Särsenbi, 15 Tamız 2018
Talqı 2325 12 pikir 9 Aqpan, 2018 sağat 12:09

Ministr Birtanovpen swhbat. «Dımbilmes» därigerler nege jazalanbauı kerek?

«Aqjol» Demokratiyalıq partiyasınıñ wyıtqı boluımen Astanada aşıq diskussiya formatındağı döñgelek üstel ötti. Döñgelek üsteldi Mäjilis deputatı Azat Peruaşev mırza jürgizip, jiınğa QR Densaulıq saqtau ministri Eljan Birtanov mırza men Mäjilistegi «Aqjol» partiyasınıñ frakciyası tolıq qatıstı. Ondağı äñgimege qazirgi Qazaqstan medicinasındağı qolğa alınıp jatqan jaña bastamalar, reformalar men osı uaqıtqa deyingi atqarılğan şarualar arqau boldı. Al döñgelek üstel ayaqtalğan soñ ministr mırzamen jeke swhbat qwrudıñ säti tüsti.

«Dımbilmes» därigerler nege jazalanbauı kerek?

-Eljan Amantaywlı, «Abai.kz» aqparattıq portalına arnayı swhbat beruge keliskeniñizge raqmet. Äytpese, türli lauazımdağı äriptesteriñizdi sözge tartu qiınnıñ-qiını bolıp twr ğoy qazir. Rasında, bizdiñ oqırmandardıñ, jalpı qoğamnıñ  siz basqarıp otırğan ministrliktiñ keybir bastamalarına qatıstı swrağı köp. 

Qazir äleumettik jelide, sizdiñ söziñizdi qızu talqılap jatır. Ötken jolı siz Parlamentke barıpsız. Söytip, sol jerde «därigerlerdi qateligi üşin jazalamau kerek» depsiz. Bwl barıp twrğan absurd qoy. Meniñ biluimşe, bwnday dımbilmes därigerlerdi jazadan bosatu deytin darhandıq älemniñ eşbir memleketinde joq.

-Meniñ Parlamenttegi jiın barısında «keybir jağdayda, äsirese, däriger qatelesken jağdayda sol därigerdi birden jauapkerşilikke tartpau kerek» dep aytqanım ras. Onı bılay tüsindireyin. Türli jağdaylar boladı ğoy, türli sebepter bar. Äñgime naqtı 137-bap jaylı bolıp otır. Mısalı, öte auır jağdayda jatqan azamatqa däriger qasaqana, ädeyi kömek körsetpegen jağdayda, ärine, qılmıstıq jauapkerşilikke tartu kerek. Oğan eşqanday dauımız joq. Tek bir ğana mäsele bar mwnda. Sol däriger nauqasqa qate yağni standartqa say emes em jasasa, onı qılmıstıq jauapkerşilikke tartpastan bwrın mäseleni eki jağdayğa bölip qarastıruımız qajet. Ol ädeyi jasadı ma? Eger ädeyi jasasa, jazası boluı şart. Al endi är nauqastıñ öziniñ erekşegili boladı ğoy. Är situaciya är türli. Eger däriger qolınan kelgenin ayanbay, bar bilgenin sarp etip, alayda, sol nauqastı emdey almay, aman saqtap qala almasa, ol därigerdi birden qılmıstıq jauapkerşilikke tartpay, äueli qayta oqıtıp, üyretip şeşuimiz qajet. Barlığın bir bapqa engize bermeu kerek.

-Bizdegi därigerlerdiñ ortaşa jalaqısı qanşa qazir?

-Därigerlerdiñ jalaqısı joğarı, jağdayı jaqsı dep ayta almaymın. Ras, barlığında jalaqı az. Salıstırmalı türde aytsam, damığan elderdegi körsetkiş 3/1 bolsa, bizde 2/1. Onıñ üstine bizde reanimatologiya az. Auruhanalarda 130 orınğa 6 jansaqtau bölimi. Bizde qazir ana men bala ölimi azaydı desek te, bwl process  bayau jürip jatır.

-Nege?

-Bizdiñ perzenthanalarda reanimatologiya joq. Demek, äli de alğa qaray jüruimiz kerek. Biz özi jeke ministrlik bolıp, bölinip şıqqanımızğa 1 jıldan endi astı.

