Särsenbi, 19 Aqpan 2020
Jañalıqtar 3299 0 pikir 30 Qaraşa, 2010 sağat 09:13

Zardıhan Qinayatwlı. Aq Orda qazaqtıñ alğaşqı memleketi

Tarihşı Zardıhan Qinayatwlı  70  jasqa toluına oray Wlttıq kitaphanada şağın otırıs ötkizdi. Köz mayın tauısıp, wzaq jılğı zertteuleriniñ nätijesinde jazıp şıqqan üş birdey kitabınıñ twsaukeserin qosa ötkizdi. Tarihşını mereytoyımen qwttıqtap, «Şıñğas han jäne qazaq memleketi», «Köşpendilik ğwmır», «Közqaras» kitaptarınıñ oqırman qazınasına aynaluın tilek ete otırıp, az-kem äñgimege tartqan edik.

- Şıñğıs han turalı jazğan eki kitabıñızdıñ jañalığı nede? Bwğan deyin Qazaqstan tarihında Şıñğıs han turalı belgisiz bolıp kelgen dünieler bar ma?

- Negizi Şıñğıs han tarihı Qazaqstanda jazılğan joq. Äsirese, qazaq tilinde. Şıñğıs hannıñ tarihın köbine orıs tarihşıları jazdı. Batıs, şığıs tarihşıları da jazdı. Biraq, qazaq tarihşıları, qazaq qauımı Şıñğıs han turalı orıs tarihşılarınıñ eñbekterinen jäne onıñ audarmalarınan aldı. Sondıqtan Qazaqstanda özindik şıñğıstanu ğılımi taqırıbı  qazaq tilinde qalıptasqan joq. Sodan kelip, Şıñğıs han turalı bizdiñ ğılımi bazamız osal boldı. Söytip, ana jer, mına jerden kelgen adamdar Şıñğıs han anau eken, mınau eken dep qiyal hikayattar jwrt arasına köptep taradı. Jäne bwl äñgimelerge bizdiñ şıñğıstanu jönindegi osal bazamız sendi. Sonıñ kesirinen aqın-jazuşılarımız ben jurnalisterimizdiñ arasında ğılımğa say kelmeytin äñgimeler tarap ketti. Osı oy-pikirlerge ğılımi jauap beru üşin osı eki kitaptı jazdım.

Tarihşı Zardıhan Qinayatwlı  70  jasqa toluına oray Wlttıq kitaphanada şağın otırıs ötkizdi. Köz mayın tauısıp, wzaq jılğı zertteuleriniñ nätijesinde jazıp şıqqan üş birdey kitabınıñ twsaukeserin qosa ötkizdi. Tarihşını mereytoyımen qwttıqtap, «Şıñğas han jäne qazaq memleketi», «Köşpendilik ğwmır», «Közqaras» kitaptarınıñ oqırman qazınasına aynaluın tilek ete otırıp, az-kem äñgimege tartqan edik.

- Şıñğıs han turalı jazğan eki kitabıñızdıñ jañalığı nede? Bwğan deyin Qazaqstan tarihında Şıñğıs han turalı belgisiz bolıp kelgen dünieler bar ma?

- Negizi Şıñğıs han tarihı Qazaqstanda jazılğan joq. Äsirese, qazaq tilinde. Şıñğıs hannıñ tarihın köbine orıs tarihşıları jazdı. Batıs, şığıs tarihşıları da jazdı. Biraq, qazaq tarihşıları, qazaq qauımı Şıñğıs han turalı orıs tarihşılarınıñ eñbekterinen jäne onıñ audarmalarınan aldı. Sondıqtan Qazaqstanda özindik şıñğıstanu ğılımi taqırıbı  qazaq tilinde qalıptasqan joq. Sodan kelip, Şıñğıs han turalı bizdiñ ğılımi bazamız osal boldı. Söytip, ana jer, mına jerden kelgen adamdar Şıñğıs han anau eken, mınau eken dep qiyal hikayattar jwrt arasına köptep taradı. Jäne bwl äñgimelerge bizdiñ şıñğıstanu jönindegi osal bazamız sendi. Sonıñ kesirinen aqın-jazuşılarımız ben jurnalisterimizdiñ arasında ğılımğa say kelmeytin äñgimeler tarap ketti. Osı oy-pikirlerge ğılımi jauap beru üşin osı eki kitaptı jazdım.

Biz ğılımmen aynalısamız. Ğılımi tarih oqimız, izdeymiz. Al, älemniñ ğılım tarihında Şıñğıs han moñğol ma, emes pe degen swraq joq. Bwl äldeqaşan şeşilip, aytılıp qoyğan mäsele. Jalpı, Şıñğıs hannıñ tarihı älemde eñ köp jazılğan tarih. Tipti, Makedonskiyden de, Petr I den de, YUliy Cezarden de asıp tüsedi. Nege deseñiz, batıs pen şığıstıñ arasın qosıp jäne osı eki aralıqtı jaulap alğan Şıñğıs hannan basqa eşkim joq.

Men Şıñğıs han turalı öte ülken jañalıq aşıp jiberdim dep ayta almaymın. Şıñğıs hannıñ ömir-tarihın ğılımi derekter negizinde naqtı beruge tırıstım. Sonımen birge bwl eki kitap Şıñğıs han turalı qazaq tilinde alğaş ret jazılğan  ğılımi monografiya. Qazaq tilinde monografiya emes, jay jazılğan birneşe kitap bar.

Monografiya - oquşı qauımğa Şıñğıs han turalı naqtı ğılımi mağwlmat aluğa kömek bola ma dep oylaymın.

Sonıñ sırtında bwl eñbekte köp närseler anıqtaldı. Mısalı, bwrın Şıñğıs hannıñ tuğan jılın 1155 jıl dep jazıp keldi. Raşid ad dinniñ jibergen qateligin qaytalap keldi. Al endi batıstıñ, şığıstıñ, qıtaydıñ ğalımdarı YUan şi arqılı Şıñğıs hannıñ tuğan jılı 1162 jıl dep anıqtağan, qazir sol boyınşa belgilenip kele jatır.

Ekinşi, bizde «Qazaq handarı Şıñğıs hannıñ wrpaqtarı bolsa, Şıñğıs han nege qazaq emes?» degen wğım bar. Onı ajıratu üşin bizdiñ tarihi däuirdi ekige bölip qarau kerek. Şıñğıs han 1218 -1224 jıldar aralığında Orta Aziya jaulap alğan. Jaulap alğannan keyin Şıñğıs han qayttı. El men jerdi wldarına bölip berdi. Al wldarınıñ ekinşi, üşinşi wrpağı qazağı qazaq, özbegi özbek bolıp ketti. Bizdiñ qazaqtı bilegen Joşınıñ wrpaqtarı ekinşi, üşinşi wrpaqtarınan bastap qazaq bolıp ketken. Sondıqtan olardı biz mwñğwl dep eseptemeymiz. Mwñğwldıñ biligi 1368 jılı qwladı. Sodan bastap bizdiñ qazatıñ handarınıñ öziniñ äuleti qalıptastı. Osı närse taratılıp osı kitapta körsetildi. Qazaq memleketin qwrğan taypalar jäne Şıñğıs hanmen birikken taypalardıñ ara baylanısı, olardıñ etnotegi kim degen mäselege mına kitapta negizinen jauap berildi.

- Qazaq tarihı Aq Ordadan  bastau aladı dep jatırsız ğoy. Biraq osığan baylanıstı da talas-tartıs köp qoy.

- Bizde Kerey men Jänibek han 1465-1466 jıldarı qazaq handığın qwrğan künnen bastap, qazaq memleketi, qazaq eli payda boldı deydi. Eger qazaq degen halıq joq bolsa, onıñ tiregi joq bolsa, memleket degen jalğız künde qalıptaspaydı ğoy. Sondıqtan ol Aq Ordanıñ töñireginde qalıptastı. Bwrınğı şığıs-qıpşaq territoriyasında qalıptastqan. Al, halqı qıpşaq, qazaq negizinde qwralğan memleket.

Orıs han qazaq handarınıñ atası dep tanılğan adam. Ol Joşı hannıñ jetinşi wrpağı. 1361 jılı Orıs han Aq Ordağa han bolğan künnen bastap, onı qazaqtıñ twñğış hanı, qazaqtıñ alğaşqı memleketi delinip köp jerlerde aytılıp, jazılğan. Sondıqtan, biz, Aq Ordanı qazaqtıñ alğaşqı memleketi dep tanıp, onı mädenieti, territoriyası twrğısınan  jan-jaqtı zerttep, Aq Orda qazaqtıñ alğaşqı memleketi degen qortındığa keldik.

- Äñgimeñizge rahmet!

«Abay-aqparat»

 

0 pikir