Düysenbi, 16 Şilde 2018
Alaşorda 2346 31 pikir 10 Qañtar, 2018 sağat 08:56

Jer wyığı Jemeney

                                                                                              «Vsyakiy drevniy epos predstavlyaet soboy svoego roda şifr,

                                                 klyuç k kotoromu davno uteryan i doljen bıt' nayden zanovo»

                                                                                                                                     / V.I.Abaev./

«Aulaqpın deregi joq boljamdardan, Är jwrtta wmıtılıp oljañ qalğan» dep aqın Esenğali Rauşanov aytqanday, dereksiz, tiyanaqsız söylegennen aulaq ekenimizdi oqırman qauım biler. Aldıñğı jazğandarımızda bizder dala auız tarihı bar halıq bolğan soñ, bizdiñ tarihımızdıñ añız-äpsanalarda, jırlar men qissalarda, şejire derekterinde, ertegilerde sayrap jatqanın aytqan edik. «Alpamıs» jırına qatıstı zertteulerin arğıqazaq mifologiyası attı ğılımnıñ atası degen aday-mwñaldıq Serikbol Qondıbay marqwm da jariyalağan edi. «Qız Jibek» jırı men «Alpamıs» jırına qatıstı bizder de zertteuler jürgizip, pikirlerimizdi arnayı maqalarımızda aytqan edik.

Qız Jibek oqiğasına qatıstı - «Jağalbaylı Kişi jüzge qaydan kelgen?» attı maqalamız latın ärpimen de basılıp şıqtı.   Endi mine, Reseydegi altaylıqtardıñ «Maaday Qara» attı jırına zertteu jürgizip,  altaylıqtardıñ tübiniñ aday-qıpşaq ekenderin aytpaqpız. Bwl altaylıqtardıñ bir böliginiñ genotipi R1a –  qıpşaqtardikindey bolsa, endi bir böliginiñ genotipi S3 – Kişi jüzdegi Baywlı rularınıñ genotipimen birdey. Kezinde, türkitanuşı ğalım, professor Särsen Amanjolov ağamız alşındardıñ tarihi otanınıñ Altay bolğanın, ondağı köptegen jer-su attarınıñ alşınmen jäne de oğan kiretin ru-taypalardıñ attarına baylanıstı bolğanı jöninde qorıtındı jasap aytqan edi. Şığıs Qazaqstandağı jergilikti halıq Zaysan audanındağı  Altay men Tarbağatay taularınıñ ayqasqan jerindegi Sauır, Sayqan degen eki jotalardıñ atauları adaylardıñ eki batırınıñ esimderine baylanıstı ekenin aytadı. Osımen qatar «Maaday Qara» jırında:

Jemeney Taudıñ jonında,

                                      Maaday Qara eli bar.

                                      Qısı-jazı qar jaumas,

                                      Kök oray şalğın beli bar,

- dep aytıladı. Jemeney degenimiz Aday taypasınıñ beldi bir ruı boladı. Adaydı bwl jerde meñzep twrğan jalğız ğana Jemeney tauı emes, jırda bwdan da basqa taban tirer ayğaq bolar joldar bar. Endi, osını aytalıq.

