Beysenbi, 2 Säuir 2020
Dat 15365 155 pikir 18 Jeltoqsan, 2017 sağat 13:52

Älipbi mäselesi: akademikter Elbasına Aşıq hat jazdı

 

 

Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti

N.Ä.NAZARBAEVQA

Aşıq hat

 Asa qadirli Nwrswltan Äbişwlı!

 Sizdiñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı  bağdarlamalıq maqalañız ziyalı qauım arasında  zor serpilis tudırdı, wlttıq bolmıs pen biregeylikti saqtaudıñ  qanşalıqtı mañızdı ekenin qalıñ qauımğa wğındırıp, osını qalay jüzege asırudıñ bağıt-bağdarın da ayqın körsetip berdiñiz. Bükil Qazaqstan halqı, äsirese, qazaq älipbiin latın grafikasına köşiruge baylanıstı naqtı şeşimiñizdi birauızdan qoldap, erekşe ıqılasımen qabıldadı. Siz ata-babalarımız armandağan wlt mwratına qol jetkizip, wlttıq kodtı saqtaudıñ  jolın ayqındap berdiñiz.

Qwrmetti Nwrswltan Äbişwlı!

Älipbi auıstıru salaq qarauğa bolmaytın salmaqtı mäsele ekendigi belgili. Älipbiin latın qaripine osıdan bir ğasır bwrın auıstırğan Türkiya eliniñ özi de jazuın birneşe jıldar boyı özgertip, jetildirgeni öziñizge mälim. Sol siyaqtı özbek ağayındardıñ latın älipbiine köşuindegi qiındıqtarınan da qalıñ jwrt habardar. Kezinde wlt wstazı Ahmet Baytwrsınwlı Älipbi turalı «Neğwrlım til dıbıstarına mol jetse, arnağan dıbısqa däl kelse, oquğa, jazuğa jeñil bolsa, üyrenuge oñay bolsa, zamanındağı öner qwraldarına ornatuğa qolaylı bolsa, soğwrlım älipbi jaqsı bolmaqşı» dep wlağattı pikir aytqan eken. Osığan baylanıstı öziñizge tilimiz ben wltımızdıñ tağdırşeşti mäselelerine sanalatın mınaday wsınıstarımızdı joldap otırmız:

Birinşiden, jaña latın älipbiiniñ közşalım üşin auır, oqırmannıñ tüsinuine, jazılımğa asa qiın bolğandıqtan halıq arasında köp sınğa wşırap jatqanın Sizden qalay jasıramız?! Mısalı: apostrof tañbasınıñ mätinde jii qoldanıluınan, söz  twrqı eki esege juıq wzaradı(Azi'my't tusbag'dar tu'sinigi jergilikti jerdin' planyn jasay' u's'in tikus'aq, spy'tni'k arqyly tu'sirilip, topografi'i'ada, ty'ri'zmde, avi'atsi'i'ada qoldanylady– Jaratılıstanu oqulığı, 5-sınıp);

-  apostrof qoldanılğan äripten keyin bosaralıq qalatındıqtan, bütin twlğalı söz ben qosımşa arası alşaqtap, bütin sözdi birden tanuda birşama qiındıqtar tuadı (Kaspi'i' ten'izi;Ko’ksetay’on’iri );

- apostroftıñ mätinde jii kezdesui oqudı jäne qolmen jazudı, komp'yuterdegi mätinterimdi  bayaulatadı. Joğarı oqu orındarında jürgizilgen eksperiment nätijesinde 100 sözden twratın mätinde 75 apostrof qoldanılğanı anıqtalğan.

- qazaq tiline engen internacional sözderdiñ orfografiyası özgeredi de, key retterde tüsip qalğan apostrof tekstologiyalıq qatelikterge jol berui mümkin, qazaq tilin cifrlı tehnologiyada qoldanuda, ğılımi tehnika terminderin jazuda qiındıqtar tuındaydı. Qazaq tilinde transkripciya arqılı özgerissiz jazılatın şetel sözderin latın älipbiine köşirgen jağdayda olardı birden tanu qiınday tüsedi (uçilişe - y's'i'li's’e; byudjet – by’djet; topografiya -   topografi'i'a; hirurg - hi'ry'rk). Mäselen, korporaciya – qazirgi norma; latın älipbii boyınşa - karparasi'a; ağılşın tilinde – corporation – oqıluı – korporeyşn);

- komp'yuter teriminde tınıs belgilerine baylanıstı ärkelki şwbalañqı sipat payda boladı (“Abai’’’ jurnalı), kürdeli mätintanu bağdarlamalarında apostrof tanılmauı mümkin, komp'yuter teriminde virustıq şabuıldar kezinde apostrof tez öşip qaladı, skanerde, köşirme qwjattarda bäseñ körinedi.

