Düysenbi, 16 Şilde 2018
Alaşorda 2377 26 pikir 11 Qañtar, 2018 sağat 10:09

Jer wyığı Jemeney

(Jalğası. Bası mına siltemede)

Qazirgi Tarbağatay, Zaysan, Jemeney aymaqtarı ejelgi Nayman handığınıñ territoriyası bolğan edi. Nayman şejiresiniñ bir nwsqasında külli naymannıñ anası degen Aqswlu - adaydıñ qızı dep aytıladı. Osımen qatar, şejireşiler Nayman handığın adaylardıñ da qwrısqandarın aytadı. Nayman eliniñ bir tarmağınıñ atası Eltay edi. Bwl Eltay şetten kelgen bala desedi. Nayman şaldıñ jesirin alıp Elata atanğan eken-mıs. Keyin, Eltay-Elata Nayman şaldıñ wlı  Belgibaydıñ balalarımen sıyıspay Kişi jüzge ketip qaldı dep aytıladı. Adaylar bolsa, şejiresinde osı Eltaydan tarap twr. Mine, osı şejire derekterinen bizder nayman men adaydıñ aralarında tığız baylanıstıñ bar ekenin añğaramız.  Eki taypa da, asqan jaugerşilikterimen erekşelenedi. Nayman şejiresin de, Aday şejiresin de talay zerttegen edim. Qwnanbay qajılardıñ Mekkeden äkelgen şejiresin de, şapıraştı Qazıbek bek Tauasarwlınıñ da şejiresinen de köp närseni añğardıq.   Bügingi qazaqta men bilmeytin şejire joq. Al endi, mende bolsa, qazaq bilmeytin şejireler de bar. Alay da, dala auız tarihınıñ derek beruindegi şejirelik täsildi tüsinbegen adamğa şejire degenimiz Serikbol aytqanday – dalbasa.  Adayda Serikboldan asqan ğalım bolmağan. Imanğali Tasmağambet jarıqqa şığarğan onıñ jazğandarın ekiniñ biri tüsine almaydı.  Sondıqtan da, arğıqazaq mifologiyası attı ğılımdı engizgen Serikbolğa qatıstı Serikboltanu ğılımın engizgenimiz jön bolar.  Serikboldıñ eñbekterimen tanıspay  twrğan  kezderimde men şejiretanuşı da, şejireşi de emes, äldekimder siyaqtı, bilgen şejiremdi  ottap jürgen bireu edim.

