Seysenbi, 7 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Qwyılsın köşiñ 4239 23 pikir 23 Mausım, 2017 sağat 13:42

Qazir qimıldamasaq, qazaqtı äkelu qiın boladı!..

«Oralmandarıñdı wrğanı bar!» Mamaşovtar otırğanda, señ qozğalmaydı…

---------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Asar» qalaşığı – qazaqtıñ basın qalay qosudıñ jarqın jolı!

---------------------------------------------------------------------------------------------------------

Äri käsipkerliktiñ taptırmas ülgisi

…1960-jıldardıñ ortasında täuelsizdik alğan Aljirdegi 6 mln.francuz otarşılarınıñ jağdayı qiınday tüsti. Sol kezde prezident Şarl' de Goll' isker, bilimdi, wltşıl kadrlarınıñ birine (atı-jöni esme tüspey twr) 2 jıldıñ işinde 6 mln.francuzdı köşirip äkelu, jwmıs jäne baspanamen qamtamasız etu bağdarlamasın jasaudı tapsıradı. Bağdarlama jasap äkelgen jigit özin prem'er-ministrdiñ orınbasarı etip tağayındauın jäne onıñ baspana men kölik swrağan ötinişteri toqtausız şeşiletin boluın talap etedi. De Goll' onıñ swrağan bar qwzıretin beredi. 2 jıl emes, tura 1,5 jıl ötkende vice-prem'er «tapsırmañız orındaldı, meni qızmetten bosatuıñızdı ötinem» dep raport beredi…

Biz de sırttağı tarıday şaşılğan 5 million qazaqtıñ eñ bolmasa 5 jılda köşirip äkele alamız ba? Oraz Jandosov 2004 jılı  osı joldar avtorına bergen swhbatında: «Za 5 let 5 millionov? Dlya pravitel'stva eto ne vopros. Liş' bı bıla na to politiçeskaya volya rukovodstva gosudarstva…» dep jauap bergen edi…

Özbekstanda qanı eşkimmen aralaspağan 100 payız qazaq 3 mln. bauırlarımız bar.  Biraq, qwjattarı 100 payız özbek bolıp jazılğan. Salt-dästüri – qazaqtiki, tildiñ 70-80-payızı – özbektiki. Mektepte bilimdi özbekşe alğan, üyde – qazaqşa söylesedi. Ruı – qazaqtıñ ruı, biraq, wltım «özbek» deydi. Mine, olardıñ qanşasın äkeluge boladı, ol belgisiz…

Al, qwjatı da qazaq, tili de qazaq, «Qazaqstanğa jetsem!» dep qwlşınıp, wşarğa qanatı bolmay otırğan qandastarımızdıñ sanı – 2 mln. adam. Qıtayda resmi 1,3mln., beyresmi 3 mln. qazaq bar. Moñğoliya men Reseydegini qossaq, osı üş elden eñ kemi 3 mln.qazaq keledi. Sonda barlığın qosqanda – 5 mln.adam boladı.

Qalay äkelemiz?

             1-bağıt: Sol memleketterdegi eldi soñına ertip kele alatın erlerdi tartu, olarmen ügit-nasihat jwmısın jürgizu.

2-bağıt. Özbekstandağı qazaq jastarı JOO-na tüse almaydı, öytkeni qazaq mektepteri kirillicada qalğan. Solarğa 2-5 payız kvota bölu kerek. Basqaların bügingi kolledjderde  (bwrınğı SPTU, GPTU)  6 aylıq iya 1 jıldıq kurs türinde bolsa da oqıtıp, erterek käsibi maman etip dayarlap şığaru qajet. Onsız da ol jaqtağı är otbası eñ bolmağanda bir balasın osı jaqqa jiberip, «placdarm» jasap jatır. Biraq, olar QR azamatı bolmağan soñ, türli qiınşılıqqa tap boluda. Şekarada olarğa «bauırım, qoş keldiñ!» degen bir auız jılı sözimizdiñ özi nege twradı?! Onıñ ornına «öy, özbek!» degen sözdi esitken onıñ, tura bireu öñmeninen tepkendey bolatını sözsiz… Qanşa aytqanda ol jaqtıñ qazağı bwl jaqqa keludi añsap twradı.Ol jaqta el ruğa bölinbeydi. Olardıñ patriottıq sezimi bizdikinen äldeqayda küşti, olar Qazaqstannıñ tittey de bir jetistigine erekşe mäz boladı, bokserlarımız jeñse, kädimgidey toy jasaydı!..

