Sәrsenbi, 30 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107833. Jazylghandar — 102805. Qaytys bolghandar — 1725
Kýbirtke 9746 0 pikir 7 Qarasha, 2018 saghat 13:45

Bolashaq analaramyzdy zorlyq-zombylyqtan qyzghyshtay qorghay bileyik

Margarita Óskenbeava

Osy keyde maghan «Qoghamda zorlyq-zombylyq nege kýrt kóbeyip ketti? Ásirese, búryn sondy kezdespeytin jas qyzdardy zorlau degen súmdyqtan kóz ashpaytyn bolghanymyz qalay?» degen saualdar sanama sansyz qadalyp jýr. Baspasózge kóz salsanyz, әu degennen aq osy qúbylysty  sýyinshi súraghanday etip tәptishtep jazyp jatady? Fakti izdep әure bolmanyz, gazetterdin betin ashyp qalsanyz aldynyzdan andyzdap shygha keledi. Ózgesi-ózge «Qazaqstandaghy «ARASHFA» birdey qúqyq pen birdey mýmkindik instituty» qoghamdyq qorynyn  preziydenti, psiholog Margarita Óskenbeava hanymnyn aytuyna qoraghanda jyl sayyn elimizde 800-den astam bala zorlyqqa úshyrap jatqan kórinedi.

Qarap otyrsan, tóbe shashyn tik túratynday súmdyq jaghday. Tughan әkesi de  perishtedey qyzyn zorlaydy, al ógey әkesi beyne bir dúshpanday ol tipti zorlyqty asqan auandyqpen isteydi. Búghan bizdin tipti etimiz ýyrenip, kónterli bolyp ketken sekildimiz. Sonda maghan jaqynda ken baytaq elimizdin shaghyn bir oblysynyn,  shaghyndau bir  qalasynda bolghan uaqigha say sýyegimdi syrqyratty desem, artyq aytqandyq bolmas. Áliya degen (aty-jóni men túrghyn mekeni ózgertilip alyndy. Múnyn syryn maqalanyzdyn sonynda týsindire ketermiz) jas qyzdy alghash ret bir aghasy ekinshi synypty jýrgende zorlasa, ekinshi aghasy ony besinshi synypqa kóshkende osynday ayuandyq jasaghan. Búl súmdyq onyn segiz jasynan bastalyp, toghyzynshy synypqa kóshkenge deyin ýzdiksiz jalghasyp kelgen kórinedi. Boyjetkennin aytuynsha búl zorlyqtyn bastaluy óz әkesinin ayaq astynan qazagha úshyrap, tughan anasynyn ózin tastap, basqa bireuge túrmysqa shyghyp ketuinen bastalghan. Al jap-jas bes jasar qyzdy әjesinin tәrbiyesine tastap, birjolata ketip otyrghan. Sodan beri qarasyn da kórsetpegen, «qyzymnyn jaghdayy ne bolyp jatyr eken?» degen analyq sezim de bildirmegen, qatygezdik tanytqan. Mine, osynday qorghansyzdyq pen әlsizdikti seze qoyghan tumaghan sheshesinin balalary qorqau qasqyrday tap bermey me? Onysymen qoymay «múny bireuge aytsan, óltiremiz» dep perishtedey balany qorqytugha deyin barghan. Qorghan bolady ghoy dep balalyq ýmitpen búl súmdyqty әjesine aytsa, qayta ózin jerden alyp, jerge salyp úrysyp, ózin kinәli etip, zorlyqshylardy qorghashtap baqqan. Ne degen qatigezdik desenizshi? Qarlyghashtay shyryldap qorghaytyn sheshesi joq, túldyr jetimnin kóz jasyna senbegen múnday bezbýyrektik qaydan shyghady desenizshi?  Tipti ógey sheshesinin ýlken úly múny zorlap jatqan kezinde ýstinen týskennin ózinde dúshpandyqtan jaman qatygezdik tanytyp: «Múnyn bәrine ózin kinәlisin. Senin qanyn búzylghan» dep ózine tap bergen, kókala qoyday etip sabap tastaghan.