Endi, ayan, qasiet jöninde birer söz. Psiholog ğalımdar adamnıñ qwlağına estiletin dauıstı, sol adamnıñ miına dauıs retinde keletin öz oyları ekenin aytadı.  Al endi, bwl adamnıñ osınday erekşe oyları onıñ miına qanındağı gendik aqparattan keledi. YAğni, ayan adamnıñ qanınan keledi, öytkeni, onıñ boyındağı qanında ata-babalarınan kele jatqan aqparat saqtaladı. Sondıqtan da, äkki baqsılar «aruaq ayttı» deydi. Serik Samarqanwlı da, älgi qorım turalı ayandı ata-aba ruhınan (qanınan) alğan. Seriktiñ nağaşı jwrtı merkittiñ de tübiniñ aday ekenin genetikalıq zertteulerdiñ negizinde aytqan edik. Mine, boyında qasieti bar Serikke bwl ayan nağaşı jaqtan kelgen edi. (nağaşınıñ qanınan). Osımen qatar, Kök Täñirinen de, yağni, ğarıştan da ayan keledi. Bwnday ayandı ädette abız-aqındar aladı. Bolaşaqtı osılar ğana twspaldap ayta aladı. Serikbol Qondıbay jwldızşı bolğandığınan ayandı ğarıştan da, gendik aqparattan da alıp otırğan.  Sondıqtan da, tipti özi de naqtı tüsine almağan zattardı jazıp ketkeninde: «Neşe tom kitap jazıp tastasam  da, bir belgisiz tabaldırıqtan attay almay twrğanımdı sezemin» degen edi. Ol kisi öziniñ jazğandarında «İlki tör», «Töretam» degen wğımdardı aytsa da, İlki tördiñ Ferğana añğarı ekenin anıqtay  almay ketken. Sondıqtan da, osılay dep jazğan. İlki tör degenimiz ruhani ortalıq, qazaqtıñ, qıpşaqtıñ tuğan jeri Ergene qoñ boladı. Serikbol aytqan arğı ana qonısı, biz aytqan Iem eney, jer wyığı Jemeney. Bizder köptegen tarihi derekterdi köterip osı Ergene qoñ oqiğasınıñ qay zamanda bolğanın naqtı ayta almadıq. Serikbol: «Kangha, nemese Kangdiz – miftik ariylıqtardıñ teristik jağında twratın turandıqtardıñ qamalınıñ atauı, eldi mekeni. ...Kanghanı iman jüzdi, päk adamdar mekendeydi, yağni ol – kieli meken»  dep Avestanıñ negizinde aytadı. YAğni, bwl meken bolğan, alay da, Raşid ad-din, Äbilğazı, türik dastanı aytqan oqiğalar bolğan joq. Bizdiñşe, bwl añız - qiyat-qıpşaqtardıñ zoroastra dininde bolğanın aytıp twrğan jalğan mif. Sondıqtan da, arqalı ğalım Serikbol Qondıbay osı Kangha-Vara, Ergene qoñ jöninde: «Qazaq degenimiz – islamnıñ sufiylik jäne hanifalıq ağımı men qıpşaqtanıp ketken ejelgi Vara-Wrım ideyasınıñ bir ruhani arnağa toğısuınan şıqqan pende» dep jazıp ketedi. Bizdiñşe, Serikbol bwl sözderdi ayanmen alğan. Avestada bwl Vara-Kangha üyine Zaratuştranıñ dinin halıqqa jetkizu üşin köktiñ qwsı Karşiptanıñ  kelip jürgeni aytıladı.  Bwl käduilgi perişte boladı. Al endi, qazirgi Ferğana añğarındağı Süleymen tauğa da perişteler kelip jüretini aytıladı.  Ejelgi Varanıñ bügingi Ferğana añğarı ekenin osıdan da wğuğa boladı.  Bwl qasietti jer  bolğan soñ, köptegen zetteulerdi oqıp, orıstardıñ, buryattardıñ, mañğoldardıñ Stamboldağı türikterdiñ Ergene qoñdı boljağan jerlerine köñilim toymay sarılıp jürgenimde, qasietti Ramazan ayında, tañ namazınıñ aldında bwl kieli mekennniñ ornalasqan jerin meñzegen, mağan da ayan kelgen edi.

Belgili arheolog ğalım, professor Äbdeş Tölebaev altın adamdı qasietiniñ arqasında tapqanın aytadı.  Kezinde, «Kazmwnaygaz» basşıları arheologiyalıq zertteu jwmıstarın jürgizuge Äbdeş ağamızğa qarjılay kömek körsetetinin aytqanda, ol kisi Şilikti  jazığındağı eki jüzge juıq  qorımnıñ qaysısına qarjını jwmsarın bilmey oylanıp qaladı.  Öytkeni, bwl qorımdardıñ bäri dese boladı, kezinde tonaularğa wşırağan edi. Jwmsalğan qarjınıñ zaya ketui de mümkin boldı.  Mine, sol kezde ğalım ayan aladı.  Osıdan keyin, qasieti aytqan Bäygetöbe qorımınan, tipti ertede edäuir tonalğan bolsa da, altın adamdı tauıp aladı. Ekinşi belgili arheolog ğalım Zeynolla Samaşev  Altaydağı Berel qorımdarına neşe jıl qazba jwmıstarın jürgizip jatır.  Ol kisi de, tünde wyıqtağanda ayan alğan soñ, qaz degen jerdi qazsa, sol jerden altın bwyımdar tabılıp jatadı eken.  Osı siyaqtı, boyında qasieti bar Serik Samarqanwlı da, Jemeney özeniniñ mañındağı qorımdarğa qatıstı  ayan alğan edi.  Alay da, Serikke ayan altın dep emes, nağaşı babalarıñ dep kelgen eken. Nağaşı jwrtı merkit bolğan soñ, Şıñğıs handı merkitke sanaytın Serik, Şıñğıs hannıñ tarihımen aynalısıp jürgen meni izdep tabadı.  Bir qızığı, osı qorım jöninde Serikten wyalı telefon arqılı estigen Äbdeş Tölebaev, Femistokl' degen jergilikti bir ölketanuşımen birge Zaysan qalasınıñ  däl irgesinde twrğan osı qorımdarğa baramın degeninde nöser jauıp, älgi ölketanuşı qaraday adasıp, kerek jerdi taba almay qaytıptı.  Ölketanuşınıñ künde körip jürgen jerinen adasuı, ärine, ğajap dünie. Mine, osıdan keyin Äbdeş ağamız Serik Samarqanwlımen birge barıp qana qorımdı köre aladı.