Mine, osı 2 bağıtta qatar jwmıs isteu qajet. Bärinen bwrın qazaq eliniñ ideologiyasınıñ betin osığan jwmıs isteuge bwruğa tiispiz. Olar kelse – elde qazaq köbeyedi. San – sapağa aynaladı. «Qazaqqa qazaqtıñ qosılğanı bizge ne beredi?» degen mäseleni aşıp aytuımız, körmeytin, körgisi kelmeytinderdiñ közine şwqıp körsetuimiz qajet. Ideologiya tüzelse, bwl jaqtağı qazaqtıñ da sırtqı qazaqqa degen, biliktegi üyrenşikti komfort ömirinen ayrılıp qalmau üşin ğana wlt müddesin satıp otırğan orısşıldardıñ tapsırmasın orındau saldarınan payda bolğan teris közqarası kürt oñalatını da sözsiz!

Şımkenttegi 20 mıñğa juıq twrğını bar «Asar» şağın audanında (bwl öz aldına keremet qalaşıq) memleketke qaytpaytın mektep, bala baqşa, jol sekildi türli şığın soması 5 mlrd. teñgeni qwraydı. Biraq, sol «Asardı» salğan, negizinen köşip kelgen oralmandardan qwralğan «Aq Ordası» kompaniyasınıñ  (prezidenti Ibadulla Qalıbekov) özi memleketke 10 jılda 6 mld.teñge salıq tölep qoydı!.. Kompaniyada 3 mıñ jwmıs ornı bar bolsa, onıñ kem degende üşten biri jergilikti twrğındar. Odan bölek  «Asardağı» 20 mıñ halıq tağı salıq tölep jatır ğoy! Salıqtan bölek qanşa elge payda, tabıs äkelip jatır. Osını nasihattau joq bizde…   

YAğni, sırt qazaqtı äkelgende tabatın paydamız ben olardı äkelmegende wtılatın jağımızdı salıstıru kerek. Wtılğanda eşqanday bağamen ölşeuge bolmaytın eñ qımbat qwndılıqtan – qazaqtıñ twtas bir böliginen ayrılatınımızdı tüsindiru kerek.

Bizde sol Özbekstannan kelgen «gastarbayterler» az ba? Solardıñ ornına öz bauırlarımızdı äkeluge bizge kim kedergi, ne böget? Ülken kompaniyalar, korporaciyalar jalğa beretin jüzdegen, mıñdağan päterlerdi nege salmaydı

Jwmıs pen baspana

Jalpı, adam balasına ömir süru üşin eñ birinşi keregi eki-aq närse – qolına jwmıs pen basına baspana!

Qazaqstanda bwl mäseleni 4 bağıtta bılay şeşuge boladı.

  1. Oñtüstikte – bau-baqşa, kökönis bağıtı. Kişkene päter + jılıjay.

Bizge 180 mln.twrğını bar TMD bazarı aşıq. «Asarda» koreyalıq licenziyamen «Jılıjay» jasap şığaratın zauıt salındı. Auıl şaruaşılıq önimin saqtaytın qoyma salındı. «Asar» twrğındarı 3 sotıq jerden jılına orta eseppen 10 mıñ dollar tauıp otır.

2-bağıt. Ortalıq Qazaqstan. Astana, Kökşetau, Qostanay, SQO, Pavlodar. Qwnarlı topıraq. Säbiz, kartop eguge taptırmaytın ölke. Ol önimdi tek Reseyge qaray emes, beri qaray da, Ortalıq Aziya elderine de satuğa boladı. (Al, biz äzirşe masqara bolıp, Päkistannan kartop tasıp jatırmız!..) Arqada ösiriletin kartop pen säbizdiñ özindik qwnı öte arzan. Sol öñirge köşip barğan är otbasığa 2 ga jer beru kerek. Bir auıldağı 1000 otbasığa – 2000 ga jer. Maşino-traktor parkin qwrıp,  jer jırtudı, egu men jinaudı sonıñ moynına artıp, kartop pen säbiz wrığın avanspen tegin jetkizip berip (keyin önimniñ bağasınan wstap qalıp), qasına qıstay saqtaytın qoymanı salıp bersek, sonıñ arqasında 2 gektardan är otbası 30-40 mıñ dollar tabuına boladı.

3-bağıt. Şığıs Qazaqstan. Mal şaruaşılığına swranıp twrğan aymaq.

Et bağıtı. Evrostandartqa say, sanitariyalıq talapqa say etip, et kombinatın salsaq, sonıñ aynalasındağı 50-100-200 mıñ otbası et öndiruge mamandanadı.  Är üyge 10-20-30-40 bas kişkentay bwzau avansqa beriledi. Jartı jıl, 1 jıl, 2 jıldan keyin olardı et kombinatqa ötkizesiñ. Kombinat sol kezde bwzau men jem-şöptiñ aqşasın wstap qaladı. 20 bas bwqadan kemi 10 mıñ dollar tabıs tabasıñ.

