Düysenbi, 25 Mausım 2018
Didar-ğayıp 1528 6 pikir 20 Aqpan, 2018 sağat 12:27

Äz Ana - Ämina

 

(Jalğası. Bası mına siltemede: http://abai.kz/post/66357) 

Swraq:  Ämina apamızdıñ änşilik önerimen qatar, halıq muzıkasın ğılımi twrğıdan zerttep, ülken ğalım bolğanın da bilemiz. Ol kisiniñ kölemdi doktorlıq dissertaciyasın tek közi ketken soñ ğana kitap etip, bastırıp şığaruğa mümkindigimiz boldı dediñiz. Osını biraz tarqatıp aytıp berseñiz...

 (1979-80jj. Qızdar Pedagogikalıq Institutı)

(1976jj. Almatı)

B.N.: Iä, anam 1971-şi jılı Mäskeude «Qazaq orta bilim beru mektepterindegi bala dauısınıñ tärbiesi» attı taqırıpta kandidattıq dissertaciyasın qorğap, Docent ğılımi atağın alğan. 1986-şı jılı «Qazaqtıñ änşilik dästüri» attı doktorlıq dissertaciyasın eki tilde jazıp bitirgen jerinen, «Jeltoqsan köterilisine qatısqan wltşıl» degen jeleumen, sol twsta özi eñbek etip jürgen T.Jürgenov atındağı Teatr jäne körkemsuret Institutınıñ «öner janaşırları» anama doktorlıq dissertaciyasın qorğattırmay tastağan. Wltşıldarğa ğılım men önerde orın joq eken-mıs... Keyinnen, anamnıñ közi ketken soñ, kezinde anamnıñ özi jazu maşinkasımen basqan 500 betten astam doktorlıq dissertaciyasın özim qolğa alıp, 2008-şi jılı twtastay komp'yuterge köşirip basıp, elektrondıq nwsqasın dayındadım. Sodan anamnıñ aynımas üzeñgiles dosı bolğan, elimizge tanımal etnograf-ğalım, marqwm Jağda Babalıqwlı atamız mwrındıq bolıp, sol kezdegi QR Mädeniet jäne aqparat Ministri bolğan Mwhtar Qwl-Mwhammed ağamızğa «Jas Alaş» gazeti betinde, Ämina Nwğmannıñ osınday qwndı mwraları jarıq köruge tiis degen arız-maqalasın jariyalatıp, aqırı Mwhtar Qwl-Mwhammed ağamızdıñ tikeley nwsqauımen anamnıñ «Qazaqtıñ änşilik dästüri» attı doktorlıq monografiyası 2009 jılı «Arıs» baspasınan jarıq kördi. Bir ökiniştisi, osı eñbektiñ «Pevçeskie tradicii i