Senbi, 4 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 464. Jazılğandar — 29. Qaytıs bolğandar — 3
Kübirtke 7640 27 pikir 17 Qazan, 2017 sağat 09:17

«Nwrlı Til» degen bağdarlama qabıldasaq qaytedi?..

Kereku öñiri elimizdegi til men dil maydanındağı «ıstıq nükte». Biz bügin sol qos tildi mekenniñ közi qaraqtı azamattarın äñgimege tartuğa tırıstıq. Swhbatımızdıñ qonağı äygili Mäşhür Jüsipten qalğan twyaq - Ertay Quandıqwlı Mäşhür Jüsip.

- Ağa, jaqında qalada ötken bir jiında «oqşau oy» ayttıñız. Sonıñ jalğası ispettes bir-eki saualımızğa jauap beruge qalay qaraysız?

- Swra bauırım, bilgenimizşe jauap beruge tırısayıq.

- Qazirgi Kereku öñirindegi til ahualına respublika jwrtşılığı alañdaulı. Osığan ne aytasız?

- Qazaq tiliniñ kösegesi tek qana Kereku-Bayan öñirinde kögermey otır dep ayta almaymın. Bükil Qazaqstan elinde jetim qozı siyaqtı mañırap qalğan ana tilimizdiñ jağdayı mäz emes. Olay deytinim, Ükimet tarapınan ötetin barlıq jinalıstar, resmi kezdesuler, quırşaq Mäjilisimizdegi otırıstarımızdıñ deni resmi til degen märtebege ie bolğan, biraq älemde öşip bara jatqan, qaydağı bir orıs tilinde jürgiziledi. Pavlodar oblısı osı ürdistiñ köşbasşılarınıñ biri. Oblıs basşıları Keñes Odağı tarqağannan keyin jiırma altı jıl ötse de, özderiniñ qazaq ekenin moyınday almaytın, sana sezimi tömen ekendikterin osı til mäselesinde ayrıqşa bildirtip qoyadı. Olardı qolpaştap, mañayında toptalıp jürgen sanı bar da, sapası joq, atqosşı-memlekettik qızmetkerler de öz ana tilinde söyley almaytın maqaulardıñ qatarında.

Qaladağı qazaq mektepteri men bala-baqşalarındağı oquşılar, büldirşinder qoñırau kezinde köpşiligi öz ara orıs tilinde bıldırlap tüsinisedi. Bwğan kinäli kim deseñiz bilik dep aytar edim. Nege bilik degen qarsı swraq tuındauı mümkin. Birinşiden, teledidardağı jüzden asa kanaldıñ bizdiñ elimizde orıs tilinde bağdarlama jürgizuine rwqsat bergen osı bilik. Ekinşiden, elimizdiñ ideologiyasına qatıstı bağdarlama jasamay eldi arı-beri qaldırğan da osılar. Üşinşiden, qazaq tildi azamattarımızdıñ aytqan talap-ötinişterin wltşıldıqqa balap, olardıñ artınan şam alıp tüsui der edim. Törtinşiden, Qazaqstandı öz Otanı dep sanaytın basqa wlt ökilderiniñ öte az ekendigi. Bwdan bölek, sanay bersek sanına jetpeymiz. Onıñ barlığın basqalar da aytıp jatır ğoy.

- Bwl mäseleni şeşudiñ qanday jolı bar?

- Bwl mäseleni qarjı, til komiteti, Ükimet, Parlament te şeşe almaydı. Bwl mäseleni tek qana bir adam şeşedi. Ol Kisi tañerteñ twrıp, janındağı kömekşisine «sen nege qazaqşa söylemeysiñ, oñbağan?» dep bir zekise, tüsten keyin bükil şeneunikter qazaqşa maqal-mätelmen söylep ketedi dep oylaymın. Ärine, bwl jüzdegen zañ qabıldanıp, milliardtağan aqşa şığındalıp, bir bağı aşılmağan sorlı Tilimizge degen oñ nietten tuındağan oy ğoy. «Nwrlı Jol», «Nwrlı Jer», «Nwrlı El» siyaqtı «Nwrlı Til» degen bağdarlama qabıldau kerek siyaqtı. Biraq, onıñ bäri tilimizdiñ kösegesin kögertpeydi. Tilimizdiñ märtebesi tek qana bükil halıq talap etken jağdayda ğana biikke köteriledi. Öytkeni, tarihtan belgili bir qağida «halıq qalasa, han tüyesin soyadı». Biraq, bizdiñ halqımız «qalau» degen qwqığın «as üyde otırıp armandau» degen dağdımen almastırıp alğan siyaqtı. Osı ekeuiniñ ornı auıssa til mäselesi şeşiledi.