YAğni, bir oqpen eki qoyandı atıp aluğa boladı, bwl jüye äri halıqqa jwmıs közi, äri memleketke eksport közi.Halıqtıñ qamın säl de bolsa söz jüzinde emes, is jüzinde oylağan keñes ökimeti kezinde etti 2,5 somnan satıp alıp, halıqqa 1,90 somnan satatın. Nege? Aqımaq pa? Esep bilmey me? Joq, etti arzan satqanmen qımbat bağamen eksportqa ketetin müyiz, twyaq, işek, teri, qan – bwnıñ bäri ettiñ şığının eselep jabatın. Tipti,  işek-qarındağı boqtan tıñaytqış jasalatın.

Süt bağıtı. Bwl jerde süt zauıtımen kelisim-şart jasaladı. «Molokovoz» süt jinaydı. Süt zauıtı neşe türli önim şığaradı. Basımdıq – qazaqtıñ wlttıq tağamdarına berilip, olar eksportqa jiberiledi. Biz äzir biday, tarı, arpa, jügerige mineraldıq tıñaytqıştardı (kaliy, fosfor, azot) älemdik deñgeyden kemi eki ese az beremiz. Esesine ekologiyalıq taza tamaq şığarudan aynımasaq, onıñ üstine milliondağan maldıñ qiın organikalıq tabiği tıñaytqış etip paydalanudı tiisti jolğa qoyıp alsaq, evropalıqtar ettiñ, süttiñ bağası 2-3 ese qımbat eken dep oylanıp jatpaydı.

4-bağıt. Batıs Qazaqstan. Onda tüye şaruaşılığı, mal şaruaşılığı + jılıjay. Sebebi, klimatı onşa suıq emes äri tabiği gaz arzan. Resey narığı jaqın. Öz elimizden de, Reseyden de özbek pen äzirbayjan tauarın ığıstırıp şığaru – öz qolımızda!

Mañğıstau – älemdik şwbat ortalığına aynala aladı!

Biz teriskey ölkelerge oralmandarmen qosa işki migranttardı da mindetti türde qosıp ornalastıruğa tiistimiz.

Tüye jeytin şöpti mıñdağan gektarğa eguge boladı.

«Qazaqtıñ aq bas siırı», «qızıl siır» twqımın qaytadan qolğa aluğa boladı.

Mal basın barınşa tiimdi paydalanudı üyrenu – aldımızda twrğan ülken is.

Ekologiyalıq taza et pen süt önimderi – qazaqtıñ brendine aynaladı! Millondağan maldıñ tezeginiñ ärbir kilogramınıñ özi briket türinde jasalıp otın (mısalı, qoy qwmalağınıñ qızuı kömirden artıq ekenin auıldağılar jaqsı biledi!) men  organikalıq tıñaytqışqa aynaluı tiis.

Bos qalğan auıldarğa qaytadan jan bitedi. Otandıq ğalımdar men önertapqıştardıñ jañalıqtarın qoldana otırıp, kün men jeldiñ quatı üydiñ jarığı men teledidarın qosuğa tolığımen jetedi…

Qarjılandıru – qaytatın tabıs közi bolğandıqtan memleket öziniñ qwyğan aqşasın  1 jılda-aq qaytarıp ala bastaydı. Sondıqtan, oğan alğaşqı qoldau körsetudi memleket tolıq moynına aluı tiis! Qarjını qaydan alamız?

  1. Milliardtağan teñge igerilmey jatır.
  2. Milliardtağan teñge türli şeteldik keñesşilerge («Samqwrıq-Qazına» – 27 mlrd.teñge) jalaqı türinde «raspil» jasalıp, jelge wşıp jatır.
  3. Jıl sayınğı ekonomikalıq jäne mediaforumdardıñ, dinaralıq sammittiñ qarjısı.
  4. «Altın zaem» sekildi qwndı qağazdar şığaru.

Eñ bastısı – korrupciyanı joyu. Osı bağdarlamanı iske asıruğa jauaptı tikeley QR Prezidenti boluı jäne ol jılına bağdarlamanıñ orındalu barısın 2 ret qarap otıruı tiis. Sebebi, byurokratiya özine tikeley materialdıq paydasın körip twrmasa -jauapkerşilikten  qaşu, qol qoymaudı ürdiske aynaldırıp baradı.

