Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
«Soqır» Femida 4921 18 pikir 20 Mausım, 2017 sağat 16:09

Orıstıñ mädenieti mola tonaudan bastalğan

Aqıl-esi dwrıs pende moyındaytın bir aqiqat bar. Eger ədildigi men qayırımdılığında şək joq Alla Tağala bwyırtıp bir memleket, ne bir adam eñ joğarı, eñ kəmildikke jeter bolsa, ol soğan eñ aldımen öz wltınıñ tilin, dinin, mədenietin, tarihın, öz wltınıñ salt-dəstürin əbden meñgeru arqılı ğana jetedi. Al öz wltınıñ bwl kielilikterin saqtamağan, ne olardan beyhabar adam eşqaşan alısqa qanat qağa almaydı. Olar eñ əri ketkende qolında qaruı men qarjısı orıstıñ tilinde söylep, sol tilde öleñ jazıp, orıstıñ özge wlttan, mısalı qazaqtan tañdap alğan qwrmetti adamınıñ biri bolıp jüre beredi. Ərine, tek közi tirisinde ğana.

Ol ölgesin, tipti, boydan küş, betten ajar ketip qartaya bastağasın-aq əlgi otarlauşı wltqa onıñ tükke keregi joq. Al öz wltınıñ aldındağı qadir-qasieti əldeqaşan qaşqan. Amal ne, osınday uaqıtşa abıroy-bedeldiñ adamdarı bügingi qazaq ökimeti jağında öte köp. Solar auzın aşsa aytatını europanıñ, amerikanıñ, orıstıñ mədenieti, solardıñ örkenieti. Bir ökiniştisi, olar özderiniñ mwnısı barıp twrğan nadandıq ekenin de bilmeydi. Bilmegendikten balaların da solay tərbielep keledi. Olar sol europalıq, orıstıq mədeniet degenniñ bir salası türkilerdiñ jəne mwsılman elderindegi ekenin de bile bermeydi.

Jalpı europalıq nəsildilerdiñ adamşılıqqa jat qasietteriniñ biri sahara kezip, mwhit, teñiz keşip altın, kümis izdep mola qazu. Pirğauındar zamanınan miz baqpay twrğan Heopstı tintkilep, Tutanhamon men Ramzestiñ məyitin arşıp jürgende olardıñ bir ğana maqsatı ğılımi jwmıstar boldı deu añqaulıqtıñ belgisi. Bwl jwmıstar sol eldiñ salt-dəstürin, tarihın, mədenietin otarlau maqsatında jürgizildi. Bwl əsirese, orıstar tarapınan bizdiñ ata-babalarımızdıñ molasın qazudan bastalğan jabayılıq boldı. Aqiqatqa jüginer bolsaq, dəl bizdiñ ejelgi babalarımızdıñ qoldanbalı nemese qolönerşilik-zergerlik mədenietindey mədeniettiñ ne orısta, ne bügingi şonjarlarımız tabınıp jürgen batıs europalıqtarda wştığı da bolğan emes. Arğı jağı ğwndar, odan beri türkiler zamanındağı bwl köne mədeniet əli künge deyin əlemdi tañ qaldırıp keledi. Əsirese, europalıqtar «polihrom stili» dep atap jürgen qwyma öner bizdiñ arğı atalarımızdıñ barmağınan bal tamğan şeberler bolğanın dəleldep berdi.

Biraq qalıñ qauımğa ol bwyımdar bizdiki ekeni aytılmaydı. Bizdiñ ejelgi mədenietimizdiñ, əsirese zergerlik önerdiñ zañğarı bolğan sol ğajayıp mwralarımızdıñ talayı Sankt-Peterburgte Birinşi Petr qwrğan «Sibir kollekciyasında» saqtaulı. Bwl ata-babadan qalğan mwramızdıñ tu-talaqayğa tüsip, bükil Europa elderine taratılıp ketkeninen qalğanı ğana.