Bwl jırda aytılğanday, Maaday Qara degen batır qartayğanda jauları onıñ basınıp, Altaydan alısqa aydap äketedi. Barğan jeri Mañqıstau bolsa kerek, batırdıñ atı Maaday, yağni, bastapqı nwsqasınıñ Man-Aday Qara bolğanda. Bwl jerdegi «qara» degen söz ejelgi, isi aday degen mağına berip twr. Bwdan bılay batırdı osılay ataytın bolamız. Altayda batırdıñ joğalıp ketken alıp wlı Kök-Aday mergen qalğan eken.  Eseygende ayan alıp, äkesin izdep jolğa şıqqan Kök-Aday jetpis qırdan, alpıs taudan  asıp, qırıq ru eldiñ jerinen ötip, qarğa wşıp jete almaytın, eki ortadağı daladan  sauısqan wşıp öte almaytın jerdegi teñizdiñ jağasındağı qwmdauıt jerge  kelip, Altaydan  auıp ketken äkesi Man-Aday men şeşesi Altın-Tarğanı tabadı.  Bwl jerge kelgende Kök-Aday mergen Taz Taraqayğa aynalıp, jaulardıñ tüyesi men bwqasın wrlap, kiiz üydiñ işinde joq qılıp, terilerinen tulaq, qap jasap qoyadı eken. Adaydıñ Tazğa aynalğanı jöninde  bizder aldıñğı jazğandarımızda aytqan edik. «Aday men Taz, üyrek pen qaz», Aday men Taz egiz, emşektes» degen sözderdiñ bar ekeni belgili.  Serikbol Qondıbay bolsa, ejelgi day, dah, das, dasya, degenderdiñ taz ekenin, jäne de Ferğana añğarında ertede «jeti qasqa» degen rudıñ bolğanın aytqan edi.  Adaylar bizdiñşe taqır degendi «toqır» deydi eken. Qıtay derekterinde şaştarın taqırlap alıp jürgen halıqtıñ yada (yaday-aday), tohar ekeni aytıladı. Mine, osı tohar degenimiz toqır, taz, täzike, qıtay derekterindegi dasya, doh, dah, day bolsa kerek. Genetik ğalımdar şejire derekterinde  Adaydıñ joldan tabılğanın aytıp (jien), osılay bolğanda bwlardıñ genotipiniñ Baywlınıñ basqa taypalarımen birdey bolğanına tañ qaladı. Şejiredegi «egiz» degen sözderden-aq bizder bwl eki rudıñ, genetikter aytqanday,  qanı bir ekenin tüsinemiz. Ejelgi zamandarda nebir sebeptermen bwl bir qauım  aday men taz atanıp ketkendey.  Altay jırındağı Adaydıñ Tazğa aynalğanı da osını meñzep twr. YAğni, ekeui bir adam degen söz.  Osımen qatar, Mañğıstauda jürgen kezderimde Tazdardıñ ay daladağı tüyeni aydap ketip kiiz üydiñ işinde joq qılıp jiberetinderin estuşi edim.  Etin jep, süyegin kiiz üydiñ işine kömip, terisinen tulaq jasap alıp kete bergen eken-mıs. Osı siyaqtı äñgime atalmış jırda da bar. Orıs tilinde aytılıp-jazılıp qalğan bwl jırda:

Taz Tarakay v edinıy mig

                                 S verblyuda-zverya şkuru snyal

                                 I tuşu vmig osvejeval,

                                 Na çasti myaso razrubil,

                                 V kotel varit'sya polojil.

                                 I bıstro sdelal dva meşka

                                 Iz tolstoy şkurı vojaka,

- dep aytıladı.

Endi, jırdağı «Qısı-jazı qar jaumas» degen sözdi taldalıq. Altay taularında qısı-jazı qar jaumaytın jer bolmaydı. Altaydıñ ayasında ösken soñ, bwnday jwmaq jerdiñ joq ekenine senimdimiz. Sonda, "Jemeney taudıñ jonı qayda, qar jaumaytın jeri qayda?" degen swraq tuadı. Bwl jerdi bizder, ärine, Qıtay elindegi Altay aymağımen körşiles jatqan Jemeney aymağınan izdeymiz.  Ol jaqtan aqqan Jemeney degen özen Zaysan qalasınıñ mañına deyin keledi. Arğı bettegi Jemeney  aymağı bolsa, kök oray şalğın, bir şeti Gobi şöliniñ mañında ornalasqan. Tabiğatı jılı dese boladı. Al endi, Jemeney özeni ağatın jaqtağı Zaysan öñirin jer wyığı dep aytsaq qatelespeymiz. Keñes däuirinde bwl Zaysannıñ mañında jüzim ösiretin keñşar bolğan. Bergi Şilikti oypatında qısı-jazı qar jaumaydı dese boladı. Osı Şilikti aymağı jöninde Asan qayğı babamız: «Ätteñ, törtinşi esigiñ bolsa, jer jwmağı sen ekensiñ!»  degen eken.  Mine, altaylıqtardıñ jırında Man-Adaydıñ bayırğı qonısı retinde osı Jemeney aymağı, Zaysan öñiri, Şilikti alqabı aytılıp twrsa kerek. Jäne de, osı jerlerde Sauır men Sayqan degen adaylardıñ batırlarınıñ atı qalğan. Bwl mañda Mañğıstaudağı siyaqtı Kendirlik degen  jer-su  atauı da bar.  Jırdağı Man-Aday batır bwl mañda jürgen kezderinde Qarış Qwlaq attı twlparına ay men kün beynelengen tañbasın basqan eken. Osı jöninde jırda: «I lunno-solneçnım tavrom, Skakun pomeçen s dvuh bokov» dep aytıladı. Endi, osı ay men kün tañbası jöninde  aytalıq.