Sabil'yanov senbegen «ertegi» jäne medicinadağı qağazbastılıqtı joyudıñ jalğız jolı

-Siz ötkende medicina salasın tügelimen derlik cifrlandıru kerek dediñiz. Sol üşin Mäjilis deputatı Nwrtay Sabil'yanovtan söz estip qaldıñız. Deputat mırza sizdiñ jasağan bayandamañızdı «ertegi» dedi.  Endi sonı tarqatıp aytayıqşı.

Bwl auıldağı medpunktqa da, qaladağı auruhanağa da ortaq talap. Bwrınğı tauday qağazğa kömilip otırğan däriger endi barlığın komp'yuter arqılı jürgizui kerek. Şalğay audandağı nauqas kvota alu üşin oblıs ortalığına sabılıp jürmeydi. Internet arqılı onlayn räsimdeydi.

Reformañız ideyalıq twrğıdan öte jaqsı. Al şındığında bwl birşama utopiyağa keletin siyaqtı. Sebebi, öñirlerdiñ deni internet jüyesimen qamtılmağan. Bar-joğı 14-43 payız ğana. Aldımen osını şeşip alu kerek şığar?

- Bwl utopiya emes. Men mına mäseleni aytqım keledi, biz qazirgi tañda respublika boyınşa barlıq auruhanalarğa beriletin tegin medicinalıq däri-därmekti qağaz türinde bekitemiz. Elimiz boyınşa 1,5 mıñnan astam mekeme bar. Sol mekemelerden 1200 däri-därmektiñ tizimi keledi. Bau-bau qağazdı retteu de, onı josparlau da oñay şarua emes. Osı mäseleni şeşu üşin tez arada bükil medicina salasın cifrlı jüyege ötkizuimiz kerek. Soğan qajet jwmıstı  qazir jasap jatırmız. Mısalı, däriger jazğan em tikeley buhgalteriyağa baradı da, bizge kelip tüsedi. Sodan qay mekemege qanşa kölemde däri-därmek kerek, biz onı körip otıramız. Jobalauımızşa, bwnı tolıq engizu üşin 2 jılday uaqıt ketedi. Qazirdiñ özinde äjeptäuir internetpen qamtılğan aymaqtar, qalalar bar.

Al endi auıl-audandardı  internetpen qamtamasız etu  jalğız bizdiñ ministrliktiñ moynındağı şarua emes qoy. Onıñ üstine kez kelgen audan ortalığında internet bar. Onıñ jıldamdığına qatıstı äñgime boluı mümkin. Degenmen, audandardıñ deni, basqası bolmasa da äleumettik mekemeler, äkimşilik, poşta, auruhana degender aqparattandıru jüyesine engizilgen. Tipti bolmasa engizip jatır. Ol bir jılda ma, eki jılda ma, internetpen tolıq qamtamasız etilui kerek.

Bas däriger kim boluı kerek? Menedjer me, däriger me?

-Jıl sayın jasalatın reformalardıñ işinde  auıl medicinasın damıtu turalı arnayı bağdarlama bar ma? 

-Auıl medicinasına arnalğan arnayı bağdarlama joq. Degenmen qazir otandıq medicinanı damıtuğa arnalğan ülken bağdarlamalar jüzege asırılıp jatır. Qay bir jıldarı "100 auruhana" degen bağdarlama boldı. Auruhanalar, emhanalar jıl sayın jaña tehnologiyalarmen, zamanaui qwral-jabdıqtarmen tolıqtırılıp otır. Auıldıñ jağdayı «Densaulıq» degen bağdarlamanıñ işinde qamtılğan.

Auıldıq jerlerde qazirgidey 2,5 mıñ adamğa 1 medpunkt emes, 1500 adamğa bir medpunkt boluı kerek. Osı bağıtta jwmıs jasap jatırmın. Sosın mamandar kerek.

Men mınaday wsınıs aytqım keledi. Medicina oqu ornın bitirgen jas mamandı mindetti türde 3 jıl auıldıq auruhana, emhana, ambulatoriya siyaqtı mekemelerge jwmısqa jiberu kerek. Diplomı bar jas maman auılda mindetti türde 3 jıl täjiribeden ötip, keyin basqa jaqqa barsa boladı.