Orıstar Sibir ölkesi dep atağan, ğwndar men türki taypaları qonıstanğan arğı jağı Altay, bergi jağı Orta Aziya aralığında kösilip jatqan şeksiz alqapta talay-talay tılsımdı bauırına basqan qoyanjon qwba tömpeşikke san jetpeydi. Tömpeşik dep otırğanımız – bizdiñ ata-babalarımızdıñ qabirleri men asıl tastardan, altın-kümisten jasalğan ğajayıp bwyımdarınıñ kömbeleri. Jañağı aytılğan wlan-ğayır şalqar öñir Resey qwramına engizilgennen keyin tömpeşikter men qorğandardı (qorğan sözi zirat, beyit, mola sözderine balama retinde de aytıla beredi. Qazirgi Reseyge qarastı Kurgan da solay!) orıstar jappay tonaudı bastadı. Olar sol kezde de, ara-twra qazir de jabayı basurmandar dep ataytın qazaqtar da, qazaqtar wstanatın qasietti islam dininde öliktiñ beyitin qazu tügil oğan ayaq tigizudiñ özi künə sanaladı.

Maqsat – oñay oljağa, tegin baylıqqa kenelu bolğandıqtan molaşılardı gubernatorlar da qoldap otırğan körinedi. Bwl turalı kezinde gollandiyalıq şeneunik N.K.Vitzen osı bir jirenişti kəsippen əueli krest'yandar aynalısıp, keyin bwl isti jergilikti voevodalardıñ özderi qolğa aldı dep jazğan eken. (Vitzen N.K. O Severo-Vostoçnoy Tatarii S-Pb. 1705). Əsirese, HÜİİ ğasırdıñ bas kezinde Ertis pen Obı (Ob') özenderi aralığındağı jalpaq jazıqtıqtağı türki qorğandarın orıstar jügensiz jabayılıqpen tonadı. Ağılşın sayahatşısı Djon Bell' Qıtayğa osı jermen ötip bara jatıp körgen əlgi jabaylıqtar turalı ayta kelip, olardıñ köbi molalardı qazıp, qımbat bwyımdar tabu üşin, tipti, 10 şaqtı künge jorıqqa şığatının jazıptı. Mola tonauşılar bwl kəsipti özderiniñ negizgi künkörisine aynaldırdı. Reseydiñ jergilikti basşıları olardı jasırıp eginşilikpen, teri-tersek satumen aynalısatındar dep məlimdep, qoldau körsetip otırğan. Sibirdiñ Tobıl, Tomsk, Tar, Krasnoyarsk siyaqtı qalalarınıñ bazarlarında türki beyitterinen tonap, ölikterdi audarıp-töñkerip alınğan asıl bwyımdar emin-erkin satılatın bolğan. Orıs knyaz'deri men voevodaları, boyarları osı altın-kümisti balqıtıp, qılış, qanjar, er-twrman siyaqtı jeke mülikterin, qatındarınıñ saqina-jüzik, bilezik-sırğa, səukele-alqaların əşekeyledi. Biz kinolarda orıs aqsüyekteriniñ jarq-jwrq etken sən-saltanatınıñ işinde ata-babalarımızdıñ aruağı küñirenip twrğanın da oylay bermeymiz.

Al, orıs otarşıları özderi basıp alğan Sibir, Qazaqstan aymağınıñ qay jerine barsa, sol jerdi timiskilep, beyit, tömpeşik, qorğan ataulını qorıs qılıp qoparıp tastaytın boldı. Bwl keseldi, yağni orısqa tap bolğan indetti ozıq oylı adamdar «epidemiya kladoiskatel'stva» dese, mola tonauşılardı «grobokopateli», «kurganşiki», «bugrovşiki» dep atadı. Olarda mwnıñ özi türki-mwsılmandardıñ süyegin qorlau, aruaqtı qorlau degen adamgerşilik wğım bolğan joq. Olarğa hristiandıq şirkeulerdegi pop, svyaşennik siyaqtı dinbasılar da qoyıñdar degen joq.

