Kenes Odaghy tendik jariyalady. Biraq shyn mәninde, adamdar arasynda aiqyn bólinu boldy. Búl tek әleumettik mәrtebege, siyrek kezdesetin zattardy satyp alu jәne eng jaqsy taghamdardy alu mýmkindigine, shetelde demalugha nemese biyletteri qiyn tanymal konsertke qatysu mýmkindigine ghana qatysty emes edi. Biz resmy qújattar turaly aityp otyrmyz. Onda jazyluynsha, keybireulerinde qozghalys erkindigi boldy jәne kez kelgen júmys taba aldy, al basqalarynda shekteuler boldy.

HH ghasyrdyng ortasyna deyin qala túrghyndary tólqújatpen el boyynsha erkin jýre alatyn. Biraq auyl túrghyndary kolhoz kensesine asyghys barugha mәjbýr boldy, sebebi kolhozshylargha tólqújattar berilmedi. Kuәlikti kolhoz kensesinen nemese auyldyq kenesten alu kerek boldy; tek sodan keyin ghana olar qalagha, mysaly, oqugha bara alatyn. Mórmen rastalghan jәne nebәri 30 kýnge jaramdy búl qújatsyz sayahattaudy armandau da mýmkin emes edi.

Kolhoz tóraghasy ony beruge nemese bermeuge da qúqyly bolatyn. Bas tartu sebepteri әrtýrli boldy: oryndalmaghan josparlar, júmysshylardyng jetispeushiligi. Keyde enbek kitapshasy qújat retinde qyzmet ete alatyn, biraq búl erkin jýrip-túru nemese tirkelu qúqyghyn bermeytin. Júmysqa, túrugha jәne bilim alugha qatysty tanqalarlyq erejeler qoldanyldy. Barlyghy teng delingen Kenes memleketinde kóptegen adamdar óz ómirlerin basqara almady.

Bәri 1932 jylghy 27 jeltoqsandaghy jarlyqtan bastaldy. El tez damyp kele jatty. Júmys kýshining tapshylyghy boldy. Degenmen, újymdastyru men ashtyqtan keyin adamdar auyldarynan jappay qashyp ketti. Kenes ýkimeti búl aghymdy toqtatu turaly sheshim qabyldady.

Qalalardyn, júmysshy poselkelerining jәne kensharlardyng túrghyndaryna tólqújattar engizildi. Qala túrghyndary jeke mәlimetteri, túrghylyqty jeri jәne fotosureti bar qújat aldy. Onsyz júmysqa nemese túrghyn ýige ornalasu mýmkin bolmady. Al kolhozshylar turaly ne deuge bolady? Olar búl jýieden yghystyryldy.

Tólqújattandyru auyl halqyn baqylau qúralyna ainaldy. Qújatsyz sharualargha óz audandarynan shyghugha tyiym salyndy. Rúqsatsyz kóshu zang búzushylyq bolyp sanaldy. Polisiya múnday adamdardy ústap, aiyppúl salyp, keri jiberdi. Qalalarda qatang tirkeu rejiymi boldy. Tólqújattaghy mórding bolmauy qughyngha әkeldi. Kolhozshynyng qalada túrugha rúqsat aluy mýmkin emes edi.

Osylaysha, azamattardyng eki toby payda boldy: keybireuleri jyljymaly, al basqalary jerge myqtap baylanghan. Kenes ókimetin syngha alghandar búl jýieni birden «ekinshi krepostnoylyq» dep atady. Olar ótken men qazirgini salystyrdy: búryn sharua jer iyesin tastap kete almaytyn, qazir olar kolhozdan attap basa almaydy.

Tarihshylar: «iyә, shekteuler boldy, biraq búl krepostnoylyqtyng tolyq oraluy emes edi» deydi. Kolhozshy әskerde qyzmet ete alady, tapsyrma boyynsha oqy alady nemese mausymdyq júmys istey alady. Biraq anyqtamanyng ózi berik ornyqqan.

Kenes dәuirinde pasport jýiesining shekteulerin ainalyp ótkisi keletinder ýshin balama joldar boldy. Bir әdis pasporttardyng ornyna balama qújattardy paydalanudy qamtydy. Jogharyda aitylghanday, kolhoz túrghyndary óz eldi mekenderinen tys jerlerge shyghu ýshin arnayy kuәlik talap etti - ony kolhoz kenesi nemese auyldyq kenes berdi.

Búl qújat kolhozgha mýshelikti rastady. Keybir jaghdaylarda kolhozshynyng enbek kitapshasy (1939 jyly engizilgen) jeke basyn kuәlandyratyn qújat retinde qyzmet etti; degenmen, ol túrugha rúqsat alu nemese el ishinde erkin jýrip-túru qúqyghyn bermedi. Taghy bir núsqa kýrdeli jәne enbekti kóp qajet etetin jobalarda júmys isteu boldy.

