Düysenbi, 25 Mausım 2018
Endi qayttik?.. 2167 22 pikir 12 Qañtar, 2018 sağat 07:31

«Körinbeytin dwşpanmen şayqas»

 

Papuastarda «körinbeytin dwşpanmen şayqas» degen jattığu oyını bar eken. Olar äldebir dwşpandı köz aldına elestetip, onı nayzamen şanşıp, baltamen şauıp, qanjarmen keskilep, sadaqpen atıp neşe türli ädis-aylalar jasaytın bolğan. Qazaq tiliniñ öz Otanı – Qazaqstandağı tağdırın oylasañ, jattığu jasap jürgen sol papuastar köz aldıña elesteydi. Sonau bir jıldarı bir orıs ğalımı qazaqtardı qorlau üşin «Qazaq tili degenimiz -  otırıqşı özbekterdiñ malşaruaşılığındağı dialektisi» degen anıqtama berse, endi bireuler qazaqtarda «lyubov'» degen sözdiñ balaması bar ma, jalpı olarda onday wğım, süyispenşilik degen sezim bar ma degen jekswrındıq swraq qoyğan kezi de bolğan. Onıñ berjağında qazaq tilin ğılımda paydalanu mümkin emes, odan soñ bwl tek «dastarhani til» (yazık zastol'ya) degen zımiyandıq oy-sımaqtar aytıldı. Sosın qazaqtarğa orısşa bilmeseñ kün köre almaysıñ degen pikir taratıldı. Äskerde jürgende sapta basqalar «v'etsya, v'etsya, znamya polkovodca» dep ändetip kele jatqanda özim ala-böle «O, Zäureş» dep ändete jönelgenim üşin jwrt wyıqtap jatqanda tañ atqanşa nän tört tayqazanğa su tasıp, kartop tazalağanım bar. Onıñ bäri endi öter-keter, Reseyden täuelsizdik alğanımız ras bolsa dep jürgende onsız da tili şwbarlanğan, bes auız söz aytsa, onısınıñ 3-4-euin orısşa aytatın qazaqtarğa endi ağılşınşa söyleu mindetteldi. Söytip, qazaq tili endi ağorqaz (ağılşınşa, orısşa, qazaqşa) degen tilge aynaldı. Orısqa qazaqşa jauap berseñ jazağa tartılasıñ degendi estigennen beri zäremiz zär tübine ketti. Telearnalardı tıñdap otırsañ, qazaq tili «quanıştı köñil-küy sıyladı», pälenbaydı (metrdi, teñgeni t.b.) «qwradı» onı qarjılıq (t.b.) joqtığımen tüsindiredi degen siyaqtı orısşanıñ audarmasına aynalıp ketken. Basınan bwdan özge de qiyamet-qayımnıñ neşe türin ötkerip kele jatqan jäne älemniñ, onıñ işinde türkilerdiñ işindegi eñ bay, eñ şıraylı da şwraylı til atanğan bwl beybaq tilimizge osınıñ bäri az bolğanday endi onıñ «ñ», «ğ», «ö», «q» dıbıstarın (äripterdi) joyu şarasına kirisip ketken siyaqtımız. Osınıñ bäri eske tüskende joğarğı jaqta qazaq tiline qarsı adamnıñ oyına kelmeytin qasiretterdi oylap tauıp onı telearnalarğa taratıp otırğan bireuler bar siyaqtı körinedi de twradı. Öytkeni, telearna –jasaymın dese şarapattı da, kesapattı da jasau qolınan keletin 21 ğasırdıñ eñ quattı qaruı. Qazir qasietti tilimizdiñ «ñ», «ğ», «ö», «q», «ä» siyaqtı äsem örnekti dıbıstarın  bwrıp «ñ»-dı-n, «q»-nı-k, «ğ»-nı-g qıp aytatındar köbeyip ketti. Mısalı «31» arnadağılar Nurgali Karabaev, Askar Mendıbaev demey-aq Nwrğali Qarabaev, Asqar Meñdibaev dese orıstar solarğa keyi qoymas edi ğoy. Bwl da bayağı qwldıq sananıñ qaldığı deyikşi. Al qazaqtildi telearnadağılardıñ «ä»-niñ ornına «a», «ñ»-nıñ ornına «n» deuine jol bolsın. Qay arna ekeni esimde joq äuelgi kezde bir telearnadağı Nwrswltan degen jigittiñ «ñ»-nıñ bärin «n» dep aytatını nesi, älde odan basqa jürgizuşi qalmadı ma dep tañdanatın edim. Keyin qarasam, bwlay saqaulanıp söyleytinder telearnalarda, tipti, köbeyip baradı eken. Solardıñ biri Mwhit Saparbaev degen jigit pen Nazerke Abdrahmanova degen boyjetken (Habar-24) Öziñiz qarañızşı, «bizdin elde», «olardın», «zan kerek» degen sözder qanday jağımsız estiledi. Al endi erinbeseñiz ötken 2017 jıldıñ 1-şi jeltoqsanı küni sol Nazerke Abdrahmanova degen qızdıñ Elbasımızdıñ söylegen sözi turalı bergen habarında qazaqtıñ «ñ» dıbısın «n» qıp aytıp, tilimizdi qanday ayanıştı halge tüsirgenin oqıp şığıñız:

Jana mınjıldıqta, prezidenttin, kenes otırısına, şikizattın, täuelsizdiktin, egemendiktin, bizdin mamandarğa, bağdarlamanın, 2 mın 10-şı, 2 mın 12-nin jeltoqsanı, bwl 30-dıqtın, el ekonomikasının, üzdik 30-dıqtın, önimnin, sonın biri, 2 mın 13, Elbasının özi iske qostı, zamanaui köliktin, Qazaqstannın avtöndirisi, ispandıq kompaniyanın, zauıttın, industriyalandırudın, käsiporındardın, jana tehnologiyamen janardı, narığının, memlekettin damuı, 20 mın käsiporın, Nazarbaevtın, özinin, ontaylandırılğan, investiciyanın, zan, en iri t.b.

Mine, Nazerke  tap osılay bir sağatqa juıq  «ñ» dı, «n» qıp aytıp qazaq tilinde öşi bar, ala almay jürgen kegi bar adamday onı oyranğa salumen boldı. Aytpaqşı, joğarıdağı «en iri» degen sözdiñ qanday mağına beretinin ol bilmeui de mümkin. Bwl jerde «eñ»  «en» dep aytıluı arqılı ol söz erkek adamnıñ, erkek maldıñ jınıstıq müşesine, yağni,  eñ ülken jınıstıq müşege aynalıp ketip twr. Qwday biledi, Qazaqstannan basqa körşiles birde-bir respublikanıñ birde-bir telearnası tuğan wltınıñ tilin däl joğarıdağıday beyşara, sorlı halge tüsire qoymağan şığar... Sol telearna basşısın Nazerkekesi Abdrahmanovasımen, Mwhit Saparbaevımen qosıp ne qızmetten quadı, ne sotqa beredi. Nesin aytasız, bir wlttıñ qorlıq küyge tüsui tiliniñ qadir-qasieti qalmauınan bastalatın siyaqtı eken.

 

Mırzan Kenjebay, aqın

QR Mädeniet qayratkeri

Abai.kz

 

22 pikir