Toghyzynshy synyptan keyin Sәniya anasy ketken ýlken shahargha baryp, kolledjge oqugha týsedi de, sheshesimen birge túra bastaydy. Bar súmdyq dәl osy kezde ashylady. «Jyghylghangha júdyryq» degendey osy kezde Sәniyanyn jynystyq júqpaly auru júqqandyghy anyqtalady. Sheshesi bolsa aldymen qyzynyn sózine qúlaq aspaghan. Tipti onyn ózin kinәlap baqqan. «Qalagha keler-kelmesten qyzyq quyp jýrgen ózin shyghar», - dep zirkilgenedigin qaytersin. Aqyry, aqyl kirdi me, kim bilsin,  ol Áliyany giynekolog-dәrigerge aparyp, múnyn ózi jynystyq qatynastan bolghandyghy anyqtalghangha ghana әzer sengen.

Sodan mәselenin anyq-qanyghyna jeteyin dep arnayy әjesine barsa, kópti kórgen, tórelgin aytyp, jazasyn beredi ghoy degen kәriyamyzdyn ne aytqanyn estiseniz, esh uaqytta senbes ediniz. Álgi kisimiz: «Bolar is boldy, boyauy sindi. Endi eki balany sottaghanmen búl qyzdyn pәktigi qayta qalpyna kelmeydi. Búl jayly júrt estise býkil aghayyn-júrt masqara bolmay ma?» dep búl qorlyqty jyly jauyp tastaugha shaqyrady. Soraqysy búl ghana emes. Masqarasy, Áliyanyn sheshesinin jeti birdey aghasy men apasy  boyjetkennin taghdyryna ara týsudin ornyn kempirdin sózin jaqtap shygha keledi.

Endi 19 japsar boyjetken әlgi azghyndardy sotqa berip, layyqty jazasyn beruge bel buyp otyr. Alayda bir ókinishtisi, Áliyanyn әdildikke jetui ekitalay. Zangerlerdin aytuyna qaraghanda zorlyq úshyraghan qyz bala bir jetinin ishinde arnayy saraptamadan ótip, naqty tújyrymdama әkelmese, uaqyttyn ótip ketuine baylanysty múnday isti sot qabyldamaydy. Al Áliyanyn zorlyq kórip, kóz jasyn kóldetip jýrgen kezinen beri bir emes, birneshe jyl ótip ketti. Yaghni, taghdyry talqygha týsken, bolashaghy búlynghyr, alda da talay qanqu sózdi estisip, talay múngha batatyn osynau perishtedey jasqa qol úshyn beretin jan joq degen sóz búl. Zanymyz osynday bolsa qaytemiz. Qoghamyz osynday qatygez bolsa, qayda baryp onamyz, osy orayda múnday zorlyq ýshin qandy kek qaytaratyn sheshenderdin isi asqan әdildik pe dep qalasyn.

Mine, jogharyda osy qorlyq kórgen qyz balany aty-jónini de, túrghan qalasyn da jazbay otyrghanymyz týsinikti bolar. Sot bolsa qabyldamaydy, Endi ne qaldy? Ósekshiler men qanqu sózge әues imansyzdardyn «Áne, kórdin be? Ózi kinәli kórinedi ghoy», Sot bosqa qabyldamay tastamaydy ghoy. Negizi búzylghan qyz. Býkil bir otbasyn mazaq etkisi kelgen shyghar» deytin «sәuegeyshilerdin» jalasynan qorghaudy kózdegen edik. Uәjimiz osy ghana.