-Sizdiñ äkeñiz Almatıda Jedel-järdem auruhanasın basqarğan, 7-auruhanada meñgeruşi bolğan adam. Biraq, siz ministr därejesinde jürip, medicinalıq mekemelerdi däriger emes, menedjer basqaruı kerek degen söz ayttıñız.

-Ras aytasız, meniñ äkem de bas däriger bolğan. Qazir är auruhana nemese emhana ülken käsiporın. Türli jañalıqtar bar. Jaña tehnologiyalar kelip jatır. Birinşiden, aqparattıq jüyeler. Onı tüsinu kerek. Qajetti däri-därmekterdi josparlap, satıp alu jäne retteuge de maman kerek. Operaciyalıq menedjment deymiz onı. Qazirgi mekemelerdi qarasaq, 60 payız qwral-jabdıqtar aqparattıq tehnologiyalarğa negizdelip jasalğan. Barlığı cifrlı jüye. Meniñ aytpağım, bügingi zamandağı auruhanalar men emhanalardı meñgeru üşin arnayı bilim qajet. Menedjment qajet.

-Bas däriger menedjer boluı kerek pe, älde bas däriger boluı kerek pe?

-Bas däriger ol – däriger boluı kerek, al auruhana meñgeruşisi – menedjer boluı kerek. Sebebi, qazir mekemeni meñgeru üşin aqparattıq jüyeler boyınşa arnayı bilimiñ boluı qajet. Bwl düniejüzilik täjiribede bar närse. Biz de ötken jıldan bastap medicinalıq menedjment degen bağdarlamanı iske qostıq. Qazir mamandar oqıtılıp jatır.

-Qazir özi jekeşelendirudiñ neşinşi kezeñi jürip jatır?  Sol jekeşelendiruge belgilengen mekemelerdiñ işinde densaulıqsaqtau salasınıñ  mekemeleri de bar körinedi.

-Birinşiden, jekeleşendiru memlekettiñ şığıstarına tikeley äser etpeydi.  Respublikalıq deñgeydegi jekeşelendirudiñ tizimine keybir auruhanalar men emhanalar kirgizildi. Ol tizim qalalıq jäne respublikalıq märtebesı bar mekemelerdi qamtidı. Audandıq auruhanalar men emhanalar ol tizimge kirmeydi. Sebebi, audanda tek bir ğana mekeme bar. Ol memlekettiki boluı kerek. Al qalalıq auruhanalarğa qazirgi künde öte köp aqşa salu kerek. Öytkeni, eski, tozığı jetken. Memlekettik auruhanalardıñ jağdayı naşar. Biz eseptep kördik. Elimizdegi älgindey auruhanalardı retke keltirip, jöndeu üşin 1 trillionnan astam qarjı qajet eken. Onday aqşa qazir bizde joq. Biraq, onı şeşudiñ basqa joldarı bar ğoy. Oğan jeke investiciya tartuımız kerek. Sonıñ bir jolı – auruhanalardı jekemenşikke beru.

Jekeşelendirudiñ soñı jarğa soqtırmay ma?

-Al bireu qaladağı auruhananıñ jekeşelendirip aldı delik. Sodan ol auruhana bolıp qalsa jaqsı. Basqa maqsatta paydalanıp ketse şe?

-Olay boluı mümkin emes, sebebi, biz jekeşelengen auruhanalardıñ qızmetin baqılap otıramız. Menşik ieleri profil'di saqtauı qajet. Biz memlekettik kontrakt, tapsırıs berip otıramız. Jäne är azamattıñ öziniñ tañdauı boladı. Almatığa bara ma, joq Öskemenge me... Nauqas adam auruhana memlekettik pe, älde jekeniki  me dep jatpauı kerek. Medicinalıq qızmettiñ sapası joğarı jäne tegin boluı tiis. Biz qazir jeke menşikterge mınaday jağday jasap otırmız: investor kelip, eski auruhananı alıp, oğan jöndeu jwmıstarın jürgizgen soñ, tegin medicinalıq kömek körsetetin bolsa, biz oğan aqşa töleymiz. Qazirdiñ özinde sonday mekemelerdiñ 44 payızı jeke menşik. Onı köp jwrt bilmeydi. Bizdiñ közdep otırğanımız  –sapasına qaray qarjılandıru.

-Byudjetten tikeley qarjılandıru şe?

