Senbi, 18 Tamız 2018
Mäñgilik el 3190 16 pikir 25 Qañtar, 2018 sağat 09:51

Ruhani jañğıru jäne JOO

Prezidenttiñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» bağdarlamasında köterilgen mäselelerge qatıstı jwmıstar künnen-künge qarqın alıp keledi. Qazaq jazuın latın älipbiine köşiru mäselesi äleumettiñ qızu talqılauınan ötip, Elbasınıñ arnayı jarlığımen bekitildi. Täuelsizdikten keyin jarqırap şıqqan «100 jaña esim» belgili boldı. Gumanitarlıq saladağı älemge tanımal kitaptardı qazaq tiline audaru jwmısın jolğa qoyğan «100 oqulıq» mäselesi de şeşilip jatır. Audarılğan oqulıqtardıñ alğaşqı danaları şäkirtterge jol tarttı. «Qazaqstannıñ kieli mekenderi», «Tuğan jer» bağdarlamaları boyınşa jwmıstar, tipten, eren. Qazaqstannıñ osı uaqıtqa deyin äleumettik jäne ekonomika salasında jürgizgen reformalardıñ eşbiri «Ruhani jañğıru» bağdarlaması sekildi halıqtıñ qoldauına ie bolmağanına jwrt ta, tarih ta kuä.

«Ruhani jañğıru» bağdarlamasına joğarı oqu orındarınıñ ğalımdarı men student şäkirtteri de aralasuda. Qay zamanda bolmasın, qoğamdıq sananı özgertuge ğalımdar men studentterdiñ qosqan ülesteri erekşe bolğan. Bügingi qazaqstandıq qoğamda da sol körinis orın alıp jatır. Biraq köñilge oy salatın ister de barşılıq. Aldımen, joğarı oqu orındarındağı ıqılım zamannan kündelikti atqarılıp kele jatqan qalıptı isterdiñ bäri jappay «Ruhani jañğıru» atın jamılatın bolıp ketti. Tipti, sporttıq jarıstarda atalmış bağdarlamanıñ logotipteri «men mwndalap» twradı. Bwlayşa kete bersek, mazmwnı tereñ bağdarlamanı qoldan qolğa ötetin «qol jaulıqqa», «qol baqırğa» aynaldırıp jiberuimiz äbden mümkin. Bizdiñşe, bwnday nauqanşıldıqtan bas tartuımız kerek. Nauqanşıldıqtıñ artı «qauqarsızdıqqa» aparıp soqtıratının körip jürmiz. «Qauqarsızdıqqa» duşar bolmas üşin «Ruhani jañğıru» bağdarlamasınıñ mazmwnına tereñ män beru qajet.

Qazaqstannıñ joğarı oqu orındarı batıstıñ oqu jüyesine bağıtttalğan reformalardı kezeñ-kezeñmen tereñdetip jüzege asırıp keledi. Oqu jüyesi, bağdarlamaları, basqaru jäne menşik formaları da özgerude. Osı özgeristerdiñ qatarında JOO-nıñ mädeni-ruhani ömir tirşiligi de özgeruge tiisti.

Jalpı, JOO-dağı özgerister filosofiyalıq twrğıdan bastaluı tiis. Basqaru nemese menşik forması özgere me, basşılar da qayta saylanuı tiis. Bolmasa bayağı keñestik däuirdegi kolhoz-sovhozdardı jekeşelendirimiz dep «qızıl direktorlarğa» erik bergen jağday orın aluı mümkin. «Qızıl direktorlardıñ» jekeşelendirui talan-taraj, tonauğa wlasqanı tarihtan belgili. Bwl – bölek äñgime.

Al äzirge aytpağımız mınaday mäsele. Bügingi JOO-lar da äli künge deyin rektordıñ  «Tärbie jwmıstarı jönindegi prorektorı» degen orınbasarı bar. Bwl lauazımnıñ atauınan-aq bwrınğı keñestik däuirdiñ sarqınşağın bayqauğa boladı. Keñes däuirinde «kommunistik qoğamnıñ qwrılısşıların» tärbileu «oktyabryattan» bastalıp, «pioner», «komsomol» bolıp wlasıp, «kommunistke» barıp tireletin. JOO-da köbine «komsomoldar-studentter» oqıp, «kommunisterden-oqıtuşılardan» tärbie alatın. Qazir olardıñ eşbiri joq, biraq tärbie bar.