Endi, twmar tañbanıñ, mwñaldıñ, Iem eneydiñ, qasietti üşbwrıştıñ mağınaların wqqanımız soñ, merkittiñ tübi aday degenimizge arnayı toqtalayıq. Orıs zertteuşileri merkit ruınıñ tüp-tamırın jete zerttep, anığın bile almağan eken. Anığında, merkittiñ tübin bwl jalğan düniede eşkim de bile almağan. Merkit ruı qazir Kerey taypasınıñ qwramında saqtalıp qalğan. (abaq kerey). Merkitte Mwñlı degen tarmağı da bar.  Şejirede abaq-kereydiñ şeşesiniñ Äppaq ana ekeni aytıladı. Osı ananıñ atınan  abaq sözi payda bolğan.  Äppaq dep bwl jerde jap-jarıq Kün Täñiri aytılıp twr.  Qazaq jerindegi ariylerdiñ zamanınan qalğan tastardağı suretterden bizder Kün Täñirin äyel keypinde  köremiz. Kün Täñiriniñ Äppaq ana ataluı osıdan.  Aldıñğıda, ejelgi adaylardıñ Kün Täñirine, qiyat-qıpşaqtardıñ Ay Täñirine tabınğandarın aytqan edik. Şapıraştınıñ adaylarmen qanı (genı S3) bir, abaq-kereymen tübi bir ekeni de belgili. Şapıraştı Qazıbek bek Tausarwlınıñ şejiresindegi: «Men Merkit – Şapıraştı balasımın, Üysin, Kerey ekeuiniñ talasımın» degen sözderde tereñ mağına jatır.  Şejirelik Abaq, Şapıraştınıñ joğalıp ketip Kereyge siñgen balası ekenin bilgen keybir nadan şejiresımaqtar: «Merkit abaq-kereyge kirme bolğanda, ol qalay Şapıraştı balası boladı?»  dep aytadı, öytkeni, ekeuiniñ de arğı tübin bilmeydi.  Raşid  ad-din merkitterdi mağol taypasınıñ bir böligi ekenderin aytqan edi.  Mağolımız mwğal-mwñal bolğanda, Raşid ad-din birdeñeni bilip aytqanday. Bir anığı, qazirgi oyrat-mañğoldarğa merkitterdiñ eş qatısı joq. Ğalımdar merkit degendi qazirgi mañğol tilindegi «merged» degennen bolğanın aytadı. Bwl söz mergen degendi bildiredi. Sonda, merged degen etnonimniñ bastapqı nwsqasınıñ merge+ud boluı äbden mümkin. Öytkeni, köptegen soltüstiktik ru-taypalardıñ ataularına «ut» jalğauı qosılıp aytıladı. Mäselen, olhon+ut, bur+ut, baydji+ut, taydji+ut, bogen+ut, belgun+ut, t.s.s.  Bwl jerdegi  «ut» jalğauı qıpşaq tilinde - ot, oşaq, yağni, äulet degen mağına beredi. Sonda, merged, mergeut degenimiz mergen äuleti boladı. Jäne de, ejelgi merkitterdiñ qwramında «uduit» degen eñ köp böligi bolğan. Osı «uduit»  degeni anığında aday+ut, yağni, aday äuleti bolsa kerek. Mwñaldı eske salıp twrğan mwñlı degen tarmağı tağı bar. Başqwrt wltınıñ qwramına  siñgen merkitttediñ (taza merkit)  gallogruppalıq tañbası  Baywlınikindey S3.  Osımen qatar, altaylıqtardıñ jırındağı Kök-Adaydıñ esimine  mergen atağı qosarlarıp otıradı.  Bizdiñşe,  epostağı Kök-Aday mergen degenimiz – adaylar Altaydan auğanda jwrtta qalıp, ru atauın jasırıp merkit (mergen) atanıp ketken  solardıñ bir böligin bildirip twrğan simvoldıq twlğa.  Iä, Serikbol aytqanday, mif degenimiz jasırın mağınalı mälimet boladı.  Bwl eposta Ergene qoñğa da meñzes bar. Kezinde, Älkey Marğwlan Ergene qoñ tarihın zerttegende bwl jer jwmağına Kaspiy boyınan da halıqtardıñ kelgenin aytqan edi. Bizdiñ oyımızşa, adaylar qañlılarmen qosılıp Mañğıstaudan Ergene  qoñğa, yağni, qıtay derekterinde «Batıs öñiri» dep tañbalanğan Ferğana añğarına jwmaq däuren ötkiziuge ketip qalğanday.  