«Orıstı jiıp el qılğan varyag-qıpşaqtar» attı maqalamızda bizder bwl tañba jöninde tolığımen aytqan edik. YAğni, şalqasınan jatqan ayşıqtıñ üstinde beynelengen kün jöninde. Ejelgi Egipet pen Siriyanıñ saqtalıp qalğan barel'efterinen bizder bwl tañbanı köp jerden köremiz.   Bwl tañba - ejelgi ariylerdiñ ay men künniñ baylanısın bildiretin tañbası boladı.  Ariylediñ dini kitäbi Avestada: «Eñ tamaşa, ay men künniñ arasındağı baylanısqa dwğa etelik!» degen sözder bar. Osımen qatar ejelgi barel'efterden ayşıqtı bwqanıñ müyizine wqsatılıp salınğanın köremiz. YAğni, ejelde kün - bwqanıñ müyizinde şığadı degen wğım bolğan. Bizdiñ tuımızdağı kün de, bwqanıñ müyizi men ayşıqqa wqsatılıp salınğan bürkittiñ qanattarınıñ ortasında twr. Bwl körinisti de, ay men künniñ belgisi dep tüsinuge boladı. Tipti, AQŞ dollarınan da bizder osı tañbanı  köremiz. Onda Däuit jwldızı künge wqsatılıp, samwrıq qwstıñ qanattarı ayğa  wqsatılıp salınğan eken. Bwnday tañba –  ejelgi ariylerdiñ sakral'di tañbası boladı.  Ğalımdar qauımı keyingi saqtar ariylerdiñ wqpaqtarı ekenderin bir auızdan moyındaydı. Jäne de adaylardıñ, yağni, ejelgi daylardıñ saq taypası ekeninde eş kümän joq.  Ärine, bwl tañba ay men kündi däriptegen Man-Aday batırğa Zoroastra dininen qalğan.  Bwl dinniñ payğambırınıñ Zaratuştra degen esiminiñ Sarı tüye degendi bildiretini belgili. Ol kisi Iranğa, yağni, arianğa turan-qıpşaq jaqtan kelgen. Öz elinen quılğan dep te aytıladı. Jäne de, atalmış jırda ay men künge qatıstı köp aytıladı. Jaqsınıñ bäri ay men künge teñeledi.  Al endi, Şıñğıs hannıñ «Qwpiya şejiresinde» de, ay men künniñ baylanısı  turalı sözder bar. Onda qoñırattıq Day şeşen qwdası Esugeyge: «Keşe tünde säue körippin, bir aq şañqan swñqar qws şeñgeline ay men kündi qatar ilip qolıma kelip qonıptı deymin» degen eken. Endi, Adaydıñ tübin, Şıñğıs hannıñ teginiñ tübin tüsinu üşin tarihi derekter men şejireniñ negizinde mınanı ayta ketelik.  Negizinde, Şıñğıs hannıñ şıqqan tegine qatıstı ğalamtor men gazet betterinde otızğa juıq maqalamız jarıq körgen edi. Sondıqtan osı jazğandarımızğa qısqaşa şolu jasap ötelik.  Jazğandarımızda taban tirer ayğaqtarımız tayğa tañba basılğanday bolıp körinip twrğan soñ, biz arı qaray «bolsa kerek», «bälkim» degen sözerdi qoldanbay, toq eterin ğana aytatın bolamız. Tolıq nwsqanı «Şıñğıs han jäne qıpşaqtar», «Şıñğıs han – Aday ruınıñ wrpağı» attı  ğalamtordağı maqalarımızdan bile jatarsızdar.

