äl-Farabi orta ğasır men jaña zamannıñ, şığıs pen batıs mädenietiniñ ortasında, eki uaqıttıñ, eki aymaqtıñ erekşelikterin, ilimin zerttep, adamzat örkenietiniñ bolaşağın tereñnen tani bilgen oyşıl. Adamzat balasına ösken ortasınan, jürgen jerlerinen jiğan bilimin, din iliminen üyrengen ğılımın wsınıp, sol arqılı bolaşaqta ğılımnıñ, tehnologiyanıñ küşimen qalıptasqan adamzattıñ jaña örkenietine ülgi bolatın, jahandanu zamanında adamnıñ bolaşağına qamqor bolatın qayırımdılıqtıñ ülgisin jasap ketken.

Äl-Farabi iliminde öz zamanınıñ ğana emes, bügingi uaqıttağı adamzat qoğamınıñ da kartinası bar. Qoğamda Birinşi Twlğa, yağni jaratılıs iesi turalı dwrıs dini bilimniñ boluı, men menşildik, egoizm, bwnıñ barlığın oyşıl öz zamanında keñinen taldağan. Adamzattıñ ekinşi wstazı atanğan Äl-Farabidiñ payımdauınşa mädeniettiliktiñ küşi mämilege kelu. Memleket pen halıqtıñ bir bağıtta bir-birin qoldap otıruı. Mämilege keludiñ  bastı belgisi tüsinik, tüsinu, halıq memleketti, memlekettiñ halıqtıñ jağdayın tüsinui.

 

Ädebiet:

  1. Aymauıtov J. Bes tomdıq şığ. jinağı. 5-t., A.: Ğılım, 1999.-304 b.
  2. ÄBU NASIR ÄL-FARABI. «QAYIRIMDI QALA» - Almatı, RS: Halıqaralıq Abay klubı, 2015. – 284 b.
  3. Abay. Qara söz. – Almatı, 1993 j.

 

Särsembin Ümbethan Quandıqwlı, Q. Jwbanov atındağı Aqtöbe öñirlik memlekettik universitetiniñ Äleumettik – sayasi pänder kafedrasınıñ meñgeruşisi, filosofiya ğılımdarınıñ kandidatı

Abai.kz

 

 

2 pikir