Búl qatal jaghdaylarda júmys isteudi qamtydy: aghash kesu, shymtezek óndiru jәne Qiyr Soltýstiktegi qúrylys alandary. Múnday jaghdaylarda adamgha tek enbek shartynyng merzimine, әdette bir jyldan aspaytyn uaqytsha tólqújat berildi. Kópshiligi kelisimsharttaryn úzartugha jәne aqyrynda jana oryndarynda túraqty júmys oryndaryn alugha tyrysty.

Qalagha kóshu ýshin jalghan nemese satyp alynghan qújattardy qamtityn shema da boldy. Úly Otan soghysy ayaqtalghannan keyin búl tәjiriybe keng tarady. Soghys ardagerleri kóbinese kolhozdargha oralghysy kelmedi. Olar qalalyq jerlerge qonystanudyng joldaryn izdedi. Keyde qajetti qújattar beyresmy kelisimder arqyly, mysaly, polisiyagha nemese kolhoz basqarmasyna para beru arqyly alyndy.

Negizgi salalarda júmys isteytinder ýshin erekshe jaghday qalyptasty. Olargha qorghanys kәsiporyndary, temirjol kóligi, kómir ónerkәsibi, Memlekettik bank mekemeleri jәne jinaq bankteri kirdi. Qyzmetkerlerding tólqújattary boldy, biraq olardy erkin paydalanugha tyiym salyndy. Erejelerge sәikes, olar qújatty basshylyqqa tapsyryp, ornyna uaqytsha jeke kuәlik aluy kerek boldy.

Paradoks mynada: búl balama qozghalys erkindigin odan әri shektedi. Soghys kezinde erejeler әlsirey týsti. Evakuasiya jәne júmyldyru keybir kolhozshylargha tólqújat alugha mýmkindik berdi. Soghystan keyin jaghday qalpyna keldi. Tek 1950 jyldary Hrushevting túsynda songhy jýzege asyrylghan reformalar turaly talqylaular bastaldy.

1974 jyly 28 tamyzda auyl túrghyndaryna tólqújattar beru turaly jarlyq shygharyldy. Kolhoz jәne kenshar júmysshylary standartty tólqújattar ala bastady. Búl prosess birneshe jylgha sozyldy. Nege sozbalangha salyndy?

Ekonomika enbek resurstarynyng mobilidiligin talap etti. Halyqaralyq qysym da ról atqardy. Reforma auyldyq jerdegi ómirdi jaqsartugha baghyttalghan kýsh-jigerding bir bóligi boldy. Degenmen, shekteuler saqtaldy: auyl túrghyndarynyng tólqújattarynda olardyng mәrtebesi jii kórsetilip, iri qalalarda túrghylyqty jeri boyynsha tirkeudi qiyndatty.

Kenestik pasport jýiesining ózi ótkenning enshisinde qalghanymen, әli kýnge deyin adamdardyng esinde janghyryp túr. Búl qayda túrudy tandau kóptegen erejeler men shekteulermen tyghyz baylanysty ekenin esinde saqtaytyn tútas bir úrpaqty qalyptastyrdy. Pasport – sol kezde ol jay ghana tystalghan qaghaz nemese sandyq derekter ghana emes edi.

Keybireuler ýshin ol elestetuge kelmeytin kókjiyekterdi ashty; al basqalary ýshin ol armandaryna aparatyn joldy jauyp tastaytyn enserilmeytin qabyrghagha ainaldy. Búl shekteulerding janghyryghy tek el aralap jýrgende ghana sezilmedi.

Olar bilim beru jýiesine, mәdeny qúndylyqtargha qol jetkizuge, tipti densaulyq saqtaugha da enip ketti. Qaladan tys jerde túratyndar bedeldi joghary oqu ornyna týsu nemese qaladaghy perspektivaly júmys tabu kezinde kóbinese ózderin qolaysyz jaghdayda sezindi.

Búl sózsiz qalalyq jәne auyldyq ómir salty arasynda kórinbeytin, biraq naqty alshaqtyqty tudyrdy. Árbir әngime, әrbir jana úmtylys – bәri, qanday da bir jolmen, sol shyndyqtyng prizmasynan ótti, onda sizding jeke qújatynyz sizding kim bola alatynynyzdy jәne qayda túrugha taghdyrlanghanynyzdy anyqtady.

Eski múraghattardy (hattardy, kýndelikter, estelikterdi) qarasanyz, sol dәuirding tynysyn sezine alasyz. Qajetti mórdin, sol «kolhoz» qújatynyng bolmauy kópshilik ýshin naghyz erkindikting joqtyghynyng simvolyna ainaldy.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz