Beysenbi, 9 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 764. Jazılğandar — 55. Qaytıs bolğandar — 7
Alaşorda 8588 498 pikir 5 Qazan, 2017 sağat 10:29

Sadaqtıñ «avtorı» kim?

Sadaq - ejelgi zamandardağı añdı alıstan jayratatın eñ üzdik qaru.  El arasında Jay, Jaq dep te atala beredi. Adırna, Jebe, Jebeniñ wşı jäne Qoramsaq degen negizgi bölikterden twradı.

«Sadaq — jebe atuğa arnalğan qol qaruı. Sadaqtı tas däuirinen 20 ğasırğa deyin dünie jüziniñ barlıq halıqtarı paydalanğan. Erte kezde añ aulauda, keyin soğıs isinde qoldanılğan. Qarapayım sadaqtı tobılğı, üyeñki, t.b. ağaş şıbıqtarınan doğaşa iip, eki wşın qayıspen kerip jasaydı. Kürdeli sadaqtıñ sırtqı betine siñir tartılıp, işki jağı müyizben qaptaladı, keyde ortası men eki şetine süyek bastırma qağıladı (q. Qwrama sadaq). Kürdeli sadaqtı ejelgi Şığısta, onıñ işinde saqtar, keyinirek ğündar men Ortalıq Aziya halıqtarı köp qoldanğan. Qazaq sadağı köşpeliler sadağınıñ jetildirilgen jalğası bolıp sanaladı. Auız ädebietinde sadaqtardıñ qoldanılğan materialdarına qaray “qayıñ sadaq”, “qarağay sadaq”, “üyeñki sadaq” degen atauları kezdesedi. Qayıñnıñ qabığımen qaptalğan, sarğayğan tüsine baylanıstı “sarıja”, “sarsadaq” degen atauları da bar.

Sadaq tartu täsili (köne.) erte kezde añ aulauda, keyin soğıs isinde qoldanılğan. Sadaq tartu täsili qazaq halqınıñ jambı atu, altın habar, teñge alu sekildi wlttıq oyındarında keñ tarağan. Bwl oyındar jaugerşilik kezeñindegi äskeri tärbie sekildi maşıqtanu mektebi bolğan. Bügingi tañda älem elderinde köp tarağan sporttıñ ejelgi türleriniñ biri» (Uikipediya — aşıq enciklopediyasınan alınğan mälimet).

Uäj: Birinşiden, altın habar, teñge alu emes, dwrısı altın qabaq, teñge atu boladı. Ekinşiden, «Qazaq sadağı köşpeliler sadağınıñ jetildirilgen jalğası bolıp sanaladı» delingen. Tüp-tamırımen qate twjırım. Dälel me? Tıñdap köriñiz?

Tarihqa üñilsek, sadaq jasamay el bolğan bir de - bir ejelgi ru-taypanı taba almaymız. Añdı alıstan atıp qwlatatın jalğız qwral — sadaq! Sadaq san mıñdağan jıldar boyı aştan ölmeudiñ jäne jaudan qorğanudıñ kepili boldı. Keyinnen ottı qaru şıqqan soñ onıñ ornın mıltıq bastı. Mıltıq dami kele avtomattı qaruğa aynaldı. Odan zeñbirekke, zenittik qwrılğılarğa wlastı. Biraq sonda da tüpki princip saqtalıp qalğan. YAğni oq adırnadan wşsa da, stvoldan wşsa da alıstağı añdı atıp qwlatıp, adamğa azıq tauıp beredi. Qazir de qarusız el joq. İşki, sırtqı äskerlerimiz tügel qaru asınıp jür. Mıltıqtız policiyamız da tärtip saqtay almaydı. Sonımen sadaq zamanğa say mıltıq bolıp özgerdi. Demek, ejelde osı qızmettiñ bärin «Sadaq» atqardı. Sadaq asınıp jüru bilik belgisi boldı.

Qazaqtıñ qaraşañırağı Aday ruınıñ älemge äygili birneşe tañbası (bügingişe aytqanda gerb) bar. Birinşisi «Til», ekinşisi «Sadaq tartıp twrğan salt attı adam», üşinşisi «Sadaq», «Jebe», «Jebeniñ wşı» t.t.  Bwlardıñ bäri Qazaqtıñ rulıq tañbası ekendigin Manqıstau tügili, bükil qazaqta, tipti bükil älem de küni keşege deyin bilmeytin jan bolmağan. Sebebi, eñ alğaş tili şığıp söylegender, sadaq pen jebeniñ «avtorı» bügingi Qazaqtıñ Ata-Babaları. Onı bwl ataudıñ Saq jäne Ada (Ata) degen esimderinen de köruge boladı. Manqıstaudıñ ejelgi bas tañbasınıñ «sadaq tartıp twrğan salt attı adamnıñ» beynesi bolatını osıdan. Demek, eñ alğaşqı dalanıñ jabayı qwlanın qolğa üyretip, at qılıp mingen de solar. Sebebi, bwl jerde de qay wğımdı kim düniege äkelse, sol rudıñ, eldiñ (avtorlıq) atı beriletin qağidağa säykes At (Ad) dep qoyılğan.

Qaraşañıraq demekşi, Kişi Jüz ruları atı aytıp twrğanday, Qazaqtıñ üş wlınıñ eñ kişisi, yağni Qazaq atamızdıñ qaraşañırağınıñ iesi. Eki ağasınıñ (Wlı jüz ben Orta Jüzdiñ) kenje inisi. Olar Bekarıs dep ataldı. Al, Kişi Jüz-Bekarıstıñ, sonımen qatar bükil qazaqtıñ  qaraşañırağı On eki ata Baywlı, On eki ata Baywlınıñ qaraşañırağı Aday, Adaydıñ qaraşañırağı Mwñal bolıp tabıladı (älemge äygili Şıñğıs qağannıñ ruı osı).  Atasınıñ bar bilgenin jäne onıñ wrpaqtarına arnağan amanatın tek qana kenje wl alıp qaladı emes pe?! Atam Qazaqtıñ Ata saltınıñ, dästüriniñ, ädet-ğwrıptarınıñ, tili men dininiñ, bükil şejire dereginiñ Mañğıstaulıq Adaylarda tolıqtay saqtaluınıñ sırı osı.

Al, Qazaq halqınıñ özi kezinde wranğa şığarğan «Alaşpen» qualaytın bolsaq, Biz Alşındardıñ Alaştıñ taq mwrageri ekenin köremiz. Sebebi, joğarıda aytqanımday, Qazaqtıñ qaraşañırağı Kişi Jüz – Bekarıstıñ Alşın jäne Kenşin degen eki wlı bar. Alşınnan altı Ata Älim, Jetiru, kenjesi On eki Ata Baywlı boladı.

Ad jäne Ay. Ekinşi buındağı Ay –  äyel (ayal), ana degen mağına beredi. Äy (Ay) jäne el. (Äy, el bolayıq). Qazaqtıñ «bäybişesiniñ» söz tübiri «Äy (Ay)» bolatını tek qana osını bildiredi. Aspanda Ay jerdiñ serigi bolsa, jerde äyel erdiñ serigi. Jerde äyel erin aynalsa, aspanda ay jerdi aynaladı. Qazaqtıñ «aynalayın» deytinderiniñ de sırı osı. Äyeldiñ söz tübiri «Äy (Ay)», jerdiñ söz tübiri «Er» bolatını da osıdan.  Söz tüsinetin qazaq azamattarına bwl dauğa jatpauğa tiis.

Osı jerde erekşe atap ötetin  jağday, jalpı biz Adam degen attı eñ alğaşqı tilimiz şığıp söylegen kezden bastap alğanımız eşqanday dau tuğızbasa kerek. Demek, eñ birinşi bolıp Adam ata men Aua ananıñ tili şıqtı. Osı tañbanıñ özinen-aq, qazaqtıñ qaraşañırağın wstap bügingi künge jetkizgen «Til tañbalı Adaylardıñ» Adam Atanıñ da  qaraşañırağınıñ ieleri ekendigi ayqın körinedi. Mañğıstaudıñ ejelgi qorımdarında bir kesenege eri men äyeli birge jerlense qwlpıtasqa «Jebe» men «Ay» tañbası qatar salınğan jağdayları jii kezdesedi.

Adaydıñ ejelden kele jatqan «Til tañbasımen» birge «Jebeniñ» qatar jüruin äygili tarihşı-ğalım İliyas Esenberlin (On seriyalı «Qazaq handığı» fil'mi osı ağamızdıñ «Almas Qılış» romanı negizinde tüsirilgen) bılayşa suretteydi: «Öziniñ jeke qarulı küşin basqaru ordanı qarauıldau üş «sadaqşığa» tapsırıldı. Bauırşınıñ kişi inisi Oğıla-şerbe jäne Şıñğıstıñ inisi Hasar basqarğan üş qılış wstauşılar bilik belgisi retinde sadaq pen jebeni (keyinnen qorşı-atqıştar qızmetindegiler) asınıp jüruge mindetti boldı. Hannıñ jeke tapsırmasın orındaytın tört nökeri barlauşı-quğınşı bolıp tağayındaldı» (Şıñıshan älem silkindiruşisi. 32 bet). Demek, Şıñğıshan qağanatında Qazaqtıñ «sadaq» jäne «jebe» tañbaları bilik belgisi retinde qoldanılğan.

Köne Mañğıstaudağı Ünğazı tauına üñgip salınğan Şaqpaq Ata jerastı meşitiniñ  kireberis qaptaldağı birneşe adam jerlengen ülken quıstıñ qabırğasına «Salt attı adamnıñ» beynesi salınğan.  Onıñ  qolında jebesin kere tartıp twrğan sadaq bar. Al, «Jebe tartqan salt attı adam» Mañğıstaudıñ ejelgi, tipti küni bügingi de negizgi bas tañbası bolıp tabıladı. Bwl Adam degen atqa ie bolğan ejelgi Atalarımızdıñ qaraşañırağı, dalanıñ jabayı qwlanın At qılıp mingendermen birge Sadaqtıñ da, Jebeniñ de (oqtıñ da) avtorı qazaqtar degen söz. Bwl tañba (gerb) Mañğıstaudıñ ejelgi qorımdarınıñ basım köpşiliginde köptep kezdesedi.

Qazaqtıñ Ata saltı boyınşa, tañbanı enşiler kezde sol rudıñ, nemese taypanıñ «avtorlıq qwqığı» basşılıqqa alınğan. Qaz Adaylardıñ tañbalarınan, olardıñ sol köne zamandağı Adam Ata men Aua Ananıñ qaraşañırağın wstap qalğan wrpaqtarı ekendigin köremiz. «Taudı, tastı jel bwzar, adamzattı söz bwzar» dep, ata-babalarımız aytqanday, bükil qazaqtıñ wlı bileri men qağandarı Adaylarğa adamzattıñ eñ wlı teñdessiz qaruı, adamnıñ tilin jäne sol zamandardağı añdı alıstan atıp, dwşpanın alıs ara qaşıqtıqtan joyıp jiberetin eñ wlı qaru sadaqtı jäne onıñ jebesi (onı qazirgi zamandağı yadrolıq qarudıñ oq twmsığımen salıstıruğa bolar) men masağın (wşın) tañba etip enşilegende, Qazaqtardıñ adamzattı azğındıqqa ündep, bwzğanı jäne qorqaqtığı üşin enşilemegeni anıq. Demek, osı tañbalarğa qarap-aq, sanasında sañlauı bar azamatqa, Qazaqtardıñ Adam atanıñ qaraşañırağınıñ iesi ekendigi jäne olardıñ osığan layıq bolğandığı eşqanday dau tuğızbasa kerek. Sebebi, bwl tañbanı, yağni «Jebeniñ wşın», yağni mına soltüstigimizdegi körşilerimizdiñ tilimen aytqanda «strelkanı» bütkil älemde qoldanbaytın birde-bir el joq. Jebeniñ wşı (strelka)  adamzattı adam-adam bolğalı beri barar jerine adastırmay, mäñgi jol silteuşi bolıp kele jatır.

Adaydıñ osınday alıp «Jebe tañbaları» Üstirtte Sayötes pen Beyneu kentteriniñ ortasında ornalasqan. Bwl tañbalardıñ eñ wzını 100 km-ge deyin jetedi, dep jazadı: «Zagadoçnıe strelı plato Ustyurt» | Internet jurnal REPIN.info

Üstirt jebeleri Qazaq dalasınıñ törine qaray sozılğan. Jebelerdiñ wşınıñ bäri bir bağıtqa, yağni soltüstikke qaratıp salınğan.

Jergilikti halıq mwnı  añ aulau üşin salınğan aran dep ataydı. Arandardıñ sol üşin paydalanılğanı da şındıq. Ğalımdar mwnı su saqtau üşin qazılğan or dep te boljam jasaydı.