otrajenie etiçeskih-estetiçeskih vozzreniy v proizvedeniyah kazahskih narodnıh kompozitorov HİH veka» attı orısşa nwsqası belgisiz bir sebeptermen tenderge wsınılmay qalğan. Osı jağday arqama ayazday batıp jüruşi edi. Sodan tayau künderi, Nwrotan partiyasınıñ Ortalıq apparatınıñ Qoğamdıq qabıldau bölmesindegi Auıt Mwqibek sındı janaşır azamattardıñ kömegimen, QR Mädeniet jäne sport Ministri Arıstanbek Mwhamediwlınıñ qabıldauında boldım. Anamnıñ doktorlıq monografiyasınıñ orısşa nwsqası memlekettik tapsırıspen jarıq körse degen bir ğana tilek aytıp edim, ministr mırza: «Ämina apamızdıñ bwdan basqa da ğılımi eñbekteri, maqalaları qıruar ğoy, solardıñ da elektrondıq nwsqasın jasap, bas-ayağın tügendep, suretterimen qosa tezdetip dayındap beriñiz, sonı qazirgi tañda jüzege asırılıp jatqan Elbasımızdıñ Ruhani jañğıru bağdarlaması ayasında ülken jinaq etip şığarıp bereyik, Ämina apamızdıñ ornın joqtatpay, mwraların saqtap, jarıqqa şığaru üşin jügirip jürgen sizge qayta biz alğıs aytuğa tiispiz» dep, töbemdi kökke jetkizgendey, köñilimdi bir ösirip tastadı. Kelesi küni-aq anamnıñ doktorlıq monografiyasınıñ orısşa nwsqasın Ministrlikke aparıp berdim, endi ol Qwday bwyırsa biılğı jıldan qalmay, jarıq köretin boldı. Sol üşin QR Mädeniet jäne sport Ministri Arıstanbek Mwhamediwlı men ol kisiniñ qabıldauına kiruime mümkindik jasağan Nwrotan partiyasınıñ Ortalıq apparatınıñ Qoğamdıq qabıldau bölmesindegi azamattarğa şeksiz alğısımdı bildiremin. Osı orayda, anamnıñ öner jolındağı mwralarına qatıstı tağı bir ayta ketetin tilegim – anamnıñ orındauındağı Qazaq radiosı men teledidarınan berilip, jarıq körgen köptegen änderin qosa otırıp, anamnıñ ömir jolı turalı bir 15-20 minuttıq derekti fil'm tüsirilse dep armandaymın. Osını qazirgi «Qazaqstan» RTRK» AQ Basşısı Erlan Qarin bauırımızğa qwlaqqağıs etip aytqım keledi...

