Düysenbi, 25 Mausım 2018
Dep jatır 2056 14 pikir 10 Qañtar, 2018 sağat 13:44

Jalpıtürkilik Nazarbaev älipbii

Ötken 2017 jıl Qazaqstan üşin ğasırğa bergisiz asa mañızdı oqiğalarğa tolı boldı. Olardıñ qatarında EXPO, Alaş ükimetiniñ jüzjıldıq mereytoyı, Qısqı olimpiada, Qazaqstannıñ BWW Qauipsizdik keñesine twraqtı emes müşe bolıp saylanuı siyaqtı is-şaralardı erekşe atauğa boladı. Äsirese, mwnday oqiğalardıñ eñ mañızdısı – Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti – Elbası N.Nazarbaevtıñ 2017 jılğı 12 säuirde jariyalanğan «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» maqalası ekeni barşa jwrtşılıqqa mälim.

Osı qoğamdıq sananı tübegeyli jañğırtu bağdarlaması ayasında atalğan eñ özekti mäseleniñ biri – qazaq älipbiin latın grafikası negizinde reformalau boldı. Mine, sondıqtan da jaña jıldıñ bas­tauında twrıp, ötkenge bağamdap köz tastay, qazaq halqınıñ osı kezge deyin basınan ötken qal­tarısqa tolı äri sındarlı jolın eske ala otırıp, eñ bastı sätterge toqtalğım keledi.
Qazaq halqı älipbiin bwrın da auıq-auıq auıstırğanı barşa kö­ziqaraqtı qauımğa belgili. Mısalı, könetürkilik runa jazbası arab ja­zuı­na, A.Baytwrsınwlınıñ «töte» jazuı latın jäne kirill qarpine özgertildi. Prezident atal­mış maqa­lasında atap ötkendey, qazaq halqı­nıñ tarihın­dağı jazu jüyesindegi bar­lıq özgerister sayasi jüyeniñ ök­tem­­digimen jasalıp, etnostıñ naqtı müddeleri men qajettilikteri közdel­medi.
Halqımız bwrın-soñdı tari­hında, naqtıraq aytsaq, Orhon-Enisey jazbasın qoldanğan ua­qıttan keyingi kezeñde, jazuın twñğış ret öz erkimen jäne senimdi türde beyimdep, reformalauğa 2017 jılı ğana şeşim qabıldauğa qol jetkizdi. Memleket basşısı qabıl­dağan jäne jalpı jwrtşılıq tolıq qoldağan bwl şeşimdi şeteldik qoğamdas­tıq­tıñ da anıq qoldağan sıñay tanıtuı memle­ketimizdiñ sındarlı da däyekti sayasatınıñ nätijesi dep bilemiz.
Türkilik qwndılıq – qay ua­qıtta da Prezidentimizdiñ strategiya­lıq josparlarınıñ mañızdı böligi. Qoğamdıq sananı jañğırtu mäselesi de tekten-tek köterilgen joq, dälirek aytsam, bwl mäseleler N.Nazarbaev­tıñ nazarınan eş­qaşan tıs qalğan emes. Bwl pikirime naqtı äri däleldi mısal keltireyin. 1991 jıldıñ ba­sında, ol kezde Qazaq Keñes Socia­listik Res­publikasınıñ Prezidenti bola twrıp, N.Nazarbaev Mäskeudiñ keli­siminsiz Qazaqstanğa Türkiya pre­zidenti Twrğıt Özaldı şaqırıp, onımen ekijaqtı kelisimderge qol qoydı. Bwl äreketti jay ğana «batıl qadam boldı» dey salu – ol turalı eşteñe de aytpaumen birdey. Bwl – tüptep kelgende, totalitarlıq rejimge jasalğan aşıq qarsılıq bolatın. Öytkeni eki eldiñ prezi­dentteri joğarı deñgeyde şartqa qol qoyğannan keyin Ükimet bas­şıları, ministrler, vedomstvolar jäne iri wlttıq kompaniyalar je­tekşileri arasında kelisimdi orın­dau maqsatındağı is-şaralar birden qolğa alınıp ketti de, nätijesin bere bastadı. «Türkiya – egemendikti jariyalağan künniñ erteñine Qazaq­stanmen alğaş resmi qarım-qatınas ornatqan memleket» deytinderge men: «Iä, solay bolğanı ras, biraq bwl qatınas odan da bwrın bastalğan» dep jauap qatar edim. Öytkeni tuıstas eki eldiñ basşıları mwnday qarım-qatınastı jüzege asıru bılay twrsın, tipti bwl turalı oylaudıñ özi mümkin emes jağdayda ornatqan edi. Ras, mümkin emes närseni şındıqqa aynaldıru wlı adamdardıñ ğana peşenesine jazılğan.