Biraq, Biz mına jağdayğa nazar audaruımız kerek. Arandardı da, su saqtaytın orlardı da däl "jebeniñ" beynesinde emes, basqaşa da saluğa boladı emes pe? Jäne olardıñ ärqaysısın är jaqqa qaratıp ta sala bermey me? Demek, bwl alıp qwrılıstıñ negizgi maqsatı Adaydıñ Jebe tañbasın beyneleu arqılı Adaylardıñ Adam Atanıñ qaraşañırağı ekendigin meñzegeni  dep tüsinuimiz kerek. Atalarımızdıñ bizge aytayın degeni de osı bolsa kerek.

Onıñ üstine Mañğıstau men Üstirttegi mıñdağan qorımdar men milliondağan zirattardıñ barlığında derlik osı "jebe" tañbanıñ twruı da osı aytqanımnıñ ayday ayğağı bolmaq.

Tura osınday alıp «Jebe tañba» Meksikanıñ Naska şölinen tabılıp, ğalımdar onı «Üstirt jebesi» dep atağan.

Qaz Adaylardıñ soñğı ğasırlardağı älemge äygili eñ tanımal tañbaları     til,     sadaq,   jebe  jäne   jebeniñ wşı. Solarmen qatar, Mañğıstaudıñ ejelgi qorımdarındağı eñ köp kezdesetin tañbalar qatarına  «+»   kres,   «P»  bosağa  jäne qazaqtıñ qayqı qılışınıñ beynesi jatadı. Bwlarda  Qazaqtardıñ ejelgi tañbaları bolıp tabıladı.

«Adaylardıñ onnan asa tañbası bar. Solardıñ işinde beyit basındağı qwlpıtastarda eñ köp kezdesetinderi mına üş tañba:   . Bwlar tek qana Aday tañba emes, Oğız tañba dep te ataladı. Aldıñğı ekeuiniñ wş jağı är jaqqa qaratılıp qoyıla beredi» (T.S.Dosanov «Runika qwpiyası» Almatı-2009. 72 bet).

Oğız demekşi, Oğızdıñ söz qwramı Oq jäne Qız degen eki birikken sözderden twradı. Beynelep aytqanda jeti buın wrpaq jeti Atasımen,  jebe qoramsaqta Sadaqpen, yağni Saq atasımen birge jüredi. Jebe Adırnadan atılıp, sadaqtan ajırağan kezde oqqa aynaladı. Sondıqtan qazaqtıñ sözdik qorında eşqaşanda jebe tidi dep aytılmaydı, oq tidi delinedi. Demek, oq enşi alıp bölinip ketken wrpaqtıñ balama atauı. Bwl qazaqtıñ rulıq şejiresindegi Bwzaudıñ eki balasınıñ kişisi, yağni Aytumıstıñ inisi Jemeneyden (Iemennen) bölinetin Semitterden (Arab pen Ebreyden) bastaladı.

«Qoja Ahmet şäkirterin oqıtudı ayaqtap bolğan soñ şañıraqtan oq atadı. Sadaq oğınıñ tüsken jeri Manqıstau boladı.

Dänispan äulie de solay jebe izimen Manqıstauğa keledi.

Añız keyde sadaq jebesiniñ ornına asa tayaqtı qoldanadı. Beket ata da osınday tayaqtıñ jolımen Manqıstauğa keledi» (S.Qondıbay «Mañğıstau men Üstirttiñ kieli orındarı» Almatı. 2000 12-13 better).

«Şopan-Ata, Şaqpaq-Ata, Danıspan-Ata wstazdarı şañıraqtan atıp jibergen sadaqtıñ jebesin izdey jürip Mañğıstauğa kelgen, jebeni tapqan jerinen meşit-medreselerin salğan» (Bazarbay Abdrahmanov «Beket-Atanıñ swpılıq jolı» Almatı-2010. 27 bet).

«Tabıttıñ (Şıñğıshannnıñ) eki qaptalına Sadaq pen jebe, pışaq, ot twtatqış jäne altınnan jasalğan kese qoyıldı» (V.G.YAn «Çingiz-han» Nukus-1975. 335 bet).

«267. ...Bwrhan Şıñğıs qağanğa didarlasuğa keledi. Sol jerde Bwrhan kezigip, altın oq (jebe) bastatqan toğız-toğız altın, kümis ayaq, toğız-toğız wl-qız, toğız-toğız at-tüye, toğız-toğız basqa dünie tartu etken kezde, Bwrhanmen üyiniñ sırtında tildesedi». («Moñğoldıñ qwpiya şejiresi», 188 bet).