Şıñğıs hannıñ toğızınşı babası Bodanjar twl otırıp jükti bolğan Alan anamızdan tuğan edi.  Bodanjar - birinen keyin biri  tuğan üştiktiñ kenjesi boladı.  Bodanjarğa qatıstı «nwrdan jaraldı» degen laqabtı Alan ana öziniñ marqwm bolğan bayı Toban mergennen tapqan eki wlınan qorqıp taratıp jibergen. (Z.Qinayat). Öytkeni, bwl eki wl  älgi bötennen tuğan üş wldı öltirmekşi bolğan.  Bodanjar dep qıtaylar bwrmalap aytqan esimdi qazaq zertteuşileri Böten sarı dep  tüsindiredi.  Şejireşi Äbilğazı bolsa, Şıñğıs hannıñ aq-sarı bet-älpettiniñ, onıñ toğızınşı babasınıñ nışanınan kelgenin aytadı. Şıñğıs handı qiyattan, qiyannan taratıp jürgender (jalayırlar) şejireden eş habarı joq nadandar bolmaq. Qiyattardıñ twqımı Toban mergen dünieden ozğannan keyin odan qalğan eki wlımen toqtaydı, ne bolmasa, basqa sala bolıp qaladı.  Şıñğıs han äuletiniñ atası Bodanjar joğarıda aytqanımzıday Toban mergen ölgennen keyin tuğan. Sonda ol qalayşa kiyat bolmaq? Bwl Bodanjardıñ naqtı äkesi «Qwpiya şejirede» jasırın mağına retinde «bayaut-maalih» dep körsetilgen.  Bayaut degenimiz qazirgi Baywlı da, maalih degenimiz «mwñallıq», yağni, mwñaldıq boladı. Mwñal degenimiz öz kezeginde Adaydıñ kenjesi degen, Şıñğıs hannıñ tañbasın wstanğan Mwñal ruı boladı.  Parsı tili men francuz tilinde bizdiñşe «ñ» dıbısı bolmağan soñ,  mañğol tarihın jazğan Raşid-ad-din mwñal degendi «moval» dep, mañğoldarğa Evropadan barğan Rubruk «moal» dep jazıp, bwl sözdiñ estiluin barınşa jazıp keltirgen. Eger de siz moval, moal deseñiz, bwl sözderdiñ qwlaqqa mwñ+al  sözi siyaqtı   estiletini haq.   «Şejire türikti» jazğan Äbilğazı bahadür han bolsa, bizder mañğol dep jürgen ataudı «munol»  dep jazadı. Jäne de, «mun» degen sözdiñ mwñ ekenin aytadı. Al endi, «ol» degeni özbekşe aytılğandağı «al» sözi boladı. Özbekterdiñ «alıñız» degendi «olıñız» deytinderi belgili.  Osımen qatar, Äbilğazı «munol» söziniñ aytıluı qiın bolğandıqtan «mugul» dep aytılıp ketkenin jazadı.  Al endi, bwl rudıñ mwñal atauı bolsa, ejelgi şejire derekterinde «mwğal» dep aytıladı. Serikbol da osını aytqan. YAğni, qazaqtıñ şejire derekteri Äbilğazınıñ aytqanın rastap twr. Osı Mwğal atauınan Moğolstan  handığı atalğan.