Sibirge kelip qonıstanğan baylar bağa jetpes bwl asıl qazınanı Peterburgtegi aqsüyekterge, tipti, İ-Petr patşağa tartu-taralğı etip jöneltip otırdı.

Keşteu bolsa da aqıl kirdi me, əlde əlemde teñdesi joq osınau əri mədeni, əri materialdıq baylıq it pen qwsqa jem bola bermey qazınağa qwyılsın dedi me əyteuir, ünemi alaswrıp jürse de İ-Petr bwl jabayılıqtı toqtatuğa bağıştalğan eki Jarlıq şığardı. Endi köneniñ közindey eskertkişter men altın-kümis mülik ükimet qarauına alınatın boldı. Olar Məskeu men Peterburgtiñ dərihanalarına, soñıraq 1714 jılı aşılğan kunstkamerağa ötkiziletin boldı. Patşa jarlığımen Sibirdiñ, wlı dalanıñ mədeni, tarihi mwraların qorğaytın arnayı jortuıl (ekspediciya) wyımdastırıldı. Onı twtqınğa tüsken şved sardarı, özi nemis D.T. Messerşmidt basqardı. Bwl jetijıldıq jortuıl kezinde ol orıstar qonıstanğan nebir selolar men derevnyalarda bolıp «mola tonauşılardan», «tömpeşikşilerden» (bugrovşikterden) qıruar qımbat bağalı bwyımdar satıp aldı.

Teginde arzan oljanıñ buı buınına tüsti me qaydam Messerşmidt bir-eki mərte özi de qabırlardıñ işine tüsip şıqqan siyaqtı. Ərine, köñilşektigi me, əlde orıstıñ pısı basıp jasqanşaq bolıp qalğan ba kim bilsin, əyteuir biz oqığan kitaptarda qazaq ğalımdarı əlgi şved sardarı osınıñ bərin tek ğılımi zertteu jwmıstarı üşin ğana jasadı dep öz-özinen şıj-bıj boladı da jüredi. Şındığına kelgende mola qazğış orıstar tapqan-tayanğan oljasın jergilikti şonjarlarğa sırağa, araqqa, samogonğa müttegin berip otırsa, ol şonjarlar bwl bwyımdardı Messerşmidtke qımbatına satıp, şılqımay baylıqqa keneldi. Osı jağdaydı ayta kele belgili tarihşı Samat Öteniyazov «Messerşmidt jinağan kollekciya akademik Miller men basqalardıñ kütkeninen əldeqayda asıp tüsti» – deydi.

Ğalımnıñ aytuınşa «...Ertedegi türki taypalarınan qalğan altın men kümisten qwyılğan zergerlik bwyımdardıñ tek bir jwrnağı ğana jinaldı, yağni, 99 payızı qoldı boldı nemese joğaldı».