«Äbdi äl-Mütälip bir-birinen aynımaytın balgerlik aşatın altı jebe jonıp, ekeuin sarı tüske boyağan (onı suırğan adam kiiktiñ altın müsinderin ielenedi), ekeuin qara tüske boyağan (ol narkesken men sauıttı iemdenedi), al aqqa boyalğan jebeni suırğandar – oljadan qwr qalatın bolğan. Sadaqtardı bir kezde Siriyadan äkelip, ordanıñ qaq ortasına ornatqan, eñ iri, eñ qwdiretti desken Qabıl tasqwdayınıñ qolına ornatadı. Aq tastan qaşalğan Qabıl qolına balgerlik jebe wstap otırğan küyinde müsindelgen (qaysıbir arab tarihşıları onı Ibrahim payğambar desedi – A.Q.). Jebemen bal aşu ol zamandağı eñ märtebeli qasiettiñ biri sanalğan» (Amanbay Qwntöleuwlı «Mwhammed Payğambar» Almatı 2003 63 bet).

Tüsinikteme: Äbdi äl-Mütälip – Mwhammed payğambardıñ atası.

Siriya (Sır eli) – Arap jerinde ornalasqan memleket, astanası Damask. Qazaqtıñ şejire-dastandarındağı atı añızğa aynalğan Damaşıq qalası osı.

«Bizdiñ halıq ejelde Süt jolı jwldızdarın Oğız hannıñ sadağı dep atağan.

...Kün qağanatınıñ wlı bileuşileriniñ biri Mete han boldı. Mete hannıñ halıqqa jasağan jaqsılığı men mineziniñ wqsastığına baylanıstı, halıq arasında «Mete han – ol qaysı Ögiz han» degen mätel düniege keldi.

Mete hannıñ äkesi Duman Bäygi. Bizdiñ jıl sanauımızğa deyingi 380 jılı ol öz memleketiniñ şekarasın Şın-Maşın eline deyin keñitip, ol elde Teoman degen esimmen belgili boldı. Keyinirek onıñ wlı Mete han, wlı Kün qağanatınıñ bileuşisi bolıp, ol 26 memlekettiñ basın biriktirip, olardı 84 wlısqa böldi. Mete hannıñ kezinde ısqırıp wşatın jebeler men sadaq jasaytın şeberhanalar aşılğan» («Ruhnama» S.Turkmenbaşi. 214-215 better).

Qazaqtıñ rulıq şejiresinde osı Mete atamızdıñ esimi saqtalğan. Qazaq – Alşın – Baywlı - Aday – Kelinberdi - Mwñal – Jaulı – Jarı – Mete bolıp taratıladı.

Al, Şıñğıshan atamızdıñ da ruı Qazaq – Alşın – Baywlı -  Aday – Kelimberdi – Mwñal – Jarı – Qiyan (Qiyat) bolıp tabıladı. Wranı Alaş,  tañbası «til tañba». Til tañbanı Şıñğıs qağannıñ rulıq kuäligi desek te boladı. Şıñğıs qağan esiminiñ Alşınnıñ ekinşi buınınan bastalatını da osıdan.