Joğarıda aytılğandarğa dälel retinde N.Nazarbaevtıñ 1991 jılğı 12 jeltoqsanda Aşhabad qalasında Orta Aziya respublikaları basşı­larınıñ keñesin şwğıl türde şa­qıru jäne sol jılı 21 jeltoq­sanda Almatı qalasında «TMD qwru tura­lı» tarihi qwjatqa qol qoyu üşin on bir memleket basşısınıñ mäjilisin ötkizu bastamasın aytuğa boladı.
Sonımen qatar 1992 jılı N.Nazarbaev BWW Bas assamb­leyasında Aziyadağı senim şaraları boyınşa pärmendi tetik – AÖSŞK qwruğa bastama köterdi.
Kelesi jılı 12 şildede N.Nazarbaev­tıñ wsınısı boyınşa Almatı qalasında TÜRKSOY wyı­mı qwrıldı. Sodan keyingi jıldarı Memleket basşısınıñ bastaması boyınşa TürkPA (parlamenttik assambleya), Türki keñesi (türki memleketteri joğarı basşılığınıñ memlekettik organı), Türki akade­miyası qwrıldı, sonday-aq sammit­ter, iskeri forumdar, qwrıltaylar jäne t.b. ötkizilip keledi.
Elbasınıñ sayasat alañındağı mwnday adam sengisiz qarqını otan­dıq qana emes, şeteldik ğalımdardı da şabıttandırıp, ıntalandırğanı haq. N.Nazarbaev özin 90-jıldardıñ basında-aq halıqaralıq auqımdağı köşbasşı retinde tanıta bildi. Akademik Äbduali Qaydar bas bolğan qazaq türkitanuşıları, Mäskeu jäne Sankt-Peterbor, Europa, AQŞ, Koreya, Japoniya, Qıtay memleket­teriniñ türkita­nuşıların qosa al­ğanda, tatar, äzirbayjan, türik, özbek, türkimen, başqwrt, çuvaş, qırğız, karaşay-balqar, wyğır, noğay, qırım-tatar, kwmıq, altay, tuva, hakas, saha jäne basqa da qalamdas äriptesteriniñ arasında joğarı abıroyğa ie bolıp, solarmen birlikte Almatıda, Bakude, Çeboksarıda, Istambwlda jäne Bişkekte birqatar halıqaralıq ğılımi konferen­ciya­lar ötkizdi. Däl osı kezeñde belgili türik türkitanuşısı Ahmet Erjı­lasun Ismayıl Gaspıralınıñ «Şıñğıs pen Temir zamanınan beri tamırdan qol üzbegen qazaq tiliniñ tübinde tügel türkige ortaq til boluı mümkin» degen sözin negizge ala otırıp, qazaq tiliniñ qızmeti men mañızına asa bayıppen zer saldı. Ankaralıq tağı bir jas professor Ferhat Tamer, Qazaqstanğa eşqaşan kelmese de, Mağjan Jwmabaevtıñ öleñderin jatqa oqitındığımen jäne Ahmet Baytwrsınwlınıñ ğılımi eñbek­terin büge-şigesine deyin jiti bile­tindigimen türkitanuşı ğalımdardı ğana emes, jalpı qazaq tili ma­mandarın, äsirese qazaqtardıñ özin tañğaldırdı. Osıdan keyin qazaq mädenieti, qazaq tarihı jäne qazaq tiliniñ gumanitarlıq ğılımdar arasında märtebesi arta bastağanı aqiqat. Halıqaralıq ğılımi qoğamdastıqtıñ küş-jigerimen osınday forumdarda egjey-tegjeyli äri jan-jaqtı talqılaudıñ näti­jesinde türki tilderiniñ dıbıstarı anıqtalıp, tizimi bekitilgenin, sonday-aq dauıs beru jolımen (ärbir türki halqınıñ asa bedeldi tilşi-ğalımdarınıñ qolhatımen) türli türki tilderindegi wqsas dı­bıstarğa birıñğay tañba beru qa­ğidatı qabıldanğandığın maqta­nışpen aytuğa tiispiz. Qabıl­danğan osı jalpıtürkilik älipbi tilşi-tür­kitanuşılar arasında «Nazarbaev nwsqası» degen atauğa ie boldı.