Sondağı türik dastanında Ergene qoñğa ketip qaldı degen Kayan – kai-qañlı da, Toğuz – tohar, yağni, aday-taz bolmaq.  Qıtaylardıñ Ferğananı Dayuan' dep jazğandarında «day» jäne «uañ» degen sözder bar. YAğni, day patşalığı degen söz. (aday). Bwl jöninde joğarıda atalğan maqalalarımızda tolıq aytılğan.  Al endi, altaylıqtardıñ  epostarında  solardıñ  tilinde aytılğandı orısşalap keltirgen D'er-D'yumar degen jartastıñ atı ataladı. Onda: «K zloveşim skalam D'er-D'yumar, Priehali k zakatu dnya» dep aytılğan. Kök-Aday äkesi Man-Adaydı izdegende teñiz ben qwmdauıt daladan keyin osı jartasqa keledi.  Bwl jerdegi «k zakatu dnya» degeni - batıstı aytqanı. (Batıs öñir).  Jırdağı zloveşaya skala, yağni, qaterli jartas jöninde: «Dve rashodyaşihsya skalı, Dve vmig shodyaşihsya skalı» dep aytılğan.  YAğni, bwl jartastardıñ arasında qısılıp qalu qaupi twr. Bwl jartastar bizderge mektep qabırğasınan belgili «Odissey» jırındağı jartastardı eske salıp twr.  «Qaynar» universitetiniñ rektorı Erenğayıp Omar, «Odissey» jırınıñ oqiğası Ergene qoñ oqiğasımen ündes ekenin beker aytpağan.  Bwl eki jırda  da  Ergene qoñ, Vara-Kangha qamalınıñ  jalğız qaqpası aytılıp twrğanday.  Al endi, jırdağı orısşalap aytılğan D'er-D'yumar degenimiz – Jer-Twmar, yağni, üşbwrıştı Ergene qoñnıñ endi bir atauı boladı.  Qırğızdıñ «Qwrmanjan datqa» attı fil'minen bizder,   qırğızğa siñgen jağalbaylınıñ qızı Qwrmanjan datqanıñ, qoqandıqtardı Ferğana añğarına kirgizbeu üşin  jalğız qaqpasına äsker qoyğanın, ol äskeri jartastardıñ üstinde twrıp alıp qoqandıqtardıñ üstine  joğarıdan ülken domalaq  tastardı  qwlatıp joldarın bögegenderin köremiz. YAğni, bwl qaqpanıñ küzeti şetten kelgenderge qater töngizedi. Qaterli jartas, yağni, «zloveşie skalı» degenderi osı bolmaq.  Ergene  qoñ oqiğasında da, ülken jartas tau arasına, sayğa kirerge bögeu retinde ataladı. (zavalili skaloy). Kök-Aday  mergen bwl jartastardıñ üstinen atımen qarğıp ötse, Odissey tiip-qaşıp jartastardıñ arasınan ötip aladı da, arğı jaqta köp jılğa joğalıp, yağni, adasıp ketedi.  Arğı jağı Ferğana sayı bolğanda, onıñ Odissey degen atınıñ qıpşaqşa nwsqası Adas+say bolsa kerek. Bwrınğı qazaq-sovet  ğalımdarı Odissey tarihınıñ,  şwñqırda (qazanşwñqır) köp jıl otırıp eline qaytıp kelgen Alpamıstıñ tarihımen de ündesetinin aytqan edi. Sonımen, altaylıqtadıñ jırınan bizder Ergene qoñdı da tauıp otırmız. Bizdiñ ata-analarımız bala kezimizde moynımızğa saqtam üşin twmardı tağıp qoyatındarı men saq patşayımı Tomiristi qazaqtardıñ Twmar atağandarınıñ sebebin wqtıq deymiz. Twmar – sakral'di tañba, jer-analıq saqtam, qazaq jwrtın  qalıptastırğan  kieli, ruhani ortanıñ simvolı boladı.  Ejelde bizdiñ ata-babalarımız Jer-Twmardan ketkende sol jerdiñ bir şımşım topırağın üşbwrışqa wqsatılıp tigilgen bwlğarı dorbaşıqtarğa salıp alıp ketken bolsa kerek. Mine, osıdan beri saltımızda twmardıñ işine  tuğan jerdiñ bir şımşım topırağın salıp beru ürdisi qalğanday.  Jer-Twmar degenimiz osı boladı.