Özbekstanda jılına 8 mln.adam sırtta tabıs tauıp jür. Däl käzir, Mirzieev twrğanda bwl jobanı iske asırıp qaluğa boladı. 5 jıl, 10 jıldan keyin dünie özgerip, sayasat özgerip ketui mümkin…

«Asardağı» «Modul'» zauıtı ağaştan «vremyanka» – qorjın üy qwrastırıp beredi.  Üy-jaydı twrğındarğa, keyin satıp ala alatın etip, eger jaldau aqısın uaqtılı qwymasa, üyinen ayrılıp qalatın etip  5-10 jılğa jalğa beruge boladı.  Aru Arqanıñ tabiğatın bir-eki jıl onda twrğan adamnıñ közi qiıp kete qoyuı qiın… «Asardıñ» öziniñ eñ kemi 500 twrğını basqa öñirlerde tabıs tauıp jür. SQO-da twratın bwrınğı özbekstandıq azamattar Şımkentke, «Asardıñ» özine de qaytqısı kelmeydi.

Bağdarlama jüye retinde dwrıs jasaluı, onıñ basşısı tikeley QR Prezidentine bağınıştı boluı tiis.

Soltüstikte memleket qajettiligine dep jerdi aluğa boladı, bwl mäseleni de şeşu qiın emes. Mini-cehtar aşıp tastau qajet, är auıl bir käsipti igeretin bolsın. Bwnıñ ülgisin 2-düniejüzilik soğıstan qiray jeñilgen, 2 birdey qalasına amerikalıqtar  atom bombasın tastağan, jeñimpazdarğa milliardtağan dollar kontribuciya tölegen japon eli körsetken bolatın. Olardan körip, keyinirek kärister, küni keşe qıtaylar sol ülgimen bastadı damudı. Bizdiñ auıl şaruaşılığımızdıñ  – mal men jerdiñ öñdelgen önimderi – mine, osılar bizdi örkeniet köşine ilestiretin, poyızdıñ soñğı üzeñgisine ayaq arttıratın mümkindigimiz. Mümkin, soñğı mümkindigimiz…

Sırttağı qazaq keluge äli qwştar! Biraq, ol qwştarlıqtıñ otı jıl sanap bäseñdep keledi. Mine, eñ qorqınıştısı da osı!  

Sebebi, 15 jıl bwrınğı Qıtay qazağı men bügingi qazaqtıñ ayırmaşılığı jer men köktey! Ol kezde siz Şıñjañğa barsañız öziñizdi Qazaqstanda jürgendey sezinetin ediñiz. Käzir ol zaman közden bwlbwl wşqan. Otbasında balası (jas buın) men äke-şeşesi (orta buın) bir-birimen qıtayşa söylesedi! Sebebi, bwrınğı qazaq mektebiniñ bärinde qazaq tili men ädebietinen basqa pän ataulı tügel qıtay tilinen köşirilgen soñğı 9 jıl işinde qazaqşa bilmeytin, esesine qıtayşanı jetik biletin, sol tilde söyleuge beyim wrpaq ösip şıqtı. Bwl wrpaqtıñ ata-anası qazaqşa da, qıtayşa da biledi, al, olardıñ özderiniñ äke-şeşesi qıtayşa bilmeytin! Endi qazaqşa bilmeytin, tek qıtayşa biletin wrpaq ösip keledi.  Biz de Qazaqstanda otırsaq ta mwnday mäñgürtterdi tärbieleudi äli jalğastırıp kelemiz, ayırmaşılıq bizde qıtayşanıñ ornın orıs tili ielenip otırğanında ğana. Al, balanıñ qay wlttıñ tilinde bilim men tärbie alsa, ol wlttıñ ökili bolıp şığatını – adamzat tarihında däleldeudi qajet etpeytin aksiomağa aynalğan.

«25 jılda 1 million qazaq keldi» dep börkimiz qazanday boladı. 1 million bwdan on jıl bwrın kelip qoyğan-twğın. Ötken jılı 32 mıñ adam ğana keldi. Äzirge tek auzımızben oraq orudan asa almay, bes jılda bir ret eşqanday mäsele şeşpeytin Qwrıltay ötkizip, toy toylaudan asa almay otırmız.

«Oralmandarıñdı wrğanım bar!» deytin mamaşovtar basşılıqta otırğanda, señ ornınan eşqaşan qozğalmaydı.

Qazir qarqındı qimıldap qalmasaq, endi 25 jıl emes, 15 jıldan keyin Qıtay men Özbekstannan altın berem deseñ de qazaqtı äkelu qiın boladı. Europanıñ, ol tügili Türkiyanıñ qazağı kelmey otırğan joq pa! Soltüstik Qazaqstanda Reseydiñ memlekettik meyramdarı däl Reseydegidey toylanadı! Temir jolı Mäskeudiñ uaqıtımen jüredi. Qırım men Donbasstı körip twrıp, Wlı dalanıñ Teriskeyin, Şığısı men Batısın qazaqılandırmasaq, ayrılıp qaluımız bir künde!

Osı qaterdi körmesek, erteñ kimge ökpeley alamız?..

Qaraman NARWLI

Derekközi: Qazaquni.kz

23 pikir