Sondıqtan da osı «Jalpıtür­kilik älipbi» Qazaqstan Respubli­kasınıñ Prezidenti N.Nazarbaevqa arnalıp Istambwl qalasında ötken Türki keñesiniñ arnaulı saltanattı räsiminde resmi türde bekitildi. Bwl räsim 2012 jılğı 1 jeltoqsanda ötki­zildi. Osı sätten bastap, 1 jel­toq­san Qazaqstan Respublikasında jaña wlttıq meyram – Twñğış Prezident küni retinde atalıp keledi.
Jalpıtürki älipbii ne üşin qajet? degen swraqqa keleyik. Aldı­men, bwl keleli mäselede eşbir ideologiyalıq nemese sayasi astar joq ekendigin nıqtap eskertkenimiz jön bolar. Bwl älipbige qarapayım pragmatizm jäne türki tilderiniñ erekşelikteri ğana negiz boldı. Şındıq bireu-aq: barlıq türki tilderiniñ negizgi leksikalıq sözdik qorı birkelki ekendigi sonşalıq, bwl qwbılıstı mamandar älige deyin tolıqqandı tüsindiruge küş salumen keledi. Klassikalıq ündi-europa­lıq komparativistika ğılımı da bwl qwbılıstı anıq tüsindire almas, sirä. Öytkeni onıñ kanondarı boyınşa, negizinde bwlay bolu mümkin de emes. Mısalı, ayaq, bas, balıq, qol, teñiz, kök, temir, köz, er, qonaq, qız, ata, tau, qwlaq, oq, at, et, aq, sarı jäne mıñdağan basqa da leksemalardı kez kelgen türki azamatı tüsinedi. Mwnday eleuli faktordı elemeu mümkin emes ekenin Elbasınıñ tereñ tüsinui ol kisiniñ köregendik qasietine tän. Qolda bar äleuetti paydalanu, basqalardan üyrenu, paydalı twsı bolsa – basqalardı üyretu, bäsekege qabiletti bolu, jarqın bolaşaqqa wmtılu jäne ata-babanıñ quatın boyına siñirip, ayaqqa nıq twru – N.Nazarbaevtıñ mızğımas wstanı­mı, ruhani jañğırudıñ negizgi mäni, memleketimizdiñ ilgeri qarıştağan sayasatınıñ jemisi.
Joğarıda atalğan tarihi jiında Türki keñesiniñ Bas hatşısı Hälel Aqınjı men türkitanuşı, qazaq til biliminiñ mamanı, sol kezdegi Türkiyadağı elşimiz J.Tüyme­baev öz qaynar-bwlaqtarı­mızğa, yağni tili­mizge, mädenietimizge qayta oralu üderisi büginnen bastaladı dep atap körsetip, türikşe Türk Konsey atauın Türk Keneşi dep özgertti: «Iä, keñes, keñeş sözi qazirgi türik tilinde joq, yağni wmıt bolğan. Biraq «keñes» degen mağına beretin bwl söz tuıstas qazaq, qırğız jäne basqa da tilderde bar. Sondıqtan Türki keñesi bastapqı türki tüpnwsqasına qayta oralıp, ana tiliniñ sözin ortaq leksikalıq qorğa qaytarudı şeşti».