Endi bizde nege osynday qyz zorlau degen súmdyq keyingi kezde tym kóbeyip ketti degen qany sorghalaghan saualgha jauap izdep kórelik. Birinshiden, oghan araq kinәli dep azghyndardy aqtap alghysy keletinder de bar ekendigin joqqa shygharmalyq. Búl da tolyq shyndyq emes. Áliyany araqtyn iysin de sezbeytin jetkinshekter jyldar boyy zorlap kelgen. Demek, mәsele tek aqanda emes. En, bastysy ata-analar balalaryna, әsirese qyz balagha asqan jauapkershilikpen qarap, baqylap otyrghany jón. Tipti kózden tasa etiuge de bolmaydy. Áliyanyn sheshesinin en bolmasa bir bolsa da kelip, qyzymen syrlasuyna ne kedergi edi? Tek jany ashymastyq pen óz sharanasynan bezushilik demeske laj joq. Al nemeresin azghyndardyn azaptauyna berip qoyyp, dym bilmegen bolyp otyrghan, ony aytasyz jas balanyn ózin búzyq etip kórsetkisi kelgen qariyadan ne ýmit, ne qayyr. Ony tipti basty qylmysker desek te artyq kete qoymaspyz. Jalpy, psihologtardyn tújyrymdauyna qaraghanda balasy bar әyel kýyeuinen ajyrasqanda jas balany, әsirese qyz balany búrynghy júrtyna tastap ketpey, ózimen birge ala ketken dúrys bolady dep esepteydi. Óytkeni býgingi ómir kórsetkendey qorghansyz qalghan balalar kóbine-kóp zorlyqqa úshyraytyn kórinedi. Onyn dәlelin osy maqalada ayqyn bayqap otyrghan bolarsyzdar. Sosyn osy jas balalardy zorlaudy egjey-tegjeyli zertteytin, múqiyat saraptama jasap, tújyrymdama berip otyratyn arnayy úyym, dúrysy zertteu institutyn qúrudyn qajettiligi әldeqashan tughan sekildi. Múnday mekemeler shetelderde bayaghyda bar. Ol institut búl problemany әbden zerttep, osy qaptap ketken zorlyq-zombylyqyn týpki syryn ashar edi. Mýmkin ol bireulerge jaqpas, al bireuler óre týregeler. Oyyna kelgenderin istesin, bizge shyndyq qymbat. Shyndyq ashylghan jerde ghana әdildik ornaydy.

Al qazir bizdin qoghamda qyz zorlansa aldymen sol qúrbandyqtyn ózin kinәlaytyn kózqaras ýstemdik qúryp túr. «Ózi sýykengen shyghar, әytpese erkek bostan-bosqa onday jaman әdetke barmaydy ghoy» dep zorlyqshyny aqtap alugha dayyn túrady. Bayaghy «Jel túrmasa, shóptin basy qozghalmaydy» deytin eshbir naqty dәlelsiz aytyla salghan qanqu sózdin sindromy. Taghy bir qauip qazirgi zorlyq-zombylyqty kýndiz-týni nasihattap jatqan teledidardyn әserin de joqqa shygharugha bolmas. Meni qashanda sheteldik, әsirese amerikalyq kinolalardaghy jigit ústap alyp, qorqytyp jatqandaghy qyzdyn aytatyn "Maghan ne istesen, ony iste tek óltirme. Men eshkimge aytpaymyn» degen sózi tan qaldyrady. Meninshe, mine osy sózdi jas azghyn  sol qalpynda qabyldap, ómirde dәl osylay istesen, jazadan qútylyp ketesin degen jalghan pikirge myqtap senedi. Teledidardyn basty qauiptiligi mine osynda.

Teledidar demekshi, keyingi kezderi «әyelderdi úrugha bolady» degen keri ketken nasihattyn órship túrghandyghy da talay oygha jeteleydi.  Endi kóz aldynyzgha elestetip kóriniz, sheshesin onbay soqqygha jyghyp, shynghyrtyp sabap jatqan jas qyzdyn sanasynda ne qalyptasady? Áriyne «er adamgha qarsy keluge bolmaydy, ne istese de kónuge tiyistisin»  degen kónbistik sekildi jaman oy әbden bekiydi. Sosyn búghan eshbir maghynasyz aytyla salghan «Ýlken adamgha qarsy kelme, qarsy sóz aytpa» degen qaghidanyn de qauiptiligi bar. Ýlkennin bәri әulie emes. Ýlkennin bәri mәdeniyetti, aqyldy, parasatty emes. Olardyn ishinde auzynan araq sasyghan, dóreki, qol kóteruge dayyn túratyn qyzba minezdi ýlkensymaqtar bar. Osylardyn barlyghyn syilay beruimiz, osylardyn barlyghynyn aldyna kelmey, aytqanyn istey beruimiz kerek pe? Mýmkin, qyzdarymyzdyn osynday tym júmsaq, shynyn aytqan qorqaq etip tastaghan minezin jaqsy biletin adamdar shyghar zorlyq jasaugha dayyn túratyn. Búl mәseleni de zerttegen eshkim joq. Mýmkin, bireulerge únamas.