JOO-ğa mamandıq igerem, keñ bilim alamın dep tüsken jas azamattı äldebir ideyağa tärbieleu qalay boladı? Sebebi adam balasına tärbie aldımen besikten bastalatın otbasında, keyin mektepte beriledi. JOO-ğa kelgen uaqıtta ol - boyına tärbie siñgen twlğa. Mektepti ayaqtağan oquşığa erjetkendigi turalı attestat (attestat zrelosti) beriledi. Bwl şaqta oquşı 17-18 kelgen azamat. Osı twsta ol «Qazaqstan Respublikasınıñ azamatı» degen pasport aladı. Al sol azamattı joğarı oqu ornında qayta tärbielep şığu mümkin be? Onıñ esesine bilimdenuşige joğarı oqu ornında bilimmmen qatar mädeni, ruhani, azamattıq twrğıdan damu joldarın wsınıp, onı jas azamattıñ boyında jandandıra bilgen jön dwrıs dep esepteymiz.

Qazirgi oqu filosofiyasında bilimdenuşi - oqu ürdisiniñ teñ sub'ektisi. Basqaşa aytqanda, student pen oqıtuşı - bilim aydınında (bilimdi teñiz dep eseptesek) birge jüzip, paydalı dän, qorek izdeytin twlğalar. Birlesken saparda jolserikter bir-birine kömektesui jäne özara qwqıqtıq twrğıdan teñ boluı tiis. Öytpegen jağdayda sapardıñ jetistigi bolmaydı. Oqu ürdisinde qalıptasqan bwl körinis student şäkirtterdi basqa salada da teñ sub'ekt dep qarauğa jeteleydi. JOO-dağı oqıtuşılar tärbileuşi emes, olar oqıtuşı-wstazdıq bolmısı, ğalımdığı, bilimi, adami qasieti men ömirlik wstanımı arqılı şäkirtterge ülgi bolatın («Bolmasañ da wqsap baq//Bir ğalımdı körseñiz), qajırlı dağdı jäne azamattıq daralığın qalıptastıratın twlğa retinde ülgi boluı tiis. JOO-da bilimdenuşi jastarğa tärbie beremiz dep dabıratpay, elimizdiñ bolaşaqtağı bilikti mamanına mädeni-ruhani damu, azamattıq twrğıdan jetilu joldarına järdem bersek dwrıs boladı dep esepteymiz. Sonda biz bilimdenuşilerdiñ bolaşaqta erkin, kreativti, bäsekege qabiletti, ruhani bay maman bolu jolın qalıptastıra aluğa sep, kömekşi bola alamız.

Joğarı oqu orındarındağı «Tärbie jwmıstarı jönindegi prorektor» lauazımın «Ruhani-azamattıq damu jwmıstarı jönindegi prorektor» dep atalsa, jaña qazaqstandıq qoğamnıñ swranısına say bolar edi. Ädette, ataudıñ özi jwmıstıñ mazmwnına erekşe bağdar berip twratını belgili. «Ruhani-azamattıq damu» degen tirkes «JOO-lar Qazaqstannıñ azamattıq qoğamına mädeni-ruhani tanımı tereñ maman dayarlaydı» degen wğımdı berip, JOO-nıñ missiyasına da say bolar edi. Aytpaqşı, damığan şeteldik joğarı oqu orındarında «tärbie isimen aynalısatın» lauazımdıq twlğa joq. Olarda adami resurstardı (kapitaldı) damıtu degen wğım tereñ ornıqqan.

Saparğa şıqqan jolauşı aldımen bağıt-bağdarın ayqındap alsa, köñiline barar, dittegen jerge jetem degen senim wyaları anıq. Ruhani jañğıru jwmıstarın keşegi keñes däuirinen qalğan keseldi sarqınşaqtardan tazalaudan bastasaq, onıñ mäni zor mazmwnı öz jolımen aşıla tüsip, onı twşınu tereñdey tüseri haq.

Almasbek Äbsadıq, A.Baytwrsınwlı atındağı Qostanay memlekettik universitetiniñ professorı

Abai.kz

16 pikir