Sonımen, qazirgi türik grafika­sında joq [q] – q, [ñ] – ŋ i [ä] – ä dıbıstarın bildiretin äripter
N.Nazarbaevtıñ atımen bayla­nıstı­rılatın jalpıtürkilik älipbige engizilip, bir ğana dıbıstıñ birneşe jwp fonetikalıq nwsqaları azdağan diakritikalıq ayır­maşılıqpen bir tañbamen belgi­lendi, mısalı, o jäne ö, u jäne ü, s jäne ş jäne t.b. Äzirbayjan delega­ciyasınıñ ökilderi a nwsqasın ä türinde tañ­balaudıñ ornına, qazaq kirill älipbiindegi ä grafemasın «qiılıp swrap aldı» desek, artıq aytqandıq emes. Olar mwnı bwl dıbıstıñ äzir­bayjan tilinde öte jii kezdesetin­digimen jäne jazuda bir sözde birneşe ret eki nükte qoyğanğa qarağanda ä ärpin jazudıñ äldeqayda qolaylı ekendigimen däyektedi. Toqeteri, erekşe dıbıstarı bar jekelegen türki tilderiniñ paydası üşin ımı­ralastıq şeşimge negizdelgen älipbi jasaldı. Ärine, jalpı­türkilik älip­bi wsınımdıq sipatta äzirlendi jäne ärbir halıq derbes tildik müddelerin özderi şeşuge erikti boldı. Sonımen qatar bwl älipbidiñ qwramına älemdegi barlıq türki tilderiniñ tügel dı­bıstarı engizilip, 34 ärip qabıl­dandı. Alayda naqtı jekelegen türki tili özderine qajetti tañbalardı alatındıqtan, olardıñ sanı älip­bi­lerinde az bolatındığı tüsinikti.
Bwl älipbidi tolıqtay kelti­reyik.


Däl osı jalpıtürkilik älipbi äzir­bayjan jäne türkimen tilderiniñ jaña latın grafikasındağı älipbi­lerine negiz boldı. Özbekter digraf­tar men apostroftardı qoldanudı qalap, basqa jolmen jürdi. Osınıñ saldarınan lingvist-filologtardıñ özderi özbek jazuınıñ wzaqqa so­zılğan dağdarısına tüsinikteme beruge mäjbür bolıp keledi. Uaqıt ündi-europa tilderiniñ sözjasamdıq täsilderiniñ bärin birdey türki til­derine qatıstı qoldanu dwrıs bol­maytının körsetti. Türki tilderi üşin «bir tañba – bir dıbıs» tezisi­niñ dw­rıstığı jäne orındılığı täji­ribe jüzinde rastaldı.
Qırğız, tatar, başqwrt, çuvaş jäne basqa da türki tilderi bolaşaqta älipbi jasau isinde joğarıda atalğan jalpıtürkilik älipbidi bağdarğa aludı qoldaydı. Bwl qağidattardı qazaq tilşiler de wstanıp otır jäne äri qaray da osı wstanımdarında qala bermek.