«Sadaq pen jebeniñ jäne onıñ wşınıñ» Qazaqtıñ qaraşañırağı Qaz Adayğa rulıq tañba bolıp enşilenuiniñ bastı sebebi, bwl qarudı eñ birinşi oylap tapqandar, qazirgi Qazaqtardıñ ata-babaları ekendigi bolatın. Onı «Jebeniñ» tek qana rulıq tañba ekendiginen ğana emes, «Sadaq» (S-ada-q) degen sözdiñ qwramındağı «Ada», «Saq» jäne osı sadaqtıñ kerme qayısınıñ «Adırna (Ad-ırna)»,  yağni bwl qaru barlıq qarulardıñ Atası delinip, Adam atamızdıñ atın iemdenuinen de köruge boladı.  Osı qarudıñ qay kezeñde düniege kelgenin saralaytın bolsaq, onı qazaqtıñ qaraşañırağın wstap qalğan Aday atamızdıñ üş nemeresi Qwnanorıs, Aqpan jäne Jemeneylerdiñ kezi dep twjırım jasaymız.  Sebebi, «Sadaq» söziniñ qwramındağı Qaz Adaydıñ Aqpanı men bükil älem biletin Saqtıñ,  Sadaqtıñ ekinşi atauı Jaydıñ qwramındağı «Ay»-dı, üşinşi atauı Jaqtıñ qwramındağı «Aq»-tı jäne jebelerdi salatın «Qoramsaqtı» qosıñız. Qoramsaq – birikken söz. Söz tübiri Or, arı qaray Qor, oram, aq, Saq. Meniñşe bwğan eşqanday kommentariy qajet bolmasa kerek. Sebebi, Or – artıq su jinaytın say bolsa, Qor – artıq jinaqtalğan kerekti dünie. Ekeuiniñ de negizgi mağınası birdey. Al, bwl jerde Jemeney qaydan şıqtı deytin bolsaq, Jebeniñ alğaşqı buınınıñ Jemeney atamızdıñ esiminiñ alğaşqı buınımen säykes keletini osıdan. Mine osı jerde Jay men Jaqtağı «J» dıbısınıñ da qaydan şıqqanı öz-özinen tüsinikti bolsa kerek. Sonda jebeniñ (sadaqtıñ) Adaylarğa tañba bolıp bekitiluiniñ bastı sebepteriniñ biri olardıñ osı qarudı oylap tauıp, kündelikti qoldanısqa engizuleri bolıp tabıladı. Qazaqtıñ ru tañbalarınıñ bäri osılay düniege kelgen. Sözimiz däleldi boluı üşin tağı bir mısal: Mañğıstaulıq Adaylarğa körşi (Qazirgi Aqtöbe oblısına qarastı Bayğanin audanı, ejelde Tabın audanı dep atalğan) Alşınnıñ Jeti ruına jatatın Tabın ruınıñ tañbası tostağan. Ru esiminiñ Tabın, tañbası «tostağan» boluı bwl rudıñ şığu tegin öte tereñge silteydi. Dälirek aytqanda, Tabın (Jılqışı) atalarımızdıñ dalanıñ jabayı qwlanın qolğa üyretip, erttep mingen jäne onıñ sütinen qımız  aşıtıp,  tostağanğa qwyıp, qonağına wsınğan kezeñi. Qazaqtardıñ küni büginde de jılqı üyirin Tabın deytinderi osıdan. Sol siyaqtı nayzanı oylap tapqandar, bügingi  Naymandardıñ ata-babaları. Endi osınıñ üstine, qazaqtıñ bes qaruınıñ eñ ejelgileriniñ biri Nayza ekendigin qosıñız. Kez-kelgen wğımğa, yağni oylap tabılğan jañalıq ataulığa sol adamnıñ (ru, taypanıñ) esimi beriledi. Bwl qağidanı sol bwrınğı küyinde bükil älem elderi küni büginde de qoldanadı. Mısalı: Türikter bükil jünnen toqılğan bwyımdardıñ bärin qazaq deydi, Orıstar Ilyuşin jasağan samolettiñ atın «Il», Antonovtikin - «An», Tupolovtikin - «Tu», Om zañı, N'yuton zañı, Arhimed zañı t.t. bolıp jalğasıp kete beredi. Biz qazir  mwnı «avtorlıq» qwqıq dep atap jürmiz.

Mañğıstau men Üstirttiñ ejelgi qorımdarınıñ bärinde, Mañğıstaudıñ bas qalası Aqtaudağı üylerdiñ qabırğasında, Äuejaydan qalağa barar joldağı bil'bordta, taulardıñ baurayında, teñiz jağasındağı jarqabaqtarda "Sadaq tartıp twrğan salt attı" adamnıñ beynesi köptep salınğan. Mañğıstau men Üstirttegi ejelgi mıñdağan, milliondağan qwlpıtastarda da sadaq pen sadaqtıñ jebesi bar. Al "Jebe" Qazaqtıñ kenje wlı Adaydıñ rulıq tañbası. Keybireuler qazaqtardı qağazğa tüsken ejelgi jazba tarihı qayda dep, kelemej külki etkileri keledi. Aqiqatında, mör basılğan qağaz bir jauın ötse dım qalmaydı. Al, Qazaqtardıñ salıp ketken tañbası Qwdaydan bwyrıq bolmasa mäñgi twradı. Bwl tañbalarğa jauın, jer silkinu, dauıl, tipti topan suda eşteñe istey almaydı. Bwl tañbalardı joyudıñ jalğız jolı (Allatağala betin aulaq qılğay!) bükil jer öz orbitasınan şığıp, jarılıp, wsaq bölşekterge bölinip ketui kerek. Ejelgi qazaqtar tarihın mine osılay jazğan. Al, Bizderdiñ tarihtı osılay jazbaq tügili, ap-ayqın jazulı twrğan dünieni de oquğa bilimimiz jetpey jür.