Qazekem sözdiñ kelejağı ğoy deydi keyde. Sol aytqanday, qazirgi qazaq basşıları wlttıq mədenietti otarsızdandıru sayasatı degendi eske alğısı kelmeytinin ayta ketudiñ de reti kelgen siyaqtı. Jaqında bir joğarı oqu ornınıñ basşısı jurnalistpen swqbattasıp twrıp: «Balamızdıñ Europa mədenietinen habardar boluına zor köñil bölemiz»–dep qaldı. Bwl onıñ nadandığı ma, öresizdigi me oğan bir Alla töreşi. Tek sonı körip twrıp, osı küngi eki qazaqtıñ biriniñ aytatını Europa mədenieti, Europa ədebieti, tipti, europaşa tamaqtanu tərtibi ekeni, osınıñ özi-aq azattıq aldıq dep sanın şapattap jürgen qazekemniñ oy-örisi, wlttıq namısı men wlttıq maqtanışı kün sanap ğayıpqa siñip baratqanı jüregiñdi auırtadı. Ərine, bwl üşin qazaq halqın eliktegiş, jağımpaz dep kinəlaudıñ özi künə. Öytkeni, qazir Qazaqstanda wltımızdı Özgelerge eliktetu, özgelerge tabındıru jəne özgeniñ mədenietin ozıq etip körsetu, jalpı mədenietti wltsızdandıru sayasatı zor qarqınmen jürgizilude. Əlgi joğarı oqu ornındağı basşı bayğwstıñ da sanasına osı sayasat siñip qalğan. Ol sonday bolğanda qitaban qaraşaruanıñ sanası ne küyge tüskenin közge elestetu qiın emes. Bwl sayasat eñ aldımen teledidardağı ərtürli körsetilimder men şeteldik serialdar arqılı iske asırıluda ekenin jəy halıq, jas wrpaq añğarmaydı. Al ata-babanıñ ıqılım zamannan kele jatqan mədenieti turalı atüsti öytip jatırmız da büytip jatırmız, «Mədeni mwra» bağdarlaması boyınşa pəlenbay kitap şığarıldı degennen özge dəneñe de joq. Sol teledidardan qazaqtıñ mədeni dəstüri, ürdis-saltı, qolöneri turalı birnərse körsetile qalsa, dastarhan tolı bauırsaqtı, üyme tabaq qazı-qartanı aldına qoyıp, döñgelek jozını aynala nemerelerimen otırğan bir kempir, bir şaldı, əri ketse bilegine bürkit qondırıp, atpen şoqıtıp kele jatqan qariyanı köremiz. Onıñ kiiminiñ özi añğa kietin emes jas əyel aluğa, ne toy-dumanğa kele jatqanday tım səndi kiim. Ətteñ, - deysiñ osındayda, - onıñ ornına babalarımızdıñ ejelgi mədenietin, onıñ keşeli-bügingi aşı tağdırın aytatın, bügingi wrpaqtıñ wlttıq mədeni namısın oyatatın körsetilimder jasaytın prodyuser, jurnalister bolsa ğoy. Öytkeni, bügingi wrpaqtıñ sanasına eñ mədenietti wlttar dep siñirilip kele jatqan europalıq wlttardıñ Marko Polo, Plano Karpini, Gil'em de Rubruk siyaqtı kezbe-sayasatşıları bizdiñ köne mədeni mwrağattarımızdı körgende əsirelep aytsaq, talay jerde esinen tanıp tüsken joq pa edi?! Əlde neşe kün boyı jelkendi qayıqta tolqın soğıp, qaramay isinen bası aynalıp qaldı ma, əlde «körmegenge köseu tañ ba» biz əli de əuliedey köretin Marko Polo Qwbılay hannıñ sarayındağı altın-kümis kese-ayaqtı körgenin jırday qıp jazadı. Al onday altın-kümis ıdıs-ayaq sol kezde ata-babamızdıñ auqattılarınıñ köbinde bolğanın Besbalıq, Ordabalıq sındı han ordalarınıñ mwraların zertteuler körsetti deydi ğalımdar. Sol əlde sayahatşı, əlde barlauşı-kezbelerdiñ biri Rubruk Küyik hannıñ ordasın «Bwl şatır altın japsırmalarmen qaptalıp, altın şegelermen bekitilgen örnekti diñgekterge ornatılğan. Onıñ işki qabırğaları men töbesi jəne sırtı tügel asıl matalarmen jabılğan»–dep auzınıñ suı qwri əñgimeleydi. Olardıñ körip jürgenderi jahandıq öner tarihında teñdesi de, şendesi de joq türkilik zergerlik qazınanıñ mıñnan biri ğana bolatın. Keşegi əjelerimiz ben apalarımız ükisi bwlğañdap, bwrala basıp bwlaqqa kiip baratın kiiminiñ özindegi qapsırma, qarsı ilgek, kemer belbeu, jalt-jwlt etken şıtıra, üzbeli sırğa, qwsmwrın jüzik, səukeledegi san qwbılğan asıl tastar, köksauır kebiske qıldırıqtay qıp jügirtken altın-kümis jip, şwbırtpalı bilezik, tağı basqa bügingi wrpaqtıñ wğımı jetpeytin wlı öner bwyımdarı şe? Al əlde maral, əlde bwğı tərizdi müyizdi añğa atılğan qanattı arıstan, añşıdan qaşıp bara jatqan qaban, tüyege şapqan jolbarıs, jolbarıstıñ qasqırmen talası, tağı özge beyneli altın bwyımdar şe? Er jigittiñ qılışı men qanjarındağı oyu-örnekter, qaqtalğan aq kümisten (mədemiden), altın qalaqşadan (plastinka) əşekey ornatqan er-twrman, noqta-jügen, ayıl-tartpa, qwyısqan-ömildirikterdiñ özin qay europalıqtıñ atası twtınıptı?