Swraq: Anañızdıñ doktorlıq dissertaciyasın qorğattırmay tastağan soñ ne boldı?

B.N.: Joğarıda anamdı ömir qwrıştay şıñdadı dedim ğoy... Oğan deyin qiyanattıñ talayın körgen anaşım mwnday mästekterge boy beruşi me edi? (küledi) Qayta ekilene tüsip, bwrınnan kökeyinde arman bolıp jürgen,  1982-şi jıldardan aqırındap josparın jasap, birtindep qolğa alğan şaruası – «Halıq äni» kafedrasın qwruğa qayta bilek sıbana kirisedi. Qajımay-talmay, 6 jıl boyı Ortalıq Komitettiñ tabaldırığın tozdırıp jürip, tabandı kürestiñ arqasında aqırı 1988-şi jılı Qazaqtıñ Qwrmanğazı atındağı Konservatoriyasınan «Halıq äni» kafedrasın aşadı. Qazaqtıñ dästürli än orındauşılıq mektepteriniñ ökilderinen eki-ekiden student qabıldaydı. YAğni Arqa änderin orındaytın eki student, Sır öñiri jırşılarınan tipti üşeu, Batıs aymağınan ekeu, Jetisu jerinen ekeu, barlığı toğız student qabıldağan. Sol studentteriniñ biri häm biregeyi – Bekbolat Tileuhan, qazirgi tañda Mäjilis Deputatı, endi biri – jeztañday änşi, «Qwrmet» ordeniniñ iegeri, elimizdiñ ayaulı qızı Gülbarşın Tergeubekova. Sır öñirinen qabıldanğan studenttiñ biri – Sır süleyi – Köşeney jırau Rüstembekwlınıñ artında qalğan twyağı, asıldıñ sınığı – Arnwr Köşeneywlı  edi. Ekinşisi de bügingi küni elge tanımal twlğa, tamaşa termeşi, öner zertteuşi Elmwra Jañabergenova bolatın. Üşinşisi - elimizge belgili jırşı – Berik Jüsipov edi. Batıs mektebiniñ orındauşısı retinde qabıldanğan studenttiñ biri – Säule Janpeyisova edi. Säule özi Oñtüstiktiñ tuması bolğanımen, Ğarifolla Qwrmanğalievtiñ Batıs än dästüri boyınşa klasın tämamdağandıqtan, batıs änderiniñ orındauşısı retinde student bolıp qabıldanğan. Säule Janpeyisova da elimizge keñinen tanımal twlğa, keyingi bir jıldarı atalmış kafedranıñ meñgeruşisi de bolğan. Qalğandarınıñ atı-jönderi esimde bolmay twr. Anam osı kafedranı aşıp, studentter qabıldap, bar jwmısın jolğa qoyıp berip, keyinnen 1990-şı jılı Qazaqstan mwsılman äyelderi Odağın qwrıp, qoğamdıq jwmısqa auısqan soñ kafedranı basqarudı marqwm Jänibek Kärmenov ağamızğa amanat etken. Biraq köp wzamay, swm ajal ol ağamızdı da aramızdan jwlıp ketken soñ, kafedranı biraz jıl Almas Almatov ağamız basqarğan. Qızıq bolğanda, anam qoğamdıq jwmıstarğa auısqan soñ,  öziniñ 6 jıl!!! küresip jürip aşqan kafedrasın ayaq astınan köldeneñ kök attılar «aşıp, qwrğan» bolıp şığa keldi! Tipti anamnıñ közi tirisinde-aq, 1998 jılı kafedranıñ qwrılğanına 10 jıl tolu mereytoyına anamdı şaqırıp, qatıstıru bılay twrsın, mereytoyğa arnap şığarğan bukletterinde  battitıp twrıp: ««Halıq äni» kafedrasın qwrğan Düysen Qaseyinov, al onıñ jwmısın jolğa qoyuğa atsalısqandar...dep, meniñ anamnıñ atı-jönin tizimniñ eñ soñına, Ämina Nwğmanovalar dep jazıp qoyıptı! Keyinnen anamnıñ közi ketken soñ, 2008-şi jılı, kafedranıñ 20 jıldığına sol bukletti dataların ğana özgertip, ayna-qatesiz köşirip basa salıptı. Sol jolı men mwnday ädiletsizdikke şıday almay, aldımen Konservatoriyanıñ özine barıp, basşılarınıñ aldınan ötip, olar asa eleñ etpegen soñ «Jas Alaş» gazetiniñ twtastay bir betin alatın ««Halıq äni» kafedrası turalı şındıq nemese Türiksoy basşısı Düysen Qaseyinov mırza aruaq sıylaudı bilmey me?» degen maqala jariyaladım. Sodan