Raşid ad-din  «Oğıznama» attı eñbeginde mañğoldardı moval dep, bwl etnonimniñ mağınasınıñ: «Ärqaşan da mwñlı bolıp, ittiñ terisin jamılıp, qwstıñ ğana etin jep, Türkistanda (Turanda Q.Z.) körinbeñder!» degendi bildiretinin aytadı.  YAğni, bwl halıq köñilderine mwñ alıp ketkender bolmaq. Bwl mwñ olarğa Oğız han qudalağanda tuğan jerleri Altaydan ayırılğannan keyin qonğanday. Altaylıqtardıñ jırındağı Man-Adaydıñ Altaydan quılıp ketken tarihı men bwl mwñal degenderdiñ el arasınan quılğan tarihı ündesip twr. Kök-Adaydı körgenşe Man-Aday men Altın-Tarğa da mwñda jüredi. Eki jağdayda da, olar qanı bölek hanğa bağınğıları kelmegen soñ quılğan. Raşid ad-dinniñ «qwstıñ etin ğana jep» degeni - qwsı qalıñ Kaspiy teñiziniñ jağasın  aytıp twr.  Al endi, «Qwpiya şejirede»  Bodanjardıñ ağayındarımen sıyıspay ay dalağa quılıp «qwstıñ etin ğana jep» ömir sürgeni aytıladı.  Jäne de, Bodanjardıñ tañbası qws aulaytın qarşığanı bildiredi. (qarşığa tañba). Alay da, keyin basqa äkeden tuğan ağayındarımen birge üştiktegi  ağaları da onı, qwstıñ etin jep jürgen jerinen  elge qaytarıp äkeledi. Altaylıqtardıñ da jırında Man-Adaydı Kök-Adaydıñ Altayğa qaytıp alıp kelgeni aytıladı. Adaylardıñ Altayğa qayta kelui şamamen bizdiñ däuirimizdegi 5-7 ğasırlar, yağni, Türik qağanattarınıñ zamanında bolsa kerek.  Orhon jazularındağı «ade-ediz» degenimiz aday-taz bolmaq.  Bizdiñşe, Sırdariya öñirinde qonıstanğan qiyat-qıpşaqtardı soltüstikke ertip äkelgen adaylar bolğanday. Adaylar qayta kelgende qıpşaqtarmen birge Sir qağanatın, Nayman handığın qwrısıp, 13-14 ğasırlarda Jetisu, Qaratau öñirlerine kelip, 16-17 ğasırlarda üyrenip qalğan Mañğıstau öñirine qayta qaytıp keledi.  Endi bir böligi qazirgi oyrat-mañğol arasına bayat degen ataumen siñip ketedi.  Odan qalğandarı altaylıqtar arasında qaladı. «Maaday Qara» jırına arnap alğısöz jazğan zertteuşi Arjan Adırov, altaylıqtardıñ arasında teñiz jağasınan alınıp kelgen bala turalı añızdıñ barın aytadı. Jazğandarında: «Otkuda etot syujet u samogo, kazalos' bı suhoputnogo naroda? Mojet bıt' sredi plemen Altaya bılo i takoe, kotoroe prişlo s morya?» deydi. Mine, zertteuşiniñ osı qoyğan swraqtarına jauap berdik deymiz.