Qazir arjağı – Amerika, berjağı batıs Europa elderiniñ tipti Reseydiñ mwrajaylarında twrğan mwrağattar tek sol elderdiñ wlttıq baylığı retinde körsetiledi. Solardıñ birde-biriniñ astında bwl pəlen degen türki taypasıniki, tügen degen wlttiki degen tüsinikteme joq. Əri ketse, qay öñirden əkelingeni, şamamen qay ğasırdıñ töltuması ekeni ğana körsetiledi. Biz əlgi aytqan Sibir kollekciyasın qwrğan, mola qazıp azğındap bara jatqan orıstarğa tıyım salğan İ-şi Petrdiñ özi de pende ğoy, ol osı bağalı mədeni baylıqtardı Europağa tanıstıru üşin sonau Gollandiyadağı tamırı Vitzenge jöneltip twrdı. Talay asıl bwyımdar Vitzenge jetkenşe wrlanıp, joğalıp ketip jattı. Bwlayşa «səlemdeme» jiberu 1714 jılı Kunstkamera aşılğasın barıp toqtadı. Alayda, keñes arheologı A. Umanskiydiñ jazğanına qarasaq orıstardıñ jabayılıqpen mola tonau kəsibin eşqanday jarlıq ta, bwyrıq ta toqtata almağanına, sonıñ nətijesinde HÜİİİ ğasırdıñ 20 jıldarınıñ bas kezinde-aq dalada qazılmağan birde-bir qorğan qalmağanına közimiz jetedi. Tipti, keñes ökimeti kezinde-aq 1960 jılı Altay ölkesine jasalğan jortuıldar (ekspediciyalar) kezinde bwl mañayda qoparılmağan birde-bir türki molası joq eken. Bir kezde atalmış Vitzen Reseydegi mwnday jabayılıq pen jırtqıştıqqa qayran qalsa, Europadağı hristian dindi elderdiñ jabayılığı, ozbırlığı, özge wlttardıñ mədenietin qorlauı odan əldeqayda asıp tüsti. Biraq sol Vitzen men İ Petr bolmağanda ata-babanıñ asıl mwralarınan jwrnaq ta qalmauı mümkin edi. Arğı ata-tegimizdiñ mwnday ğajayıp mülikteri b.e. deyingi 1-şi mıñjıldıqta, al endi birsıpırası Altın Orda zamanında jasalğanın keybir arheologtar ara-twra ğana aytıp jür.

Biz əlemde teñdesi joq osınau ğajayıp mədeniet öz ata-babalarımızdiki ekenin, olardıñ arğı tarihı sonau saq, hun, türkilermen wştasıp jatqanın ərine maqtan twtamız. Biraq tağdırdıñ qıljaqbastığın qarañızşı: sol wlı mədeniettiñ mıñnan, milionnan bir bölşegi bügingi zamanğa aman-esen jetuine bir esepten orıstardıñ mola qazu, tabıt töñkerui sebep bolsa, ekinşiden solardan sol asıl bwyımdardı satıp alıp Sibir kollekciyasınıñ qwrıluı, odan son-a-au Gollandiyadağı Vitzenge jöneltilip, bükil Europağa tanımal boluı sebep bolıptı. Al bügingi wrpaqqa sonıñ bəri əyteuir bizdiñ arğı ata-babalarımızdıñ emes, erte zamanda saltanat qwrğan əldebir europalıq nemese tağı bir örkenietti eldiñ mədeni eskertkişi retinde körsetiledi. Endeşe Reseyden azattıq alğanına 18 jıl bolğan el endigi jerde osınday mədeni mwralar arqılı da wrpağınıñ wlttıq sanasın tərbieleui, wlttıq maqtanışın qolönerdiñ osı bir salası arqılı da oyatuı onşa qiın şarua emes-au. Bwl üşin, əsirese HHİ ğasırdıñ eñ qwdiretti qwralı teledidar aldımen iske kirisse ğoy.