keyin ğana Konservatoriya basşıları meni qayta şaqırtıp, bir jağınan reniş bildirip, bir jağınan jäy auızşa ğana keşirim swrağanday bolıp edi. Äli künge deyin sol «Halıq äni» kafedrası turalı äñgime bola qalsa meniñ anamnıñ atı atalmay qaladı... Osı jerde anamnıñ halqına siñirgen, qazaq ädebietine siñirgen tağı bir ülken eñbegin atap ötkim keledi. Özderiñizge mälim, 1988 jıldıñ soñın ala Alaş arıstarı tolıqtay aqtalıp, solardıñ artında qalğan ädebi mwraları Ükimet tarapınan qolğa alınıp, baspadan jarıq köre bastap edi ğoy. Ğılım Akademiyasınıñ Ädebiet jäne Öner Institutınıñ sol kezde qazaq sovet ädebieti bölimin basqarğan marqwm Müsilim  Bazarbaev ağamız anama habarlasıp, süyinşi swrap, arıstarımızdıñ ädebi mwraların arab grafikasınan kirill älipbiine köşirip beruge atsalısuın ötingen edi. Anam marqwm bir jağınan sener-senbesin bilmey, bir jağınan öşkenimiz janıp, ölgenimiz tirildi ğoy, osını közimniñ tirisinde körsetkenine Qwdayğa mıñ da bir şükir dep, quanğannan jılap, dereu meni jetektep, Institutqa tartıp otırdıq. Meni erte barğan sebebi – anam mağan arab grafikasımen oqıp-jazudı 6 jasımda, mektepke barmay twrğanda üyretken bolatın. Sodan Institutpen auızşa ğana kelisip, Şäkärim Qwdayberdiwlınıñ, A.Baytwrsınwlınıñ, M.Dulatwlınıñ, M.Jwmabaywlınıñ, J.Aymauıtwlınıñ ädebi mwraların anam ekeumiz eki jaqtap, kirill älipbiine köşirip berdik. Men ol kezde, yağni 1989-şı jılı mektepti endi ğana bitirip, Qazaq Memlekettik Universitetiniñ filologiya fakul'tetine sırttay oquğa tüsken edim, sırttay oquğa tüskenim jaqsı boldı, arıstarımızdıñ ädebi mwraların kirill älipbiine köşiruge mol mümkinşiligim boldı. Jeke özim J.Aymauıtwlınıñ «Psiqaloğiya» («Psihologiya») attı, 400 betten twratın fotokopiya türindegi ğılımi-zertteu eñbegin kirill älipbiine nebäri bir jarım aydıñ işinde köşirip berdim. Keyinnen sol kitap jarıq körgende kirill älipbiine köşirgen bälenşe dep, müldem basqa adamnıñ atı-jöni jazulı twrğanın körgende qattı nalıdım. Arıstarımızdıñ ädebi mwraları jarıq körgende de kirill älipbiine köşirip bergen Ämina Nwğman dep, jeke jazılmadı, jäy ğana işinara Ämina Nwğmanğa alğısımızdı bildiremiz dep jazğan edi. Onda da bir kitapta ğana! Sol kezde arıstarımızdıñ ädebi mwraları jarıq köredi degenge quanışımız qoynımızğa sıymay, Institutpen kelisim-şart jasasu degen tipti oyımızğa da kelmepti. Kirill älipbiine köşirgende barlıq ädebi mwralardı jazu maşinkasımen tört danamen basıp otırdıq. Jwmıstardı aparıp tapsırğanımızda barlıq tört dananı da tapsıruımız talap etilgen edi. Söytsek bar gäp sonda eken ğoy. Keyinnen jwmıstı atqarğanımızdı däleldey almauımız üşin. Biraq, şını kerek, jwmısımız üşin tölenuge tiis qalamaqımızğa qiyanat jasalınğan joq, küni-tüni jan ayamay eñbektengenimizge tatıdı deuge bolar. Oğan ökpe-renişimiz joq. Alayda adal eñbekti bağalap, kimniñ eñbek siñirgenin jazu kerek emes pe! Sol jolı da anam ekeumiz sonday qiyanat körgen edik. Biraq atımızdıñ atalmay qalğanına marqwm Müsilim Bazarbaev ağamızdıñ eşqanday qatısı joq, qayta qalamaqımızğa qiyanat jasalmağanı sol kisiniñ arqası edi! Bizge qiyanat jasağandar basqa adamdar, biraq eşqaysınıñ atın atap, tüsin tüstemey-aq qoyayın. İştey qattı nalıdım, keşirmedim...