Endi, Jemeney etnoniminiñ etimologiyasın taldalıq. Tarihi derekterde djebni, çepni, çemeten' dep tañbalanğan jemeney  etnoniminiñ  bastapqı nwsqası Iem eney bolğan. Onıñ mänisi mınada.  Ejeldegi türik dastanı men Raşid ad-dinniñ jazğandarında Ergene qoñ attı jer jwmağı ataladı.  Serikibol Qondıbay bwl Ergene qoñdı «arğı ana qonısı» degen edi. Alay da, mamandığı geograf bolsa da, bwl jer jwmağınıñ georafiyalıq ornın anıqtay almağan.  Men aytar edim, dünieden erte ozğan soñ anıqtap ülgermegen. Alay da, arqalı, qasietti adam bolğan soñ,  Ergene qoñdı arğı ana qonısı dep däl aytqan edi marqwm.  Keñes däuirindegi körnekti  türkitanuşı, qıpşaqtanuşı ğalım Sergey Klyaştornıy qazaqtağı Qañlı taypasınıñ atauınıñ Avestada atı atalğan Kangha qamalınıñ atauınan bolğanın aytqan edi. Osımen qatar, Sırdariya özeniniñ ejelgi atauı Kanka da, osı qamaldıñ atınan bolğan. Bwl qamal turan-qıpşaqtardıñ qamalı edi. Osı jöninde tolığıraq «Orıstı jiıp el qılğan varyag-qıpşaqtar» attı maqalamızdan bile jatarsızdar. Qañlı taypası osı Kangha qamalı men ejelgi atauı Kanka bolğan Sırdariya özeniniñ mañında köşip-qonıp jürgen.  Al endi, Biruni bolsa, öziniñ jazğandarında bwl qamaldı Iem patşanıñ salğanın aytadı. Iem degenimiz avestalıq keyipker, topan sudan saqtanu üşin ertede Vara üyin salğan adam. Sondıqtan da, Avestada bwl Kangha qamalın Kangha-Vara dep te ataydı. Negizinde, dwrısı Vara-Kangha bolmaq, yağni, kezegi boyınşa.  Mine, osı Vara-Kangha atauınan qazirgi Farğana, yağni, Ferğana añğarınıñ atauı payda bolğan. Ergene qoñ degenimiz de osı boladı. Keñes däuirinde jürgizilgen zertteulerdiñ negizinde «Qazaq sovet enciklopediyasında» Ferğana añğarı jöninde: «Äbden qalıptasqan jotaları dwrıs üşbırıştı qwraydı» dep aytılğan eken. Jäne de, Ferğana añğarınıñ kartasınan bizder osı dwrıs üşbwrıştı köremiz. Dwrıs üşbwrıştı tañbanı qazaq arasında «twmar» deydi. Anığında, bwl üşbwrış tañba ğılımda: «simvol jenskogo naçala» dep ataladı. Tonıköktiñ qwlpıtasında osı tañba basılğan eken. YAğni, äyel ananıñ jatırın bildiretin tañba boladı. Mäselen, Egipettegi barel'efterdiñ birinen bizder jalañaş äyeldiñ küntimesiniñ aynalasında sızılğan osı üşbwrış tañbanı köremiz. Demek, joğarğı Iem patşa Vara üyin salğanda ırımdap, bwl qamaldı äyel ananıñ jatırına wqsatıp salğan. Mine, osı äyel ananıñ jatırınıñ tañbasına qatıstı keyin, Iem patşanıñ atı Umay anağa aynalğan. Orhon jazularınan bizder Umay ananıñ basındağı täjdiñ üşbwrıştı ekenin köremiz.  Osımen qatar, keybir halıqtarda bwl Umay ananıñ atı Iem eney dep aytılıp ketken bolsa kerek. Mäselen, Enisey özeniniñ qıpşaqşa atauı Ene say,  osı Iem eneniñ qwrmetine qatıstı aytılğanday. Say degeni Ferğana qazanşwñqırın aytqandarı. YAğni, Ergene qoñnan şığıp soltüstikke kelgen halıq özendi bayırğı qonıstarınıñ qwrmetine osılay atağan. Sonda, Ene say, Iem ene, Jemeney, Vara-Kangha, Ergene qoñ, bäri de, är eldiñ tilinde ärqalay aytılğan,  qazirgi Ferğana añğarınıñ atauınıñ fonetikalıq nwsqaları men özinşe atauları boladı. Ferğana añğarınıñ Mırzaşölge qarağan jalğız qaqpası ertedegi Vara-Kangha, Ergene qoñ qamalınıñ qaqpası boladı.