Ekinşiden, Qazaq tiline tän barlıq dästürli dıbıstar (ä, i, ñ, ğ, ö, ü, w, q, h) üşin erekşe tañbalanudı saqtap qalğan jön. Bwl äripter-bir dıbıs-bir ärippen beriletin qazaq tiliniñ fonetikalıq erekşeligine negizdelip, tilimizdiñ wlttıq negiziniñ saqtaluınıñ ayğağı. Ğılımi negizi osı 9 äripti tolıq saqtap jasalğan 29-şı jılı qabıldanğan latın grafikasınıñ täjiribesin «tolıq» paydalanğanımız wtımdı bolar edi.

Üşinşiden,  osınday kedergilerdi añğarıp, erteñin oylağan keybir qazaq ata-analar «älipbi jetildirilgenge deyin balamızdı orıstildi mektepterde oqıtqanımız jön bolar ma eken» degen niette.

Törtinşiden, latın älipbiine köşudegi bastı maqsattıñ biri – ağılşın tilin üyrenudi jeñildetu jäne jedeltetu. Qazir qazaq tiliniñ sözdik qorında şetel sözderi köbeyip keledi – bwl jahandıq qwrmalasudıñ äseri.  Olar jaña tañbalarmen qazaq tiliniñ tabiği zañdılıqtarına säykes beriletin bolsa, üştwğırlı til sayasatınıñ  iske asuı sätsizdikterge wrınuı mümkin degen qauip bar.

Qwrmetti Nwrswltan Äbişwlı!

Birinşiden, osı tilge qatıstı mañızdı reformanı jüzege asıruda wlttıñ bügini ğana emes, wzaqmerzimdi bolaşağı, sol wlttan ösip-öngen wrpaqtarınıñ tağdırı, jalpı Qazaqstan degen Wlı Otanımızdıñ, memleketimizdiñ damu keleşegi aldında qasqayıp twrıp, wyalmay jauap bere alatınday boluımız kerek.

Ekinşiden, osı twrğıda bwl mäselege ğalımdardıñ, äsirese gumanitarlıq ğılımdar salasındağı älipbi mäselesimen ğılımi twrğıda aynalısıp kele jatqan tiltanuşılardıñ tikeley aralasuın jäne älipbi jobasın bilikti mamandardıñ talqısınan ötkizuge mümkindik beruiñizdi swraymız.  Bwl tek qana Öziñizdiñ ideyañızdı biik deñgeyde tüsinetin ziyalı qauım ökilderiniñ ğana emes, sonımen birge qalıñ qazaq halqınıñ da pikiri desek, qatelespeymiz. Sebebi bizder, özimizdiñ käsibi mindetimizge qosa, halıq pikirin ünemi saralap, olardıñ janayqayın jetkizip otırudı azamattıq parızımız dep sanaymız.

Akademik, ğalımdar:

Räbiğa SIZDIQ –  filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor, QR WĞA akademigi, QR eñbek siñirgen ğılım qayratkeri;

Äbduäli QAYDAR – filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor, QR WĞA akademigi

Orazalı SÄBDEN – Qazaqstan ğılımdar qauımdastığınıñ Törağası, akademik, QR memlekettik sıylığınıñ laureatı;

Amanjol QOŞANOV – ekonomist ğalım. Ekonomika ğılımdarınıñ doktorı, professor. QR WĞA akademigi. QR Eñbek siñirgen ğılım qayratkeri;

Sovet-Han ĞABBASOV– medicina jäne pedagogika ğılımdarınıñ doktorı, QR eñbek siñirgen qayratkeri, Mahambet sıylığınıñ laureatı;

Aygül İSİMAQOVA  –  filologiya ğılımınıñ doktorı, professor;

Ayman ALDAŞEVA – filologiya ğılımınıñ doktorı, professor;

Eleonora SULEYMENOVA – filologiya ğılımınıñ doktorı, professor;

Äbdiğappar BULEKBAY – fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor;

Orınay  JWBAEVA – filologiya ğılımınıñ doktorı, professor;

Bijomart QAPALBEK – «Memlekettik tildi damıtu institutınıñ» atqaruşı direktorı, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı.

Abai.kz

155 pikir