Maqalamızdıñ ayağında, adaylardıñ batıstan Altayğa qaytqanın aytqan «Man-Aday Qara» jırınan üzindi keltirelik:

Tut slavnıy voin Kok-Aday

Skazal otcu Maaday Kara:

«V predelı rodinı svoey

Nam koçevat' prişla pora.

V serebrokamennıy Altay,

Gde travı letnie gustı,

V blagoslovennıy mirnıy kray,

Gde gorı veçno zolotı.

Tuda gonite belıy skot,

Gde samıy pışnıy travostoy.

I rasselyayte tam narod,

Gde est' v dostatke suhostoy.

Sel na konya alıp verhom,

I zolotuyu şapku snyal,

I oglyanulsya on krugom,

Narodu veselo skazal:

«Nevoli konçilis' goda,

Koçuyte vol'nıe, tuda,

Otkuda vas prignal kaan (Oğız qağan. Q.Z.).

V stranu prekrasnee vseh stran,

V stranu kotoraya odna,

Poskol'ku rodina ona».

Bogatoy şapkoy pomahal,

V kraya Altaya poskakal.

Kak vnov' rodivşiysya narod –

Osvobodivşiysya narod,

Kak budto v temnıh nebesah

Luna vzoşla – vozlikoval,

Ili v bessolneçnıh krayah

YAvilos' solnce – vesel stal.

I sami dvinulis'  stada

K obil'nım pastbişam rodnım,

Otarı potekli tuda

I tabunı kak belıy dım.

I lyudi dvinulis' tuda,

Gde jdal ih dolgie goda

Blagoslovennıy otçiy kray –

Serebrokamennıy Altay.

Bwl jerdegi: «I zolotuyu şapku snyal», «Bogatoy şapkoy pomahal» degenderi, adaydıñ bayırğı tarihi otanınan  Äbdeş Tölebaevtıñ  tapqan altın adamınıñ basındağı, saqtardıñ altınmen aptalğan şoşaq töbe börigin aytıp twrğanday.  Şiliktiden tabılğan altın adamnıñ böriginiñ mañdayında Mwñal men Şıñğıs hannıñ altın tañbası jarqırap twr. Qolındağı asa tayağınıñ üstinde Kün Täñiriniñ simvolı – altın Arhar twr. Şıñğıs hannıñ wranı  osı  Arhar bolğan edi. Kün Täñiriniñ endi bir simvolı Arhardıñ da zatı äyel ekenin bizder ata-babalarımız bizder üşin salıp ketken qola däuiriniñ petroglifterindegi surtterden  köremiz. Qaşağan jıraudıñ: «Şıñğıs tudı Arhardan» degeni, onıñ osı Kün Täñiriniñ nwrınan jaraldı degen mifke say aytılğan.  «Maaday Qara» jırında Kök-Adaydıñ twlparınıñ kün tañbalı bolğanı aytıladı. «Zarjet – letit v dolinı grom, Otmeçen solneçnım tavrom» deydi. Sonda, şığıstağı jer wyığı Jemeneydegi ay men kün beynelengen  qorımda  kimder  jatır eken?

Qayrat Zarıphan, şejiretanuşı

(soñı)

Abai.kz

26 pikir