Swraq:  Ämina apamızdıñ öner jolın biraz äñgimelegen siyaqtımız. Endi apamızdı qoğam qayratkeri retinde tanısaq...

B.N.: 1990-şı jıldarı, Keñestik bodandıqtıñ şeñgeli älsirey bastasımen-aq, Ämina apañız janına maza bermey, ömir boyı kökeyinde jürgen asıl maqsatın aqırı iske asıra aldı. Bwl asıl maqsatı – ar men wyatqa, imandılıq pen izgilikke susağan qoğamğa Allanıñ aq jolı arqılı när tamızsam degen nieti edi. Öytkeni ata-baba tarihında bolmağan tastandı bala men jügensiz ketken qız-kelinşekter mäselesi tün wyqısın tört böldi. Aqırı qolınan kelgen bar mümkindigin sarp etip, Qazaqstan mwsılman äyelderi Odağın qwrdı.

(2002 j. Ğalımdar Üyindegi Mäulit merekesiniñ aşılu saltanatı)

Jasınıñ egde tartqanına qaramastan, Allanıñ bergen bar küş-quatın osı jolğa arnadı. Bwl - Ämina Nwğman üşin armannıñ şıñı, maqsat-müddeniñ özegi boldı. Osınday tamaşa igi bastama öz elimizde talay tosqauıldarğa wşırasa da, alıs-jaqın şetelderdegi mwsılman bauırlarımızdıñ, tipti mwsılman emesterdiñ de zor ıqılasına bölenip, ülken abıroyğa ie boldı. Tipti Mwhittıñ arğı jağında şığatın birqatar basılımdar mwnday bastamanı «mwsılman äyeliniñ erligi» dep, asa joğarı bağaladı. Türkiyanıñ Sel'djuk Universiteti men Germaniyadağı türikterdiñ Wltşıldar Wyımınıñ şaqırtuımen, atı külli Alaş jwrtına äygili, bar ğwmırı «elim-aylap» ötken ör twlğa, marqwm Hasen Öraltaydıñ jeke şaqırtuımen anam 1991-şi jılı aldımen Türkiyada, arı qaray Germaniyanıñ Kel'n şaharında bolıp, sol jerde ötken, 3 mıñ adam qatısqan Türik Wltşıldarınıñ 6-şı Qwrıltayına qatısıp, söz söyledi. Aytqan ärbir sözi türik wltşıldarınıñ jüreginen tereñ orın alğanı sonşa, olar Ämina Nwğmannıñ igi bastamasın «70 jıldıq toñdı jarıp şıqqan rauşan güli» dep bağalap, 1997-şi jılı Türik Ükimeti anamdı «Jıldıñ tañdaulı Anası» degen qwrmetti ataqqa wsındı.

(1991 j. Türkiya, Ankara. Hasen Öraltay jäne Namık Kemal' Zäybekpen birge)

(1991 jıl, Türkiya, Koniya universitetiniñ Rektorı Halil' Djin mırzamen (sol jaqta birinşi) jäne wstazdar wjımımen kezdesude)

(1991 jıl, Germaniya, Gete atındağı universitette türik studentterimen kezdesu)

Sol jıldarı Iran Islam Respublikası da Imam Homeynidiñ 100 jıldığı men ärtürli halıqaralıq äyelder konferenciyalarına birneşe märte qwrmetti qonaq retinde şaqırdı.

(1996j. Qajılıq saparı)

1996-şı jılı anam ärbir mwsılman balasınıñ armanı – Qajılıqqa qol jetkizdi. Qazaqstan mwsılman äyelderi Odağı Türkiyanıñ Yoltur turistik firmasımen birigip, Qazaqstannan 40 adamdı Mekke men Mädinege aparıp, qajılıq parızdarın ötep qayttı.

(1998 jıl, 70 jasqa tolu mereytoyımen Qajımqan Mäsimov qwttıqtauda)

(1998 jıl, 70 jasqa tolu mereytoyımen S. Ümbetov qwttıqtauda)

(1998 jıl, 70 jasqa tolu mereytoyımen M. Twrlıhanova qwttıqtauda)

 1998-şi jılı anamnıñ 70 jasqa tolu mereytoyı saltanattı türde atap ötildi. Ükimet adamdarı, üzeñgiles dostarı, qızmettesteri, aspiranttarı, şäkirtteri, tuğan-tuıstarı, otbası ıstıq ıqılastarın bildirip, alıs-jaqın şetelderden qwttıqtaular köptep keldi. Şığıs Qazaqstan oblısınıñ Ürjar audanınıñ sol kezdegi äkimi de mereytoyına oblıs basşısınıñ arnayı qwttıqtauımen kelip, anama «Ürjar audanınıñ qwrmetti Azamatı» degen qwrmetti atağın tabıstadı.