Älem elderi türkitanuşı­la­rı­nıñ osınday ıntımaqtastıq twjı­rımda boluınıñ sebebi – euraziyalıq integraciyalanu ürdi­sinde bükil dü­nie­jüzi moyındağan basşı – Qazaq­stan Respubli­kasınıñ Prezidenti N.Nazarbaev­tıñ däyekti de tiimdi bastamaları­nıñ mañızı orasan zor ekendigin jete tüsinude. N.Nazarbaev­tıñ qwn­dı­lıq­tar jüyesindegi türki ıntı­maq­tastığı Euraziyalıq ekono­mikalıq odaq pen Keden odağın, Wlı Jibek jolı transkontinen­taldıq jo­basın, Ülken Euraziya ideyasın, Euraziyalıq odaq pen Qazaqstan üşin tiimdi basqa da bastamalardı damı­tuğa eşqanday da qayşı kelmeydi, kerisinşe, olardı ıntalandıra äri damıta tüsedi. Prezidenttiñ özi köregendikpen däl atap ötkendey, bwl bastamalar «özimizdiñ tarihi rölimizdi qayta jañğırtuğa jäne Ortaaziyalıq öñirdiñ iri iskeri tranzittik habı boluğa, Europa men Aziya arasındağı özindik köpir boluğa» negiz sanaladı.
Osı orayda Kembridj univer­siteti Aziyalıq zertteuler insti­tutınıñ direktorı, professor Djefri Hannıñ 2012 jılı univer­sitetke N.Nazarbaev barğannan keyin aytqan mına sözderin keltiruge tiispiz: «Türki halıqtarı jäne olar­dıñ mädenieti orasan zor bükil­älem­dik äleuetke ie jäne Europa men Aziya toğısında älemdik sahnada ma­ñızdı ekendigi dausız. Osı uaqıtqa deyin birde-bir britan uni­versite­tinde türkitanu bölimşesiniñ bolmauı – ökinişti jayt. Sondıqtan biz Kem­bridj universiteti qabır­ğasında qazaq tilin üyretu men oqıtuğa ba­rın­şa küş-jiger saluğa dayınbız…»
Batıs pen Şığıs, Türki älemi men Europa, mine, osılay toğısuda – ömirdiñ özi özara müddelilik sipa­tındağı jaña bastamalarğa tüzetu engizip otıradı jäne onı äri qaray damıta tüsedi.
Elbasınıñ kemeñgerligi de osın­da – älemniñ damığan otız eliniñ qatarına enu üşin biz özimizdiñ wlttıq ruhımızdı jañğırtuğa basa nazar audaruğa tiispiz, derbes töl mädenie­timizdi damıtu üşin jalpı­adamzat­tıq, europalıq demokratiya­lıq qwndılıqtarğa jüginuimiz qajet. Osı bağıttağı is-äreketter bola­şaqqa – ruhani jañğıruğa, qoğam­dıq sananı jañğırtuğa wmtılğan birtwtas asqaq maqsattar ayasında iske asıp jatadı.
Til – halıqtıñ janı ğana emes, ol – wlttıñ bolmısı, onıñ tarihı, tipti, onıñ erteñgi keleşegi de.
Ol – ruhani kodtıñ negizi, bolaşaqqa bağdarlanğan dästür. Ötken ğasır­dağı belgili türkita­nuşı-enciklo­pedist, wltı – nemis, birneşe onda­ğan şığıs jäne europa tilderi­niñ tamaşa bilgiri V.Radlov eñ damığan, älemdegi wlı tilder üşti­gine francuz jäne orıs tilderimen qatar qazaq tilin de jatqızğan.
Qazaq jazuın latın grafika­sına köşiru qazaq mädenietiniñ ğana emes, jalpı euraziyalıq örkeniettiñ jaña damu satısı dep bilemiz. Qazaqstan­nıñ tarihi missiyası, mine, osında jatır. Memleket basşısı birneşe ret atap ötkendey, bwl halqımızdıñ, sonımen qatar bükil adamzattıñ mwratı retinde, beybitşilik pen jasampazdıqtıñ, birtwtas wyısu men ıntımaqtastıq­tıñ, toleranttılıq pen özara tüsi­nistiktiñ ülgisi boluğa qızmet etedi.
Söz soñında Nazarbaevtıñ jal­pı­türkilik älipbii osı izgi jol­dağı igi maqsattarğa qol jetkizu­diñ ma­ñız­dı äri pärmendi qwralı degim keledi.

Erden QAJIBEK,
filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor

Abai.kz

14 pikir