- Pavlodar qalasında tilden keyingi «küyip twrğan» taqırıp ol – onomastika. Kutuzov, Lomov, Lenin, Suvorov köşelerin özgertuge kim kedergi? Ne kedergi?

- Osı Pavlodar qalasına kelgen barlıq qonaqtarımdı temir jol beketinen qarsı alıp, üyge bara jatqan kezde aytatın bir äzilim bar. «Kutuzov, Suvorov degen jigitter bizdiñ auıldıñ balaları ğoy. Solardıñ tarağan wrpaqtarı oblısımızdı jiırma altı jıl boyı basqarıp kele jatır. Qalay olar öz atalarınıñ esimin sızıp tastaydı?» Bwl köşelerdiñ atın özgertuge orekeñderden bwrın, osı Kerekudiñ kereñ qazaqtarı kinäli. «Qwlağımız üyrenip qalğan, aytuğa oñay, basqa aqşa şaşatın närse tappadıñdar ma?» dep baybalam salatın da özimizdiñ sümelekter. Äytpese, qalamızdağı käri-qwrtañı qalğan orıs ökilderi köşelerdi özgertuge qarsı emes. Tağı da kinäli tarap, kedergi keltiruşi barlıqtarıñız biletin bilik ökilderi.

- «Ruhani jañğıru» degen söz bwl küni jurnalisterdiñ auzında «brendke» aynaldı. Eki mädeniettiñ mañdayı toğısqan Kereku qalay «ruhani jañğıruda?»

- Öz basım eki mädeniettiñ toğısqan mekeni degen sözge qarsımın. Öytkeni, bwl elde tek qana qazaqtıñ mädenieti bar. Özge eldiñ äkelgen «mädenieti» qılmıs, türme, boğauız, araq-şarap, arsız qılıqtar. Al, endi «Ruhani jañğıru» degenge aytarım, äuel bastan osı tirkesti qalay tüsinerimdi bilmey, dal boldım. Qazaqta jañğıru degen tau arasında jürip söylegende payda bolatın jañğırıq degen söz bar. Sol ma dep oyladım. Oğan wqsamaydı. Sosın, oyladım älde jas toqal alğandar tösek jañğırtu dep aytuşı edi, sol ma dep qaldım. Esi dwrıs, közi qaraqtı, qazaq tilin bir adamday biletin azamattar ruhaniyattı jañğırtu mümkin emes ekenin tüsinui tiis. Öytkeni, är eldiñ ruhaniyatı ğasırlar boyı qalıptasadı. Ol jañğırtatın tösek emes.

Meniñ oyımşa, ruhaniyatımızdıñ negizgi diñgegi asıl dinimiz – Islam. Şınar bwtağı – ädebietimiz. Halıqtıñ basın neşe türli boqqa twrmaytın jalañ wrandarmen qatırğanşa, äleumettik-ekonomikalıq ahualın jöndegen dwrıs bolar edi. Eldiñ jağdayı jaqsı bolsa, özderi-aq ruhaniyattı arı qaray damıtıp alıp ketedi. Al, endi, Kereku öñiri qalay ruhani jañğırıp jatır degen swraqqa aytarım, «qalay bolsa solay» dep jauap berer edim. Köşedegi jazuların dwrıs jaza almaytın qalada qanday ruhani jañğıru boluı mümkin? Qol jetimdi ärtisterdi şaqırıp, anda-sanda jañğırıp, sañğırıp qoyamız. Bizdegi ruhani ürdis osınday. Oğan bizdiñ kerekulikterdiñ eti üyrenip ketken.

Osı ruhani jañğıruğa qatıstı «Sakral'di Qazaqstan» degen bağdarlamağa jergilikti jurnalister aydaladağı ölip qalğan añ-qwstardıñ süyegi tabılğan «Qaz qonağı» añğarın qosıptı. Bwl degenimiz, är auıldıñ janındağı «skotomogilnikterdiñ» bäri avtomattı türde qasietti mekenge aynaladı degen söz.

P.S Bolaşaqta Ertay Quandıqwlımen är salağa baylanıstı swhbattar seriyasın jürgizetin bolamız.

Arnayı «Abai.kz» saytı üşin Kerekuden Oñğar Qabden

Abai.kz

27 pikir