(1999j. AQŞ, Vaşington qalası)

 

(1999 jıl, sol kezdegi Qazaqstannıñ Malayziya Korol'digindegi Tötenşe jäne Ökiletti Elşisi Bolathan Tayjanmen jäne malaylıqtarmen birge)

 (1999 jıl, Malayziya Korol'dığında, ağılşın mwsılman äyelimen birge)    

1999-şı jılı anam Amerika Qwrama Ştattarınıñ astanası Vaşington qalasında ötken Ökimettik emes wyımdardıñ Halıqaralıq Konferenciyasına dokladpen barıp qayttı. Arağa bir ay salıp, Malayziya Korol'dığında ötken Qwran Kärimdi jatqa jäne mänerlep oqudan Halıqaralıq Jarısqa Qazaqstannan şäkirt apardı. Türkistandıq Janat Aldiyarova degen qızımız jüldeli orın ielenip, aqırı sol Malayziya Korol'dığınıñ irgeli Universitetteriniñ birinen bilim alıp qayttı.

Swraq:       Ämina apamızdıñ twtastay derlik tvorçestvolıq portretin qalıptastırıp, ömir jolın qamtığan siyaqtımız. Tüsine bilgen, tüysine bilgen sanalı oqırmannıñ zerdesine toqıp alar talay söz aytıldı dep oylaymın. Endi öziñizge, Ämina apamızdıñ artında qalğan jalğız twyağı, jalğız perzenti retinde bir jeke saual qoyğım keledi. Anañızdı Adam retinde, Ana retinde, Twlğa retinde üş-aq auız sözben qalay suretter ediñiz?

B.N.:          Meniñ asıl anaşım – Ämina Nwğman – meniñ ğana emes, halqınıñ Äziz Anası bola bildi dep maqtanışpen ayta alamın. Bükil sanalı ğwmırın halqınıñ igiligi üşin sarp etken, halqınıñ qaltqısız, şınayı ıqılası men süyispenşiligine bölengen Äziz Anam - Ämina qajı Nwğmannıñ nwrlı beynesin wrpaqtarı ärdayım jadında saqtamaq dep senemin. Anam közi tirisinde Ükimet tarapınan bir de bir tös belgi alıp, memlekettik marapattarğa ie bolıp körmepti. Biraq soğan renjip, nalığanın eşqaşan körgen emespin. «Men üşin eñ joğarğı marapat – halqımnıñ şeksiz qwrmeti» deytin. Al men renjip, nalitınmın, anam üşin jüregim auıratın, äli de auıradı... Asıl anaşım turalı, ol kisiniñ öner jolı men ömir jolı turalı, Adamdıq qasietteri turalı küni-tüni aytuğa barmın. Anamnıñ boyındağı Adami, Analıq jäne Twlğalıq qasietterin üş-aq auız sözben suretteu qiın ärine, degenmen ol kisiniñ ayrıqşa qasietteri – asa sabırlı, öte keñ, meyirimdi jäne keşirimdi edi...

Swraq:  Anañızdıñ sol asıl qasietterin öz boyıñızğa siñire aldıñız ba?

B.N.:  Bir kisidey-aq sabırlımın. Al endi keñdik pen keşirimdilik... mäselen anamnıñ körgen qiyanattarın körsem qiyanat jasağan adamdardı keşpes edim, däl anamday keñdik tanıta alar ma edim?... Äy, qaydam...

Tilşi: Halqımızdıñ ayaulı qızı Ämina Nwğman apamız turalı, Anañız turalı asa tebirenip, ağıñızdan jarılıp, şınayı swhbat bergeniñiz üşin sizge alğısımızdı bildiremiz, Bayan. Alaştıñ aqiıq aqını Mağjan Jwmabaywlı atamız öziniñ «Batır Bayan» jırınıñ soñında:

...El üşin tökken erler qanın jwtqan,

Erlerdi wmıtsa da el, jer wmıtpas.

Qazaqtıñ seli, jeli, şöli, beli,

Erlerdi wmıtpasa el de wmıtpas!, - dep tolğaydı ğoy. Sol siyaqtı, qazaq degen wlttıñ wlttıq qasietteri boyında twrğanda, eli üşin bükil sanalı ğwmırın sarp etip, eline adal eñbek etken Ämina Nwğmanday Äziz Anamızdıñ esimi el jadınan öşpek emes!

(Soñı)

Swhbattasqan Zarina Ädilbek

Abai.kz

 

6 pikir