Sadaqtıñ avtorlıq qwqığı Qazaqtıñ bel balası Saq Atalarımızda jatqanına dälel retinde aytarımız:

Saqtıñ söz tübiri (öz tübi, öz atası) - Aq. «Aq» öz kezeginde Qaz degen tübirge jalğanıp «Qazaq» degen el atımızdı qwrap twr. «Aqtıñ» Qaz-aq degenimizdegi Qazğa jalğanıp, Qazaqtıñ ekinşi buınında twruı Saqtardıñ Qazaq eliniñ wrpağı (balası) ekendigin ayqın körsetip twr.

Qaz bi (Qas bi, Kaspiy) atanğan  halıqtıñ, yağni Qazaqtıñ köpşilik bile bermeytin mınaday bir qağidası bar. Ol sözdiñ atasın ortasına ornalastıru. Mısalı:

Sadaq (S-ada-q) – Saqtardıñ atası.

Sanaq (S-ana-q) – Saqtardıñ anası.

Sağaq (S-ağa-q) - Caqtardıñ ağası.

Sabaq  - Saqtardıñ apası.

Senek – Saqtardıñ enesi.

Qağan – Handardıñ ağası.

Qatar – Aqiqattıñ atası (Qar men aq sinonim), Qaz qatar – Qaz aqiqattıñ atası jäne Qazaq eliniñ  qatardıñ basında birinşi bolıp twruı, bwl qazaq eli eñ alğaşqı el, yağni qalğan elder qazaqtan keyin tizilip düniege keldi degen söz.  Äytpese, arap qatar, orıs qatar, qıtay qatar, evrey qatar t.t. bolğan bolar edi.

Qabar (H-aba-r) - Aqiqattıñ apası, anası (Qar men aq sinonim).

Qağaz  - Qazdıñ (qazaqtıñ) ağası.

Köleñke (K-öleñ-ke) – Öleñniñ kökesi. «Öleñ sözdiñ patşası» (Abay). Öleñ mäñgi sözben birge, köleñke mäñgi adammen birge.

Säukele (Säu-ke-le)  – Säuleniñ (nwrdıñ), yağni Saqtardıñ äkesi. Ejelgi Saqtardıñ şoşaq töbeli bas kiim kietinderiniñ sırı osı.

Janaq – Jaqtıñ (Sadaqtıñ balama atauı) anası.

Janay – Jaydıñ (Sadaqtıñ balama atauı) anası.

Qadam – Qam  eliniñ (Nwq payğambardıñ üş wlınıñ ülkeniniñ eli) atası.

Qalam – Qam eli aldıñğı el. Nwq atamızdıñ üş wlınıñ (Qam, Sam, Iapes) ülkeni.

Qapam – Qam eliniñ apası.

Qalmaq - (Q-alma-q) söz tübiri alma, bwl bayağı Adam ata men Aua ananı wjmaqtan quatın jemis ağaşı. Özderiñiz körip otırğanday, twtas dünieni qaq jarğan, yağni bölinudiñ bası Alma dep twr.

Ata meken (m-eke-n),  – Ata aldında, men söziniñ qaq ortasında eke (äke) twr.  Bwl sözdiñ tolıq mağınası «Atam, äkem jäne meniñ tuğan jerim». Ata-meken, bwl Qazaq Atamnıñ eñ qasietti wğımı.

Alayda, bwl wğımnıñ qasietin tolıq tüsinu üşin, qazirgi tañda osı wğımnıñ ornına qoldanısta jürgen Otan wğımınıñ mağınasın tolıq tüsinuimiz qajet.

Otan – Ot anamız ben Otbasımızdıñ, yağni bala-şağamızdıñ ornalasqan jeri. Demek, otbasıñ qayda bolsa Otanıñ sonda, yağni it siyaqtı qarnıñ qay jerde toysa, otanıñ sol jer degen söz. Bwl qazirgi Amerikağa jer-jerden jinalğan är türli wlttardıñ «qañğıbas» ökilderiniñ qağidasına tolıqtay säykes keledi.