-Jalpı medicinada narıqtıq ekonomikalıq damu degen ülken mäsele. Qazir el işinde ğana emes, bükil memleketter arasında da bäseke ortaq bolıp twr. Tek memleket qazınasınan qarjılandıramız desek, oğan köp aqşa ketedi. Al bizdiñ qazirgi byudjettik mümkinşiligimiz oğan jetpey jatır. Qarapayım ğana arifmetika. Memleket tarapınan berilip jatqan aqşa, är adamnıñ basına 50 mıñ teñge. Şamamen 350 dollar, iä?  Bwl – jılına. Al damığan elderde bir jılda bir adamğa 2 mıñ dollar bölinedi. Bwl –  Türkiyada.

Sondıqtan biz densaulıq saqtau salasın köteru üşin – medicinalıq saqtandıru engizuimiz kerek dedik...

MMS nege toqtatıldı? 90-jıldan bir mısal

-Keşiriñiz, söziñizdi böleyin. Mindetti medicinalıq saqtandıru (MMS) dedik. Mendegi bar aqpar boyınşa, küni büginge deyin qorğa 20 milliardtay qarjı tüsipti. Ras pa?

- 20 emes, 35 milliard...

-Degenmen bwl bastama 2020 jılğa deyin toqtatıldı. Eldiñ esinde bolar,  osı mindetti medicinalıq saqtandıru degen bastama bwrın da bir köterilip, jwrt qarjı audarıp, aqırı sonıñ bası-qasında jürgen azamattar qarasın batırdı. 90-jıldardıñ ortasında mindetti medicinalıq saqtandıru qorı qwrılıp, oğan direktor bolğan Talapker Imanbaev 2 jılda 150 million teñgemen birge şetelge qaşıp ketti. Söytip el Ükimeti sätsiz ayaqtalğan qordan da, jüyeden de bas tarttı.

Endi ekinşi ret engizbek bolğanda, qaytadan keyinge şegerilip otır. Bwl jolı qordağı öziñiz aytqan 35 milliardqa kim qarauıl bolmaq? Nege keyinge şegerildi?

-Bwl ülken äri kürdeli reforma bolğannan keyin, oğan 2015 jıldan bastap dayındaldıq.  2-3 zañ jobası qabıldandı. Qazir 2,7 payız azamat medsaqtandırudı töley almaydı. Sebebi, bazarlarda, tağı basqa jerlerde jwmıs jasaydı. Qiındıq osı jerden bastaladı. Erteñ ol azamattar tegin medicinalıq kömekti ala almaydı. Nege? Sebebi jwmıs beruşi saqtandıru kapitalın qwymağan. Al azamatter ne isteydi sonda? Biz äueli sonı şeşip aluımız qajet boldı. Jekemenşik kompaniyalarda aylıqtı konvertpen alatın qızmetkerdiñ saqtandıru polyusi joq. Biz birinşi kezekte sonı rettep aluımız kerek. Ol azamattar da tegin medicinalıq kömek aluı kerek.

Ärine, tüsindiru jwmıstarın jalğastıra beremiz. Alıs aymaqtardağı el öz älinşe küneltude. Biz olarğa MMS boyınşa, eñ tömengi tölemdi –1400 teñgeniñ mölşerin belgilep otırmız. Köbisi oylaydı: qazir tegin närseni erteñ ne qılamın dep.

-Erteñ tegin bolmaydı ğoy?..

-Erteñ de tegin boladı. Biraq körsetiletin kömektiñ tizimin bekitken soñ, bizdiñ byudjet jetpey qaladı. Sol qarajattı qazirden bastap jinauımız qajet. Keñeytilgen medicinalıq kömekke erteñ qol jetkizui üşin halıq qazir saqtandıruğa qatısuı qajet. Sonda bizdiñ mümkindigimiz de köp boladı.

Eñ bastısı bwl process tolıq toqtatılğan joq. Qazir jalpı halıqqa tüsindiru jwmıstarı jürgizilip jatır. Saqtandıru jüyesi engiziledi. Ol qarjını basqarudıñ eki jolı bar. Birinşisi, ärine, är öñirde qoğamdıq baqılau komitetteri qwrıluı kerek.  Sodan keyin, äleumettik medicinalıq saqtandıru qorına audarılğan barlıq saqtandıru jarnasına qatıstı mälimetter aşıq türde boladı. Saqtandıru jarnasına qatıstı jıl sayın bwqaralıq esep jasalmaq. Saqtandıru jarnasın tölegen azamattar arnayı jelidegi «jeke kabinetinen» tölemderdiñ barlığın aşıq köre aladı.