Búl zorlyqtyn bir úshy sonau kóshpeli zamanda jatyr dep oylaymyn. Ol uaqytta bay men biylerden góri batyrlardy qatty syilaghan, basyna kótergen. Al shyndyghynda qanday da batyr aldymen barymtashyldyghymen, yaghniy búzaqylyghymen aty shyqqan. Minekey, ýlgi alatyn geroyymyz osy. Onyn arghy jaghyna zorlyq-zombylyqtyn qúlaghynyn úshy qyltiyady. Búghan endi «Oybay múnday dýniyelerdi eshkimge aytpayyq. El-júrtttan úyat bolady. Ómir-baqiy masqara bolamyz» dep jas balanyn emes, jalghan, eshkimge abyroy әpermeytin «úyat» degennin qasiyetti úghymdy aramdyqpen bylghap bitedi. Osydan keyin ózi qaysar, zorlyqqa kónbeytin, amalsyz kóngennin ózinde izin suytpay sotqa jýgine alatyn qyz balany qaydan tәrbiyelep shygharamyz? Al bizdin er azamattarymyz bolsa bar kinәni sorly qyz balanyn ózine artyp, ózin perishtedey kinәsiz seziledi. Birde bir gazetten eki birdey balasy bar bir әyeldin ózin kýyeuine on jasynda zorlanghanyn aytyp qalghannan beri tayaqtan kóz ashpaytyndyghyn aytyp, kóz jasyn kóldetkendigin oqyp, janymyzdyn týrshikkeni bar.

Jalpy, psiholog Margarita Óskenbeavanyn aytuyna qaraghanda múnday súmdyqtar negizinen  otbasynda kóbirek kezdesetin kórinedi. Balalardyn basym kópshiligi zorlyqty jaqyn tuystarynan  kóretin kórinedi. Yaghniy zorlyqshylar syrttan kelgen joq, óz ishimizde. «Myna Áliya sekildi qanshama qyzdardyn ózine-ózine qol júmsaghandyghyn bilesiz be? — deydi ol. — Men, mysaly, әkesi toghyz jyl boyy zorlaghan qyzdy jaqsy bilemin. Qazir ol qyzteke bolyp ketti. Óytkeni er adam dese, tóbe shashy tik túrady. Nege búlay? Óytkeni qajet kezinde ol perishteni qorghaytyn jan bolmady. Sondyqtan múnday qúrbandyqtyn jan jarasy esh uaqytta jazylmaydy. Ómir boyy syrqyrap, janyna batyp ótedi».

Minekey, qoghamnyn qazirgi en auyr qasiretinin bir osynday. Osyny ashyq aytyp, odan saqtanudyn jón-jobasyn kórsetetin bir úyym tabylmay otyr. Onyn ornyna «Qol synsa, jen ishinde, bas synsa, bórik ishinde» degen qayghy ýstine, qayghy jamaytyn maqaldy ústanyp otyrghan jayymyz bar. Al «Auruyn jasyrghan óledi» degen qazaqtyn asa mәndi maqalyn mýldem esten shygharyp aldyq.

Osynday qaghidamen qayda baryp onar ekenbiz? Búl mәseleni ótirik soqyr bolyp, kóz júma qaraghansha, qoghamda bәrimiz jiylyp ashyq talqylaudyn kezi әldeqashan kelgen sekildi. Áytpese kýni erten zorlyqshyl elge aynalyp ketsek, tan qalmanyz.

Qolymyzdy kesh sermemeyik, aghayyn. Bolashaq analaramyzdy qyzghyshtay qorghay bileyik.

Jaybergen Bolatov, Qostanay

Abai.kz

0 pikir