Biz qazir Atamekendi auızğa almaymız, onıñ ornına bar jerde ünemi birinşi etip «Otan otbasınan bastaladı» dep, Otan degen sözdi auızdan tastamaymız. Bizge wlı atalarımızğa layıq tolıq qandı el bolu üşin birinşi kezekte Otan emes, Atameken twruı tiis. Şındığında da, Atamekendi auızğa almay, tek qana jalañ Otandı uağızdau bizdiñ Ata tarihtan da, onıñ wlı mädenietinen de tolıqtay bas tartqandığımız bolıp tabıladı. Bwl kosmopolitizmniñ bastau alatın jeri, yağni sol jerge tike aparatın jol. Ana tilimizdegi kosmopolitizmniñ balaması «Er tuğan jerinde, ...» delinedi. Qazirgi Qazaqstannıñ soltüstik öñirlerine özge wlt ökilderiniñ asa köbeyip ketui osı twjırımımızdıñ ayday ayğağı bolmaq. Bwl bayağı Amerikalıqtardıñ (Evropalıqtardıñ), yağni ebreylerdiñ jobasımen qoldan jasalğan «Moy adres Sovetskiy Soyuzdıñ» jalğası.

Salaq (S-ala-q) – Saqtardıñ alası, yağni öñi özgerip, bwzılğan saqtar (salaq adam) t. t. bolıp jalğasıp kete beredi. Bwl jerde sözdiñ atası (tübiri, avtorı)  jalpı wğımnıñ qaq ortasında berilip twr. Bwdan asqan danalıq bolar ma? Mine bizdiñ atalarımızdı osı üşin de Qas bi (Kaspiy) dep atağan.

Sadaq – Saqtardıñ ata (bas, wlı) qaruı. Oğı jebe. Jebe qoramsaqta qarumen birge jüredi. Qazaqtarda da solay jeti atağa deyin et-jaqın tuıs sanalıp, olardıñ wldarı men qızdarına jeti atağa deyin üylenulerine tıyım salınğan. Bwl qazaqtıñ Ata saltı, bügingişe aytqanda Ata zañı. Jebe kerile tartılğan Ad-ırnadan atılıp ajırağanşa qoramsaqta Sadaqtan bölinbey birge jüredi. Atılğannan keyin oqqa aynaladı. Qazaqtıñ auız eki sözinde de, jazba jır-şejirelerinde de jebe tidi delinbeydi, oq tidi delinedi. Bwl Ata jwrttan ajırap, otau tigip ketken wlttar men wlıstar degen söz. Bölinu segiz sanınan, yağni Arab pen Ebreylerdiñ ataları Semitterden bastaladı. Segiz ben Semittiñ tübirles bolatını osıdan.  Arı qaray älem tarihındağı segiz oq, toğız oq jäne on oq (on jebe) halıqtarı dep jürgenderimiz osı bizden bölingen elderdiñ qayta birikkendegi atauları. Qazaqtıñ Ata zañında Adam Ata wrpaqtarı jeti atağa deyin bölinbeydi.

Qorıtındı:  Sadaq - Saq Ata, yağni Sadaqtıñ avtorı Saqtar degen mağına beredi. J- jetinşi buın wrpaq Jemeney (Bwzau), Ay - Adaydıñ ekinşi buını äyel-ana, Aq - Aqpan, Adaydıñ besinşi buın wrpağı boladı. Saqtıñ söz tübiri, yağni tübi, öz atası Aq bolatını osıdan. Qoramsaq - Qoramnıñ tübiri Or, Ora, Oram bolsa, ekinşi buında solardıñ sırtında Saq twr degen mağına beredi. Adırnanıñ tübirinen Adaydı körsek, Jebeden Jemeneydi köremiz. Qoramsaqtıñ «or» degen tübirinen Qwnanorıstardı köremiz. Jeti sanınıñ - Jebe, Jemeneymen tübirles bolatını osıdan. Barlıq ataulardıñ tübirinde sol wğımdardı düniege äkelgen Atalarınıñ atı saqtalıp twr. Qazaqtıñ bwl qağidasın bütkil jer betinde qoldanbaytın birde-bir el joq.

Tarih tağlımı: Eske wstayıq! Atam Qazaqtıñ söz jasau jüyesindegi Söz tübiri, yağni öz tübi, öz Atası jäne onıñ qwramı eşqaşan jañılısıp körgen emes jäne eşqaşan jañılıspaydı da. Jañılısatın adamdardıñ sanası, yağni aqılı men bilim deñgeyleri ğana.

OSI JOLDARDI OQIĞAN BARŞAÑIZĞA WLI JARATUŞI ALLA IMAN BERGEY!

Mwhambetkärim Qojırbaywlı, Mañğıstau

Abai.kz

 

 

 

 

 

 

498 pikir