Ərine, Birinşi Petr patşanıñ əlginde biz aytqan Sibir kollekciyası ata tarihımızdı zertteuge biraz jeñildik jasadı. Biraq biz basqa orıs patşaları siyaqtı Petr patşa qazaq jerin Reseydiñ tabanına saludı bastı maqsatımnıñ biri dep bilgenin wmıtpauımız kerek. Ol osı küngi kazaçestvonıñ ataların Batıs Qazaqstan jerine şabuıl jasatqanın mise twtpay, qalmaqtardı qarulandırıp, Edil boyınan jer berip, Ayukege han atağın berip qazaqqa qarsı aydap saldı. Sayahatşımız dep qazaq jerin kartağa tüsirip, qazaqtıñ salt-dəstürindegi köñilşek, adamgerşil, qonaqjaylıq siyaqtı osal twstarın bilip alğan barlauşı-jansızdarınıñ kömegimen 1723 jılı qazaqqa qalay, qay kezde, qay jerden şabuıl jasaudı üyretu, şığısında joñğarlardı aydap salu da sol kezde qızu jürgizildi. Sol Ayuke əli künge orıs-qalmaq dostığınıñ körnekti ökili retinde aytılıp keledi. Orıs tarihşıları qazaq handarı işinde Orta jüzge han bolğan Abılay handı da Resey sayasatına oñtaylı bolğanı üşin osılay qwrmettedi. Sol Ayuke 1724 jılı Əbilhayır bastağan kişi jüz otryadtarınıñ qolı qalmaqtardı qınaday qırğanın körip öldi. Mwnı aytıp otırğan sebebimiz orıs ğalımdarı bizdiñ şığıs öñirdegi köne mədeni qazba-mwralarımızdı joñğar men qıtayğa, batıs öñirdegilerimizdi qalmaqtarğa telip, qaytkende bizdi öner-bilimnen, mədeniet-örkenietten jwrday qıp, abıroyın japıraqpen ğana jauıp jürgen jartılay jabayı qıp körsetuge dayar twradı. Sol kezderi Reseydiñ artilleriya kapitanı əri Joñğariyadağı elşisi Unkovskiydiñ Dorjı tayşımen kerildesip qalğan twsında Dorjı: «Ata-babalarımızdıñ molaların orıstar qazıp altın mülikter, üzeñgiler, ıdıstar izdeydi» deydi. Sonda əlgi Unkovskiy onı mazaqtap: «Seniñ joñğarlarıñda mola bar ma?! Senderde ölgen adamdı örteydi, itke, qwsqa, suğa tastap, añdarğa jemtik qıladı. Senderde altın siyaqtı qımbat dünieler bolmaydı. Bwl molalarda orıstar jerlengen»dep bet baqtırmaptı. Ərine, Unkovskiydiñ söziniñ janı bar. «Olardıñ keybir türiktengeni bolmasa, adamdı qadirlep jerlemegen», – deydi ğalım tarihşı Samat Öteniyazov. Al bwl molalar orıstardiki degeninen Unkovskiydiñ ne aqımaq nadandığı, ne anau qalmaqtı basınıp twrğanın köru qiın emes. Öytkeni, bwl ekeui əñgimelesip twrğan Sibir ölkesine orıstar HVİ ğasırdıñ ayağında HVİİ ğasırdıñ basında ğana itinip-tartınıp kele bastağan edi.

Mırzan Kenjebay

Abai.kz

18 pikir