Mine, qwrmetti oqırman, bizder Jemeney degen ataudıñ birinşiden jer wyığı Ergene qoñdı aytıp twrğanın, ekinşiden - ejelde Jemeney ruınıñ Sauır-Sayqanda köşip-qonıp jürgen jeriniñ de jer wyığı ekenin tüsindik deymin. Bwl jerge Zaysan atauı joñğardıñ Zaysan noyanınıñ atınan berilgen desedi.  «Er Jänibek» attı qoğamdıq qordıñ törağası, zaysandıq Serik Samarqanwlınıñ aytuınşa, Şığıs Qazaqstandağı Şilikti, Marqaköl, Zaysan, qıtaydağı Jemeney aymağınıñ bäri de, ertede adaylardıñ ata qonısı bolğan eken.  Şiliktidegi saqtardıñ qorımdarı da osını aytıp twr. Öytkeni, joğarıda aytqanımızday, adaydıñ naqtı tübi – şejirelik atası qıtay ğwn-türik emes, saqtar. Ärine, bwnıñ dälelin bizder arheologiyalıq qazba jwmıstarınan da bile alamız.  Bıltırğı jılı osı Serik Samarqanwlı mağan telefon şalıp, Şıñğıs han jöninde kitäp jazıp jatqanımdı estigen soñ habarlasıp twrğanın ayttı. Osıdan biraz jıl bwrın Serik ata-babalarınan ayan alıp Jemeney özeniniñ mañında, Sandıqtas degen jerdegi üş qorımdı tapqanın jetkizdi.  Alay da, onıñ aytqanına eşkim de qwlaq aspağan eken. Men biraz aralasqan soñ, oblıs äkimşiliginiñ  tapsırmasımen ol qorımdarğa qatıstı «Äl'-Farabi» atındağı Qazaqstan  Ğılımi Universitetiniñ arheolog mamanı Rinat Jwmataev zertteu qorıtındısın jasağan edi. Osı qorıtındınıñ «Mogil'nik Sandıktas» degen tarauında arheolog: «Zaklyuçenie. Takim obrazom, rezul'tatı arheologiçeskoy razvedki, vıpolnennıy metodom vizual'nogo obsledovaniya, sleduet priznat' liş' predvaritel'nımi, oni ne isklyuçayut i ne otmenyayut neobhodimost' provedeniya kontrol'nıh arheologiçeskih rabot i zakladki şurfov. Po predvaritel'nomu zameçaniyu mogil'nik otnositsya k sakskomu vremeni» dep jazadı. Bwl jerde bir ayta ketetinimiz, bwl qorımdar saqtardıñ ğwrpımen qoyılğanımen, jerdiñ betinde twr. Al endi, saq däuiriniñ qorımdarınıñ jer astınan qazılıp,  tabılıp jatqandarı  belgili. Jäne de, saqtardıñ ğwrpımen twrğızılğan qorımdar 14-şi ğasırlardan beri de saqtalap qalğan.  YAğni, jer betinde. Bizdiñşe, bwl qorımdar 800-1000 jıldan beri twr. Şamamen, Şıñğıs hannıñ twsı. Al endi, bıltırğı jılı tarih ğılımdarınıñ doktorı, altın adamdı tapqan arheolog ğalım Äbdeş Tölebaevtıñ tapsırmasımen aerodron apparatımen joğarıdan tüsirilgen fotosuretterden bizder bwl jerdegi qatar twrğan eki qorımnıñ biriniñ ayşıq, ekinşisiniñ künniñ formasında twrğızılğanın köremiz. YAğni, bwl qorımdar ejelgi adaylardıñ, ne bolmasa, Jemeney ruınıñ tañbası  keypinde twrğızılğan.   Ertedegi qorğandardıñ bir jağınan qorım, ekinşi jağınan şekaranı bildiretin eskertkişter ekenderi belgili. Sondıqtan da bwl qorımdardı ertedegiler qorğan (kurgan) dep atağan.

(Jalğası bar)

Qayrat Zarıphan, şejiretanuşı

Abai.kz

31 pikir