Bwğan qosımşa, keybir medicinalıq qızmet türleri bwrınğıday memleket esebinen jüzege asadı. Äsirese, zeynetkerlerdiñ em-domı da Ükimettiñ moynında. Jalpı, tegin medicinalıq kömek üşin byudjetten jıl sayın 900 milliard teñgedey qarjı bölinedi. Biıl elimizde qoldanılğalı otırğan mindetti medicinalıq saqtandıru jüyesi älemdik täjiribedegi Germaniya, Franciya, Gollandiya, Şveycariya, Bel'giya sındı memleketterdegi jüyege süyene otırıp äzirlengen.

Äleumettik medicinalıq saqtandıru qorına jarna töleuden bosatılatın azamattar da bar. Mwnday azamattardıñ 15 sanatın belgilenip otır. Olar: «Altın alqa», «Kümis alqa» iegerleri, «Batır ana» atağın alğandar, İ, İİ därejeli «Analıq dañq» ordenimen marapattalğan köp balalı analar, soğıs ardagerleri men kembağal jandar, jwmıssız retinde tirkelgen azamattar, internatta tärbielenip jatqan balalar. Sonımen birge, bala tuuğa, bala asırap aluğa, 3 jasqa deyingi bala kütimine baylanıstı demalıstağı twlğalar, jwmıs istemeytin ekiqabat äyelder t.b. jarna töleuden bosatıladı. Al erekşe sanattağı, yağni, äleumettik jağınan az qamtılğan azamattar üşin memleket ortaşa aylıq köleminiñ 7 payızı mölşerinde tölemaqı audaradı.

Bizge medicinalıq turzimdi damıtu qajet

-Tüsinikti boldı, Eljan Amantaywlı, sözimizdi qorıtındılamas bwrın medicinalıq turzim jaylı swramaqpın. Qazir qaltası köteretin azamattardıñ köbi Qazaqstan medicinasına senbey me, äyteuir, şetelge barıp, em-domın alıp keluge tırısadı. Bwl – fakt. Sonıñ işinde Oñtüstik Koreyağa jii baratın körinedi. Olardıñ sanı 4 mıñnan asadı eken. Bwl – statistika.  Endi jañağı är azamat Oñtüstik Koreyağa 10 mıñ dollardan tastap keledi desek, bwl soma 15 milliardqa juıqtaydı. Al Qazaqstanda bir ğana onkologiya salasına bölinetin jıldıq qarajat 30 milliard. Osını eskersek, Qazaqstan da medicinalıq turizmdi damıtudı qolğa aluğa bolmay ma? Älde oğan bizdiñ därigerlerdiñ qabilet qarımı jetpey me?

-Bizdiñ därigerlerdiñ qabilet qarımı jetpeydi degeniñizben kelispeymin.  Mısalı, osı Astanada Franciyadan arnayı kelip, aqılı türde emdelip jatqan adamdar bar. Bwl salanı äli de damıta tüsuimiz qajet. Jäne medicina salasına investor tartu degen dwrıs pikir. Men sizge bir derek aytayın, qazirdiñ özinde jekelegen investiciyanıñ kölemi 90 milliardtan astı.  Naqtı aytsaq, 23 payızdan 43-45 payızğa arttı. Ärine, soması az bolğanmen, payızdıq körsetkiş joğarı. Bizdiñ därigerlerdiñ de äleueti tömen dep ayta almaymın. Qabiletti, bilimi joğarı.

-Jaqsı, Eljan Amantaywlı, arnayı uaqıt bölip, swhbat bergeniñizge jäne bir märte raqmet aytamız. İsiñizge sättilik!

-Jalpı medicina salasındağı keybir mäselelerdi halıq tüsinbey jatadı. Al onı aşıp, tüsindiru kerek dep esepteymin. Sondıqtan, osınday aşıq swhbat üşin sizderge men de raqmet aytamın.

Swhbattasqan Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

12 pikir